Bununla belə, dini dil geosiyasi qarşıdurma anlarında dəfələrlə yenidən üzə çıxıb. ABŞ və İsrailin bu yaxınlarda İrana qarşı, İslamın müqəddəs ayı olan Ramazan ayında həyata keçirdiyi zərbələrdən sonra, münaqişə ətrafındakı bəzi ritorika yenidən ilahiyyat mövzularına və qiyamət təsvirlərinə istinad edib.

Zərbələrdən qısa müddət sonra məlumatlar yayıldı ki, bəzi amerikalı hərbçilər insan hüquqları qruplarına şikayət ediblər ki, onların komandirləri əməliyyatı “Tanrının planı”nın bir hissəsi kimi təqdim edib və “Vəhy” kitabında təsvir olunan Bibliya anlayışı olan Armageddona istinad ediblər.

Əhdi-Cədidi yekunlaşdıran bu mətn İsrail torpağını xeyirlə şərin apokaliptik döyüşünün mərkəzinə qoyan axırzaman peyğəmbərliklərini ehtiva edir.

“İsrailə güclü dini dəstək “Vəhy” kitabının yanlış oxunuşuna əsaslanır”, - deyə beynəlxalq münasibətlər üzrə mütəxəssis Riçard Falk “TRT World”a bildirib və Amerika siyasi diskursunda yevangelik yozumların təsirinə işarə edib.

Dini simvolizm İsrailin siyasi ritorikasında da görünüb. Zərbələrdən qısa müddət sonra İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu İranı “Amalek” adlandırıb və Tövratda xatırlanmalı və qarşısı alınmalı qüvvə kimi göstərilən Bibliya düşməninə istinad edib.

“Bu həftənin Tövrat hissəsində oxuyuruq: “Amalekin sənə nə etdiyini xatırla”. Biz xatırlayırıq və hərəkət edirik”, - deyə Netanyahu bildirib.

Bu istinadlar münaqişənin qavranılmasının formalaşmasında dini hekayələrin hansı rol oynadığı barədə alimlər arasında müzakirələri yenidən alovlandırıb.

İran və Yaxın Şərq siyasəti üzrə mütəxəssis Lusiano Zakkaraya görə, qarşıdurmanın vaxtı həm də “Ester” kitabında nəql olunduğu kimi, Fars imperiyasında yəhudilərin sağ qalmasını anan yəhudi Purim bayramı ilə üst-üstə düşüb.

2026-cı ildə Purim 2 mart axşamı başlayıb və 3 mart boyu davam edib, Qüdsdə isə 4 marta qədər uzanıb. İran əleyhinə eskalasiya ilə bu üst-üstə düşmə bəzi şərhçiləri hazırkı qarşıdurmanı tarixi və Bibliya bənzətmələri ilə çərçivələməyə sövq edib.

Bununla belə, Zakkara dini münaqişənin əsas səbəbi kimi görməmək barədə xəbərdarlıq edir.

“O, ən azı ABŞ tərəfdən müharibənin əsas səbəbi deyil”, - deyə o “TRT World”a bildirib, amma qeyd edib ki, dini dil siyasi qərarları “alovlandırmağa və əsaslandırmağa” kömək edə bilər.

“Bu, ilk dəfə baş vermir”, - deyə o əlavə edib və xatırladıb ki, ABŞ-nin keçmiş prezidenti Corc Buş əvvəlcə Əfqanıstana müdaxiləni “Sonsuz Ədalət” adlandırmışdı, lakin bu ifadə dini simvolizmə istinad etdiyi üçün tənqidlərdən sonra dəyişdirilmişdi.

Yəhudi-xristian hökmranlığı?

Zakkara həmçinin xristian sionizminin tərəfdarı olan müharibə katibi Pit Heqsetin dilinə də diqqət çəkir və deyir ki, o, “müharibə ilə bağlı bütün narrativə və əsaslandırmaya təsir edən ifrat dini radikal inamla açıq şəkildə hərəkət edir”.

Bu yaxınlarda yayımlanan bir verilişdə, özünü açıq və tez-tez xristian mömin adlandıran amerikalı siyasi şərhçi və MAGA hərəkatının önəmli siması Taker Karlson Heqsetin 2018-ci ildə Qüdsdə səsləndirdiyi çıxışı yayımlayıb.

Videoda Heqset İsrailin yaradılmasını, ərəb dövlətləri ilə apardığı müharibələri və Qüdsün sionist dövlətin paytaxtı elan edilməsini “möcüzə” adlandırıb, həmçinin müsəlmanların Hərəm əl-Şərif adlandırdığı, İslamın üçüncü ən müqəddəs məkanı olan Əl-Əqsanın yerləşdiyi ərazidə Qüdsdə Üçüncü Məbədin tikilməsini dəstəkləyib.

Zakkara Trampı birbaşa Heqsetin mövqeləri ilə əlaqələndirməsə də, qeyd edir ki, ABŞ Prezidenti “bu dini fanatiklərin müəyyən etdiyi xəttə zidd getmir, çünki onlar onun son məqsədləri üçün alət rolunu oynayırlar və Netanyahunun müharibəyə maksimalist yanaşması ilə üst-üstə düşürlər”.

Pit Heqsetdən başqa, ABŞ-də digər tanınmış siyasətçilər də oxşar fikirlər səsləndiriblər. Bunların arasında İsrail tərəfdarı nüfuzlu respublikaçı senator Lindsi Qrem və vitse-prezidentdən sonra prezidentlik xəttində ikinci yerdə olan, prezident vəzifədən kənarlaşdırılsa, ölsə və ya vəzifəsini yerinə yetirə bilməsə prezidentliyi üzərinə götürəcək Nümayəndələr Palatasının respublikaçı sədri Mayk Conson da var.

Mayk Conson İranlıları “azğın bir dinin” davamçıları kimi təsvir edib, bu ifadə geniş şəkildə ölkənin çoxluq inancı olan İslama işarə kimi başa düşülüb.

Lindsi Qrem qarşıdurmanı “dini müharibə” kimi xarakterizə edib və iddia edib ki, İranın ruhani rəhbərliyi İsrailin məhvini hədəfləyən bir ideologiya ilə hərəkət edir.

Falkın fikrincə, Consonun “azğın din” ifadəsi amerikalı ifrat sağçılar arasında yayğın olan və “Qərbin xristian əsas kimliyinə” işarə edən “islamofobiyanın ifadəsi” hesab olunur.

Bir çox iranlı düşünür ki, dini ritorika sadəcə Qərbin neft hərisliyini ört-basdır etmək üçün istifadə olunur.

“Onlar bunu sadəcə din yorğanının altına salırlar, bu din deyil, neftdir və bizim kimi böyük ölkələrdən duyduqları təhdiddir. Dini önə çəkirlər ki, bununla getsinlər və heç olmasa müəyyən dəstək qazansınlar. Sonda hər şey neftlə bağlıdır”, - deyə Tehranda yaşayan iranlı jurnalist Fatimə Kərimxan “TRT World”a bildirib.

Başqa bir açıqlamada Qrem Kərimxanın iddiasını təsdiqləyirmiş kimi görünərək belə deyib: “Bu rejim devriləndə yeni bir Yaxın Şərq olacaq, biz çoxlu pul qazanacağıq”.

Sivilizasiyaların toqquşması?

Consonun İslam mədəniyyətinə yanaşması barədə Falk nüfuzlu amerikalı alim Samuel Hantinqtonun məşhur “Sivilizasiyaların Toqquşması və Dünya Nizamının Yenidən Qurulması” tezisinə istinad edir. Həmin tezis Sovet İttifaqının dağılmasından və Soyuq müharibənin bitməsindən sonra sakit geosiyasət dövrünün ardınca sivilizasiyalararası müharibələrin baş verəcəyini proqnozlaşdırırdı.

“Bu mənada İsrail genişlənmiş yəhudi-xristian Qərbi baxışının tərkib hissəsidir”, - deyə Falk qeyd edib.

Yəhudi-xristian düşüncəsində müsəlmanlar, yəhudilərlə müqayisədə, Qərb sivilizasiyasının kənarındakılar kimi qəbul olunurlar.

Qrem Yaxın Şərqdə baş verənləri “dini müharibə” adlandırdıqdan sonra, maraqlı bir fikir də səsləndirib və deyib ki, ABŞ ilə İsrailin hazırda İrana qarşı etdikləri “növbəti min il üçün Yaxın Şərqin gələcək istiqamətini müəyyən edəcək”.

“İran müharibəsini İsrailin Fələstində regional hegemonluqla bağlı sionist ambisiyalar naminə apardığı sivilizasiyalararası müharibənin davamı, eyni zamanda ağdərili xristian Qərbin ideoloji geosiyasətinin ifadəsi kimi düşünməyə üstünlük vermişəm”, - deyə beynəlxalq münasibətlər üzrə mütəxəssis Falk “TRT World”a danışıb.

Falkın sözlərinə görə, İranla müharibədən kənarda, İsrailin Qəzzada törətdiyi müharibə ətrafındakı bölünmələr də bəzi alimlərin daha geniş sivilizasion düzülüş kimi təsvir etdikləri mənzərəni əks etdirir. Belə ki, xristian çoxluğa malik bir çox Qərb dövləti İsraili dəstəkləyir.

“İsrailin əməliyyatlarına bu reaksiya coğrafiya məsələsi deyil, etno-dini sivilizasion kimlik məsələsidir. Yoxsa Avstraliya kimi uzaq ağdərili xristian ölkələrinin İsrailin fəaliyyətlərini dəstəkləməsini başqa necə izah etmək olar?”, - deyə o vurğulayıb.

Bir çox qeyri-Qərb dövləti daha demokratik dünya nizamı naminə beynəlxalq hüquq vasitəsilə Fələstin məsələsini dəstəkləmək istəsə də, onlar həm də bilirlər ki, fələstinlilərə açıq şəkildə əhəmiyyətli hərbi və ya iqtisadi yardım göstərməklə “Qərbə meydan oxumaq” “özünü məhv edən nəticələrə” gətirib çıxarar.

Bu baxışa görə, Falkın sözlərinə əsasən, İran Qərbə qarşı mövqelərinə görə Qərb sanksiyalarının və digər tədbirlərin hədəfinə çevrilib.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az