Bu təhlilin altında yerləşdirilmiş şərhlərdən biri diqqəti cəlb etdi: “Bu bəhanə deyil. Aşkar etmə sərhədlə məhdudlaşmır”. İrad qısa, konkret və ilk baxışda tamamilə haqlı görünür. Həqiqətən də, müasir hərbi texnologiyalar dövlətə öz sərhədlərindən çox‑çox uzaqda baş verən hadisələri izləmək imkanı verir: kosmik kəşfiyyat, siqnal kəşfiyyatı, radiotexniki müşahidə, müttəfiqlər arası məlumat mübadiləsi. Əgər PUA İran ərazisindən havaya qalxıbsa, onu qaldırıldığı andan izləmək, uçuş istiqamətini müəyyən etmək və hələ sərhədə çatmamış önləmək nəzəri olaraq mümkün olmalıdır. Bu məntiq anlaşılandır və sualın arxasında duran narahatlıq tamamilə təbiidir.

Lakin məsələ ondadır ki, bu məntiq nəzəri müstəvidə doğru, praktiki müstəvidə isə son dərəcə sadələşdirilib. Aşkarlamanın sərhədlə məhdudlaşmadığı fikri ilə tam razıyıq. Heç bir ciddi hərbi mütəxəssis əksini iddia etməz. Lakin aşkarlamanın sərhədlə deyil, fizika ilə, vaxtla, texnologiyanın imkanları ilə və döyüş meydanının obyektiv reallıqları ilə məhdudlaşdığını anlamaq məsələnin həqiqi mahiyyətinə varmaq deməkdir. Bu yazıda məhz bunu təhlil edəcəyik, “aşkarlama” anlayışının arxasında duran mürəkkəb prosesi təbəqələrinə ayıracaq və göstərəcəyik ki, aşkarlama ilə məhvetmə arasındakı məsafə xəritə üzərindəki kilometrlərlə deyil, saniyələr, qərar pillələri və texnoloji məhdudiyyətlərlə ölçülür.

Başlayaq ən fundamental məqamdan, “aşkarlama” sözünün özündən. İctimai təsəvvürdə aşkarlama tək bir an kimi qavranılır, radar hədəfi görür, ekranda nöqtə yaranır, operator düyməni basır, raket havaya qalxır. Bu təsəvvür kinematoqrafik sadəliyə malikdir, lakin hərbi reallıqla demək olar ki, heç bir əlaqəsi yoxdur. Aşkarlama tək bir an deyil, çoxpilləli, çoxkomponentli bir prosesdir və bu prosesin hər pilləsi vaxt tələb edir, hər pilləsində qeyri‑müəyyənlik mövcuddur və hər pilləsində səhv ehtimalı sıfırdan böyükdür.

Birinci pillə siqnalın qəbuludur. Radiolokasiya stansiyası, kosmik müşahidə vasitəsi və ya siqnal kəşfiyyatı sistemi müəyyən bir anomaliya qeydə alır. Lakin bu anomaliya hələ “hədəf” deyil. Bu, radarın ekranında və ya kəşfiyyat sisteminin məlumat axınında bir qeyri‑müəyyənlikdir. Kiçik ölçülü PUA-nın radiolokasiya siqnalı, əvvəlki təhlilimizdə ətraflı izah etdiyimiz kimi quş sürüsünün, atmosfer turbulentliyinin, yerüstü nəqliyyat vasitəsinin və ya sadəcə elektron küyün siqnalından praktiki olaraq fərqlənmir. Sistem bu siqnalı qeydə alır, lakin onun nə olduğunu bilmir.

İkinci pillə təsnifləşdirmədir. Qeydə alınmış siqnal təhlil olunmalıdır: bu, təbii mənşəli anomaliyadır, yoxsa süni obyekt? Süni obyektdirsə, mülki təyyarədir, quş sürüsüdür, yoxsa hərbi təhdid? Hərbi təhdiddirsə, tipi nədir, istiqaməti haradadır, sürəti nə qədərdir? Bu təsnifləşdirmə prosesi avtomatlaşdırılmış sistemlərdə belə vaxt tələb edir, çünki alqoritm ehtimala əsaslanır və hər ehtimal müəyyən vaxt intervalı ərzində təsdiqlənməli və ya rədd edilməlidir. İnsan operatorunun qərar verdiyi sistemlərdə bu vaxt daha da uzundur.

Üçüncü pillə qərarın qəbuludur. Hədəf təsnifləşdirildikdən sonra məhvetmə qərarı verilməlidir. Bu, texniki deyil, hüquqi və siyasi prosesdir. Hava hücumundan müdafiə bölməsinin komandiri hər aşkar edilmiş hədəfə avtomatik olaraq atəş açmır və açmamalıdır. Sərhəd yaxınlığında mülki aviasiya hərəkəti mövcuddur. Quş miqrasiyası mövcuddur. Meteoroloji anomaliyalar mövcuddur. Yanlış identifikasiya nəticəsində mülki təyyarənin vurulması tarixdə dəfələrlə baş vermiş faciədir. Buna görə hər məhvetmə qərarı müəyyən təsdiq proseduru tələb edir. Bu prosedur ordunun hazırlıq dərəcəsindən, təhdid səviyyəsindən və komanda‑idarəetmə zəncirinin quruluşundan asılı olaraq saniyələrdən dəqiqələrə qədər vaxt ala bilər.

Dördüncü pillə atəş vasitəsinin yönəldilməsi və raketin uçuşudur. Qərar qəbul edildikdən sonra zenit raket kompleksi və ya başqa məhvetmə vasitəsi hədəfə yönəldilməli, kilidlənmə baş verməli, raket buraxılmalı və raketin özü hədəfə çatmalıdır. Bu prosesin öz vaxtı var: atəş hazırlığı, raketin buraxılış mərhələsi, uçuş müddəti. Hədəf saatda 185 kilometr sürətlə hərəkət edir. Hər keçən saniyə hədəf obyektə 500 metrdən çox yaxınlaşır.

İndi bütün bu pillələrin vaxt tələblərini cəmləyək və onları Naxçıvanın coğrafi reallığına tətbiq edək. Hava limanı sərhəddən 10 kilometr məsafədədir. PUA son dərəcə alçaq hündürlükdə, relyef arxasında hərəkət edir. Radiolokasiya stansiyası onu ən yaxşı halda 5-7 kilometr məsafədə aşkar edə bilir. Bu isə PUA-nın obyektə çatmasına təxminən 2 dəqiqədən az vaxt deməkdir. 2 dəqiqə yuxarıda sadaladığımız bütün pillələrin hamısı üçün ayrılan ümumi vaxtdır. Siqnalın qəbulu, təsnifləşdirmə, qərar qəbulu, atəş hazırlığı, raketin uçuşu bütün bunlar 120 saniyəyə sığmalıdır. Bu, fiziki olaraq mümkündür, lakin hər dəfə zəmanətli şəkildə mümkün deyil. Bir hədəfdə bu zəncir uğurla tamamlanır, digərində isə hansısa pilləsində saniyə çatışmazlığı yaranır.

Lakin fərz edək ki, iradın nəzərdə tutduğu məhz budur: aşkarlama sərhəddə deyil, daha əvvəl İran ərazisindəykən baş verməlidir. Bu isə tamamilə başqa müstəviyə strateji kəşfiyyat müstəvisinə aid sualdır və cavabı daha da mürəkkəbdir.

Strateji kəşfiyyat vasitələri (peyk müşahidəsi, radiotexniki kəşfiyyat, siqnal kəşfiyyatı) həqiqətən düşmən ərazisindəki hərbi fəaliyyəti izləyə bilir. Lakin burada bir neçə fundamental problem mövcuddur.

Birincisi, peyk müşahidəsi davamlı deyil. Kəşfiyyat peykləri orbitdə hərəkət edir və konkret ərazini sutkada yalnız məhdud müddət ərzində müşahidə edə bilir, adətən bir neçə dəqiqə. Geoistasionar orbitdəki peyklər davamlı müşahidə təmin etsə də, onların ayrıdetmə qabiliyyəti aşağıdır və 4 metrlik PUA-nı yer səthindən fərqləndirmək qabiliyyətinə sahib deyillər. Aşağı orbitli, yüksək ayrıdetmə qabiliyyətli peyklər isə hər keçiddə yalnız dar zolağı əhatə edir. Kiçik ölçülü PUA-nın havaya qaldırılması (anbar qapısının açılması, PUA-nın katapultdan buraxılması) bir neçə dəqiqə çəkir. Bu bir neçə dəqiqənin peyk keçidi ilə üst‑üstə düşməsi isə zəmanətli deyil.

İkincisi, siqnal kəşfiyyatı yalnız müəyyən şərtlər daxilində effektivdir. Əgər PUA məsafədən idarə olunursa, idarəetmə siqnalı kəşfiyyat vasitələri tərəfindən tutula bilər. Lakin “Araş‑2” tipli gəzən sursatların əksəriyyəti avtopilot rejimində, əvvəlcədən proqramlaşdırılmış marşrut üzrə uçur. Uçuş zamanı heç bir siqnal şüalandırmırlar, nə idarəetmə siqnalı, nə radiolokasiya siqnalı, nə rabitə siqnalı. Radiotexniki kəşfiyyat vasitəsi yalnız aktiv siqnal şüalandıran obyekti aşkar edə bilir, susqun, avtopilotla uçan PUA bu vasitələr üçün faktiki olaraq görünməzdir.

Üçüncüsü, insan kəşfiyyatı, yəni agentlik fəaliyyəti vaxt amili baxımından ən etibarsız mənbədir. Fərz edək ki, İran ərazisindəki mənbə PUA-ların hazırlandığı barədə məlumat ötürür. Bu məlumatın əməliyyat dəyəri yalnız vaxtında çatdırıldıqda mövcuddur. Məlumatın toplanması, ötürülməsi, yoxlanılması və komanda-idarəetmə zənciri boyunca hərəkət etməsi vaxt tələb edir. PUA-nın havaya qaldırılmasından 10 dəqiqə əvvəl əldə edilmiş məlumat əvəzsizdir. PUA artıq havada olduqdan sonra əldə edilmiş məlumat isə gecikmiş məlumatdır. Kəşfiyyat dünyasında “vaxtında çatmayan məlumat mövcud olmayan məlumatdır” prinsipi aksioma hesab olunur.

İndi fərz edək ki, bütün bu maneələr aşılır, peyk düzgün anda düzgün ərazini müşahidə edir, PUA-nın havaya qaldırılması qeydə alınır və məlumat saniyələr ərzində müvafiq komandanlığa çatdırılır. Bəs sonra nə baş verir? Burada yeni problem ortaya çıxır: erkən xəbərdarlıq məlumatı ilə hava hücumundan müdafiə sisteminin effektiv reaksiyası arasındakı əlaqə birbaşa və avtomatik deyil.

Kəşfiyyat vasitəsi PUA-nın havaya qalxdığını aşkar edir. Lakin PUA-nın istiqaməti uçuşun ilk dəqiqələrində birmənalı müəyyən edilə bilmir. PUA şərqə — Naxçıvana doğru uçur, yoxsa şimala, yoxsa cənuba? “Gəzən sursat” “gəzən” adlanır, çünki müəyyən müddət havada dövr edə bilir, istiqamət dəyişə bilir və proqramlaşdırılmış marşrut üzrə manevrlər edə bilir. Uçuşun ilk mərhələsində PUA-nın son hədəfini müəyyən etmək çox vaxt mümkün olmur.

Bundan əlavə, erkən xəbərdarlıq məlumatı hədəfin koordinatlarını deyil, təhdid ehtimalını verir. Bu ehtimal əsasında hava hücumundan müdafiə sisteminin aktivləşdirilməsi, əlavə radarların yandırılması, bölmələrin yüksək hazırlıq rejiminə keçirilməsi mümkündür və əminliklə deyə bilərik ki, peşəkar ordularda belə xəbərdarlıq məhz bu cür istifadə olunur. Lakin xəbərdarlıq hədəfin fiziki olaraq radarın ekranında görünməsini əvəz etmir. Zenit raket kompleksi xəbərdarlıq məlumatına deyil, öz radiolokasiya stansiyasının təmin etdiyi hədəf koordinatlarına, sürət vektoruna və hündürlük məlumatına əsaslanır. Kəşfiyyat peykinin “PUA-lar havaya qalxıb” məlumatı zenit raketini idarə edə bilmir, raket üçün dəqiq, anlıq və davamlı yenilənən hədəf məlumatı lazımdır ki, bunu yalnız öz radiolokasiya stansiyası və ya lazerlə məsafə ölçmə sistemi təmin edə bilər.

Başqa sözlə, strateji kəşfiyyat xəbərdarlıq verir, taktiki hazırlığı artırır, reaksiya vaxtını qısaldır. Lakin fiziki önləmə prosesini əvəz etmir. Xəbərdarlıq alan bölmə daha hazır olur, lakin radarın hədəfi öz imkanları daxilində aşkar etməsi, təsnifləşdirməsi və kilidlənməsi hələ də zəruridir və bu proses izah etdiyimiz bütün fiziki məhdudiyyətlərə — radioüfüqə, effektiv səpilmə səthinə, yer əks‑sədasına və relyef maneəsinə tabedir.

Dünya hərb təcrübəsindən bir neçə nümunə bu nəzəri mülahizəni dəqiq şəkildə təsdiqləyir. Səudiyyə Ərəbistanının “Abqayq” kompleksinə 2019-cu il hücumunda kəşfiyyat xəbərdarlığının olub‑olmadığı ilə bağlı sonrakı araşdırmalar maraqlı mənzərə ortaya qoydu. Hücumdan əvvəlki saatlarda bölgədəki müttəfiq dövlətlərin texniki kəşfiyyat vasitələri müəyyən anomaliyalar qeydə almışdı. Lakin bu məlumatlar vaxtında konkret taktiki xəbərdarlığa çevrilmədi, bu, qismən məlumat emalının gecikməsi, qismən təhdid istiqamətinin dəqiq müəyyən edilməməsi, qismən isə komanda-idarəetmə zəncirindəki bürokratik prosedurlar səbəbindən baş verdi. Nəticə məlumdur: dünyanın ən bahalı hava hücumundan müdafiə sistemlərindən biri tək bir PUA-nı belə önləyə bilmədi.

İsrailin təcrübəsi daha da ibrətamizdir. İsrail kəşfiyyat imkanları baxımından dünyanın ən qabaqcıl dövlətlərindən biridir. Peyk qruplaşması, pilotsuz kəşfiyyat sistemləri, siqnal kəşfiyyatı vasitələri və düşmən ərazisindəki geniş agent şəbəkəsi İsrailə təhdidlər barədə erkən məlumat əldə etmək imkanı verir. Buna baxmayaraq, Livan istiqamətindən, Qəzza sektorundan və İrandan göndərilmiş PUA-lar dəfələrlə İsrail ərazisinə nüfuz edib. Kəşfiyyat xəbərdarlığı təmin etmişdi, bölmələr yüksək hazırlıq rejimində idi, lakin fiziki önləmə hər zaman mümkün olmamışdı. Çünki xəbərdarlıq fizikanın qanunlarını ləğv etmir.

Ukrayna müharibəsi bu məsələdə ən əyani nümunədir. Ukrayna həm öz kəşfiyyat vasitələrinə, həm də qərb müttəfiqlərinin təmin etdiyi strateji kəşfiyyat məlumatlarına malikdir. Rusiyanın PUA hücumları əksər hallarda əvvəlcədən bilinir, PUA-ların Rusiya ərazisindəki bazalardan havaya qaldırılması qeydə alınır, uçuş istiqamətləri izlənilir və hava hücumundan müdafiə bölmələri əvvəlcədən xəbərdar edilir. Buna baxmayaraq, kütləvi hücumlarda PUA-ların müəyyən hissəsi hər dəfə müdafiədən keçir. Bu, kəşfiyyatın zəifliyindən deyil, kəşfiyyatın fiziki önləməni əvəz edə bilməməsindən irəli gəlir.

Əslində, “aşkarlama sərhədlə məhdudlaşmır” iradının arxasında daha dərin bir gözlənti dayanır: əgər dövlət təhdid barədə əvvəlcədən bilirsə, niyə onu tamamilə dəf edə bilmir? Bu sual tamamilə təbii, anlaşılan və haqlı bir narahatlıqdır. Lakin cavabı “bəhanə” kateqoriyasında deyil, müasir hərb elminin ən çətin açıq problemlərindən biri kateqoriyasındadır.

“Gəzən sursat”lara qarşı mübarizə bu gün dünya hərb sənayesinin ən intensiv araşdırma apardığı, ən çox resurs ayırdığı və ən sürətlə inkişaf edən sahələrdən biridir. Bu sahədə hələ heç bir ölkə, nə texnoloji, nə doktrina, nə də təşkilati səviyyədə tam həll tapmayıb. Axtarış davam edir: süni zəka ilə gücləndirilmiş avtomatik aşkarlama və önləmə sistemləri, yönləndirilmiş enerji silahları, lazer əsaslı məhvetmə vasitələri, radioelektron mübarizənin yeni nəsil vasitələri və PUA-ları digər PUA-larla önləyən “dron ovçusu” konsepsiyaları. Lakin bu texnologiyaların əksəriyyəti hələ sınaq mərhələsindədir, kütləvi istehsala keçməyib və ya döyüş şəraitində geniş şəkildə sınaqdan keçirilməyib.

Naxçıvan hadisəsində Azərbaycan ordusunun dörd PUA-dan birini (10 kilometrlik məsafə, dağlıq relyef və saniyələrlə ölçülən reaksiya vaxtı şəraitində) zərərsizləşdirməsi peşəkar nailiyyətdir. Bu, sistemin işlədiyini, bölmələrin hazır olduğunu və reaksiyanın baş verdiyini göstərir. Lakin 4-dən 4-nü zərərsizləşdirmək bu şərtlər daxilində fiziki olaraq zəmanətli deyildi. Bu, bəhanə deyil. Bu, reallıqdır. Bəhanə problemi gizlətmək üçün istifadə olunur. Burada isə məqsəd problemi açıq şəkildə izah etməkdir ki, həm ictimaiyyət reallığı anlasın, həm də gələcək üçün düzgün tələblər formalaşsın.

Düzgün tələb “niyə hamısını vurmadınız?” sualı deyil. Düzgün tələb “gələcəkdə bu tip təhdidə qarşı hansı əlavə təbəqələr yaradılmalıdır, hansı texnologiyalar əldə olunmalıdır və hansı doktrina dəyişiklikləri aparılmalıdır?” sualıdır. Birinci sual emosionaldır. İkinci sual isə stratejidir. Dövlətin təhlükəsizliyi məhz ikinci sualın cavabı ilə təmin olunur.

Firuz Bağırov
Ordu.az