"İtaliya" sözünə uyğun 352 nəticə tapıldı!

Rubrika: Səhra həkimləri: Şəhidi öpüb yola salan cərrah... Amansız və humanist hərbi həkim...

2019/08/69853-12536615112.jpg
Oxunub: 3116     14:43     29 Avqust 2019    
“Bəzən onların həyatını xilas edə bilmirdik. Sabah öz ünvanlarına göndərməli idik, gecələr həmin şəhidlərin olduğu palataya gedib, üzlərindən öpürdüm”.

Qurbanlı Alı Cəfər oğlu... Bu ad, 1992-95-ci illərdə Ağdam, Ağcabədi, Tərtər istiqamətində müharibənin şinelindən çıxan hər kəsə çox yaxşı tanışdır. Döyüşlərdə yaralanan, yaralı silahdaşını ölümün caynağından xilas etmək üçün həkimə çatdıran, əzizinin, doğmasının sağalmasını gözləyə-gözləyə günlərlə, aylarla hospitalda qalan hər kəs Alı həkimi çox yaxşı tanıyır.


O, 1955-ci ilin may ayının 25-də Masallı rayonunun Şərəfə kəndində anadan olub. Kəndləri təxminən 630 il əvvəl Ərdəbilin eyni adlı kəndindən Masallıya köçüb. Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1972-ci ildə Azərbaycan Tibb İnstitutuna qəbul olur. 1978-ci ildə ali təhsilini başa vurur və 4 il Cəlilabad rayonunda işləyir. Sonradan iş yerini paytaxta dəyişir. 1991-ci ilə kimi Bakıda travmotoloq-ortoped kimi işləyir. 1992-ci ilin fevralından 1 saylı Hərbi Cərrahiyyə Hospitalında travmatoloq-ortoped işləyir, 1993-cü il avqustun 9-dan cərrahiyyə şöbəsinin müdiri vəzifəsini daşımağa başlayır. Həmin ilin noyabrdan isə sözügedən hərbi hissənin komandiri-hospitalın Baş həkimi təyin edilir. 1995-ci ildə aparılan ştat dəyişikliyinə əsasən sərəncama götürülür.

Kədərə bükülü xoşbəxt anlar...

Ömrünün ən çətin anları müharibə illərinə düşüb. Amma neçə-neçə insanın həyatının ölümdən xilas edilməsində zəhməti olduğu üçün həmin günləri həm də yaşamının xoşbəxt məqamları hesab edir: “Ən xoş və ən pis günlərim orada keçib. Ən xoş ona görə ki, təmənnasız həyat yaşamışam, nə qədər insanın bu gün həyatda olmasında zəhmət payım var. Çox dürüst, təmiz bir mühitdə çalışırdıq. Hətta müharibədən sonra çətinliklərim olsa da, müharibədə sağlamlığını itirənlərə təmənnasız yardım edirdim. Xoşbəxt tərəfim bu idi.

Pis günlərim isə ondan ibarətdir ki, çoxlu soydaşımızı, iş yoldaşlarımı itirdim, yaralandılar, sağlamlıqlarından oldular. O vaxt hospitalın ən yaxşı tibb mütəxəssislərindən biri olan Muxtar həkim, Gültəkin həkim həlak oldu. Yaralananlar vardı. Hospital vurulub partladılanda İlhamə adlı tibb bacımız ağır yaralandı, dörd ay reanimasiyada qaldı. Ancaq yenə də hospitalı tərk eləmədi, işlədi. Üzü-gözü yanmış, yaralı vəziyyətdə işdə qaldı, kollektivi müharibə bölgəsində buraxıb getmədi. Müalicəsi 10 il davam elədi. Çox güclü reanimasiya tibb bacısı idi. Reanimasiyada da xəstələrin qol-qıçı, yuxarı ətraflarından biri, ya gözü, ya da bədəninin hansısa hissəsi yox... Özü də yarımcan ola-ola yarlılara xidmət etdi... Bir də ki, müharibəni qələbə ilə tamamlaya bilmədik, hələ ki, bu işimiz yarımçıq qalıb.


Döyüşə həkimlər gedir...

Həmsöhbətimiz deyir ki, yeni yaranmış ordunun say tərkibi, ştat sayı qanunauyğun olmadığından döyüşən qüvvələr kimi, tibbi personalın da fəaliyyəti qarışıq, anlaşılmaz idi. Səhra hospitalının tibbi personalı vəzifəsindən artıq məsuliyyət daşımağa məcbur olurdu: Çox vaxt ön cəbhədə döyüş gedə-gedə yaralıların daşınmasını da biz təşkil edirdik, bu bizim işimiz və ya vəzifə borcumuz deyildi... Amma döyüş meydanlarında tibbi baxımdan köməksiz qalanlar bizim doğmalarımız idi, soydaşlarımız idi. Onları yardımsızlıqdan ölümün ixtiyarına verə bilməzdik... Necə verəydik? Heç cür! Bizdə Zirəddin həkim vardı, soyadı Abbasov. İndi də hospitalda işləyir, polkovnik-leytenantdır. Elə olurdu ki, hospitaldakı yaralılara tibbi yardım və ya cərrahi müdaxilə edib, sarğı prosesi başa çatdıqdan sonra ön cəbhəyə yollanıb yaralıları daşıyırdıq. Öz yükümüzdən artığını götürürdük”.

Səriştəsiz və ya xain “yuxarılar”...

Müharibə dövrü bəzi döyüş əməliyyatlarında itkilərin və yaralıların çox olduğunu xatırladan müsahibimiz deyir ki, uğursuz döyüşlərin səbəbkarı yerli batalyon və bölmə komandirləri deyildi, bu, ovaxtkı nazirlik səviyyəsində olan iş idi. Əməliyyat planlamasında, döyüş hazırlığında çoxlu qüsur olurdu: “Elə bu səbəbdən də ermənilər torpağımızın bir hissəsini işğal edə bildilər. Bilirsiniz, çoxu çox şeyi bəhanə gətirir, ortaya millətçilik toxumu səpir, hədyan danışır. Amma mən də, silahdaşlarım, döyüş görmüş həkim yoldaşlarım da deyə bilərik ki, torpaqlarımız uğrunda nə qədər avar, tat, ləzgi, udin, talış həlak olub, döyüşüb, canından keçməyə müntəzir dayanıb. Bu ölkədə yaşayan hər kəs dövlətin bütövlüyünə, təhlükəsizliyinə cavabdehdir”.

Öndə getməyə hazırlaşan qocamanlar

İşğal altındakı Azərbaycan torpaqları son qarışınadək düşməndən alınmayana qədər Qarabağ müharibəsinin bitməyəcəyini, bu ölkənin ərazi bütövlüyü, müstəqilliyi, dövlətçiliyin təhlükəsizliyi uğrunda şəhid olanların qanını yerdə qoymayacağına and içən milyonlarla insanın Vətəni dar gündə qalmağa qoymayacağını deyir Alı həkim: “Müharibə başlasın, biz qocaman hərbi həkimlər hamıdan öndə gedəcəyik, həm döyüşəcəyik, həm həkim kimi işləyəcəyik. Biz həkimlər heç bir partiyanın, siyasi təşkilatın, cəmiyyətin üzvü deyilik. Olmayacağıq da... Biz hərbçiyik, hərbi həkimik. Bizim amalımız, güclü Azərbaycan Ordusuna xidmət etməkdir. Bizim partiyamız da, təşkilatımız da, cəmiyyətimiz də Azərbaycan Milli Ordusudur”.

“Hamı səngərdə döyüşməli deyil...”

Son illər cəmiyyətdə müharibəylə bağlı ortaya atılan fikirlərə münasibətini soruşuruq.

“Ermənilər Qafqaz milləti deyil, sonralar köçürülüblər bura, onlar həmişə şər qüvvə təsiri bağışlayıb. Ermənilərlə danışıqların nəticəsiz qalacağı şəksizdir. Müharibə qaçılmazdır. Çünki ermənilər öz iradələri ilə deyil, onlara ağalıq edənlərin diktəsi ilə davranırlar. Torpaqlarımızın bir hissəsini də havadarlarının dəstəyi ilə ələ keçirə bildilər. Bu müharibənin sona çatması döyüşsüz baş tutmayacaq. Daha Azərbaycan Ordusu 90-cı illərdəki ordu deyil. İndi də hazırıq ən qanlı savaşa. Amma buna baxmayaraq, yenə də daha yaxşı hazırlaşmaq lazımdır. Bir sözlə, istər naziri olsun, istər sıravi vətəndaşı, ölkədə hər kəs, Səməd Vurğunun məşhur ifadəsində olduğu kimi, “Müsəlləh əsgərəm mən də bu gündən” prinsipiylə yaşamalıdır. O demək deyil ki, hamı irəli gedib səngərdə döyüşsün. Məsəlçün, mənim işim hərbi həkim kimi yaralını xilas etmək, yarasını sarımaqdırsa, hər kəs öhdəsinə düşən işi yerinə yetirəcək və beləliklə, müharibəni qələbəylə başa vurmaq mümkün olacaq...”.


“Həkim başqa heç nə düşünməli deyil”

Müharibənin bütün əzab-əziyyətlərini çəkməsinə rəğmən, həmsöhbətimiz deyir ki, yaşlaşsa da, indi daha çox özünün qayğıya ehtiyacı olsa da, indiyədək bir dəfə də olsun, öz peşəsinə xilaf çıxmayıb: “Mən indi 163 AZN pensiya alıram. Həkimi ona ümid bəsləyən xəstəsini, yaralını xilas etməkdən özgə heç nə düşündürməli deyil. Hərbi hissələrdə çalışan həkimlərimizin böyük əksəriyyəti bu prinsiplərlə çalışır. O vaxt müəyyən faktlara rast gəlinmişdi ki, həkimlər öz işlərində boşluğa, neqativ hallara yol veriblər. Məsələn, hospitala ət yardımı gələndə ən yaxşı hissəsini özlərinə götürübdülər. Amma bu kimi çatışmazlıqlar aradan qaldırıldı. Bizim kollektiv səhər yeməyini də, naharı da, şam yeməyini də əsgərlərlə birlikdə yeyirdi. Onsuz da hospitaldan çıxmağa macal tapa bilmirdik. Yaralı çox olurdu deyə. Bizim hospitalın əsgərləri tez-tez döyüşə getsə də, onların işi tamam başqa idi. Amma kollektiv elə formalaşmışdı ki, hər kəs bir-birini döyüşə gedəndə, çətin məqamda tək qoymağı özünə rəva bilmirdi. Komandirdən çox şey asılıdır. Əsgərin hamısı döyüşçü ruhlu, cəsarətli ola bilməz. Canında qorxu olanları da elə yetişdirmək lazımdır ki, heç kimdən geri qalmasın. Düzdür, indi çox adam deyir ki, müharibəni uduzduq. Amma elə deyil. Müharibə hələ də davam edir. Əgər danışıqlar sülhlə nəticələnməsə, sonuncu erməni Azərbaycan torpaqlarından çıxarılana qədər döyüş gedəcək”.

“Övladlarım da mənimlə müharibəyə getməyə hazırdır”

İndiki ictimai mühitdə rastlaşdığı bəzi hallardan narahatlığını da gizlətmir peşəkar hərbi həkimimiz. Deyir ki, elə prinsipial məsələlər var ki, buna aid çatışmazlıqları hələ də tam aradan qaldıra bilmirik: “Bilirsiniz, bəzi nöqsanlarımızı da deməliyik. Xaricdə yaşayan azərbaycanlılar da Qarabağ müharibəsinin ədalətli həlli üçün əlindən gələni eləməlidir. Bu yaxınlarda Belçikada təlim keçirdik. Cəmi, 50 nəfər azərbaycanlı var idi. Yəni İtaliyadakı, Almaniyadakı azərbaycanlılar niyə yox idi? Buna görə daha çox işləmək lazımdır. Həmin təlimdə mən həkimlikdən çox millətçilikdən danışdım, çünki əsas o hissidr. İndi güclü vətənpərvər cavan həkimlərimiz var. Mənim oğlum, qızım, kürəkənim həkimdir. Onlar da özüm kimi müharibəyə getməyə hər an hazırdır.

“Perespektivli gənc həkimlərimiz çoxdur”

Azərbaycanda gənc hərbi həkimlərin bilik və bacarıqlarının hansı səviyyədə olmasına dair sualımıza müsahibimiz “Azərbaycanda savadlı, bilikli gənclər çoxdur. Xaricdə oxuyanları, təcrübə qazananları da az deyil. Elə həkimlərimiz var ki, dünyanın adlı-sanlı səhiyyə ocaqlarında ən ağır cərrahiyə əməliyyatlarını uğurla yerinə yetiriblər. Çox yaxşı olar ki, belə gənc kadrları hərbi müalicə müəssisələrinə, hospitallara cəlb etsinlər” - deyə cavab verir: “Dövlət və özəl müəssisələrin bəzilərində dünyanın qabaqcıl ölkələrində mümkün olan cərrahi əməliyyatları yerinə yetirə bilən potensiallı həkimlərimiz var. Əmrah həkim var, yeni gəlib xaricdən. Əvvəl hospitalda işləyirdi, indi Diaqnostik Mərkəzdə çalışır. Hesab edirəm ki, bugünkü gənc, savadlı və bacarıqlı həkimləri hərbi hospitallara cəlb eləmək daha məqsədəuyğun olardı. Çünki mənim təcrübəmə görə, döyüşlər zamanı travmalar daha ağır olur”.

Hansısa qüvvələr...

Özünün gənclik illərini misal çəkən həkim deyir ki, özü ilk dəfə müharibə illərində ağır şəraitdə yaşayan insanlara kömək etmək üçün Qarabağ bölgəsinə getmək istəyib. Amma dəfələrlə hansısa qüvvə onun bu istəyinə qarşı çıxıb: “Maraqlısı budur ki, çox vaxt hökümətdə əcaib adamlar olur. 1989-cu ildə yoldaşım və uşaqlarımı da götürüb, gedib Xocalıda həkim işləmək istəyirdim. Dedilər olmaz. Amma niyə, bilmirəm?! Müdafiə Nazirliyi yarananda da deyirdim ki, məni orduya götürün, götürmürdülər. Özü də, o vaxt orduda hərbi cərrah olmaya-olmaya. Axırda hərbi sanitar qatara minib getdim Ağdama.

- Bəlkə Sizin şəxsi təhlükəsizliyinə görə imkan vermirdilər?

Sualımıza çox qəribə tərzdə cavab verir: “Mən sıravi bir həkim idim. Od-alovun içində yaşayan insanlardan fərqim nə idi? Bizdə o vaxt mühit anlaşılmaz idi. Gözəgörünməyən qüvvələr hakimiyyətdə olanları devirməyə çalışırdı. Əbdürrəhman Vəzirovu da... Ayaz Mütəllibovu da... Əbülfəz Elçibəyi də... Təsəvvür edin, Heydər Əliyev Moskvaya işləməyə gedib, onu da qaralamaqdan əl çəkmirdilər. İndiki hökumətə münasibət də eyni cürdür. Amma başa düşmək lazımdır ki, Azərbaycanı gücdən salmaq istəyən şər qüvvələrə bu imkanı vermək olmaz. Söhbət hansısa məmurun qorunmasından getmir. Prezident çıxışlarında da deyir ki, vəzifəsini layiqincə yerinə yetirməyən məmur vəzifəsindən kənarlaşdırılacaq. Bu o deməkdir ki, dövlətin başında dayanan şəxs də Ali Baş Komandan kimi, dövlətçiliyə qarşı çıxanlara qarşı mübarizədən çəkinmir”.


“Ən müqəddəs and vicdanın diktəsidir...”

- Həkim “Hippokrat Andı”nı hansısa halda poza bilər?

Sualımızı gözləyirmiş kimi təmkinlə cavab verir: “Ordu təzə yarananda bizim hərbi andımız SSRİ ordusundan qalma idi. Mən özüm and yazmışdım o vaxt. Bu, vətəndaşlıq andı idi. Yazmışdım ki, mən Azərbaycan vətəndaşı, hərbi həkim döyüşdən qorxsam, yaralı hərbiçiyə laqeyd yanaşsam, döyüş yoldaşlarımı öz canımdan daha çox qorumasam, əgər bu andı pozsam, məni güllələmə cəzasına layiq bilsinlər. Bəzən “Hippokrat andı” keçir arxa plana. Adam öz vicdanının diktə etdiyi andı qəbul etməli olur, öz ləyaqət andını uca tutur”.

“Əsl hərbiçi ləyaqəti və şərəfi ilə yenilməzdir”

- Erməni həkimlər onlara əsir düşən bizim yaralılarımıza amansızcasına davranırdılar, hətta qəsdən öldürdülər. Bizdə isə, bildiyimiz qədər, belə olmayıb... Siz yaralı erməni əsgəri ilə necə davranardınız?

- Müharibə amansız olsa da, əsgər ləyaqəti, zabit şərəfi deyilən anlam var. Ləyaqətli, şərəfli hərbiçi gücsüz, silahsız, yaralı düşmənlə nalayiq rəftar eləməz. Mən həkiməm, mənim üçün yaralının kim olduğu vacib deyil. Vəzifəm ona sağalması üçün kömək etməkdir. Amma nəzərə alsaq ki, mən də bir millətin övladıyam, həm də çox dəhşətli hadisələr yaşamış bir millətin övladı. Yaralı düşməni bir həkim olaraq sağaldaram, onu ayağa qaldırıb, sağlam gördükdən sonra məhv edərəm.

Müharibə vaxtı yaralı əsirlər olanda, ölməməyi üçün nə lazımdırsa, edirdim və aidiyyatı üzrə təhvil veriridim. Amma müharibədə onlar azərbaycanlılara nələr etmədilər? İndi ermənilərə nifrətim birə-min artıb.

“Hərbi həkimin döyüş anlayışı olanda, o daha mükəmməldir”

Xidmət etdiyiniz dövrlərdə hərbi səhiyyəmizin səviyyəsini necə dəyərləndirərsiniz? O vaxt nə çatırdı, nə çatmırdı? Eynilə, indiki dövrü necə xarakterizə edərdiniz?

Mən cəbhədə işləməyə başlayanda ilk aylar narahatlıq keçirirdim. Hərbi həkimin formalaşması üçün özündən təcrübəli 2-3 nəfər həkimin köməyinə ehtiyacı olur. Bir həkim onu cəbhəyə aparır, döyüşə öyrədir, təşviş içində olanda bir həkim onu vəziyyətdən çıxarır, ölüm-qalım anında hansısa həkim doğru qərar verməyə kömək edir. Beləcə formalaşır peşəkar hərbi həkim.

İndi həkimlərin çoxu müharibə görməsə də, hərbi tibbin səviyyəsi yaxşıdır. Ordu elə bir sahədir ki, hətta sülh dövründə hərbi həkimlər müxtəlif hadisələrdən xəsarət almış, yaralanmış hərbiçilərə tibbi yardım göstərir, cərrahi əməliyyatı edirlər. Ona görə də, orduda çalışan həkimlərin bu sahədə təcrübəsi zəngin olur desək, yanılmarıq. Hərbi həkimlərimizin döyüş anlayışı da olsa, daha da mükəmməlləşəcəklər. İndi hərbi tibbi təchizat-təminat yüksək səviyyədədir. Müharibə dövründə tibb bacılarının çox olması ciddi şərtdir. Çünki inetnsiv döyüşlər zamanı yaralıların sayı hər dəqiqə artır. O zaman az heyətlə onlara tibbi yardım göstərmək çətinləşir.


Fərqli yaralar, fərqli tibbi yardım...

- Bəzən deyirlər ki, müharibə peşəkar həkimlərin yetişməsinə səbəb oldu...

- Düzdür, o vaxt bizdə ixtisasca hərbi həkim, demək olar ki, yox idi. Həkimlərimizin hamısı mülki xəstəxanalardan gələnlər idi. Hərbi həkimlik isə tamam başqa anlayışlarla fərqlənir. Məsəlçün, kəsilmiş-deşilmiş yarayla qəlpə yarası oxşar olsa da, onun fəsadlarının aradan qaldırılmasına edilən müdaxilə çox fərqlidir. Təcrübə əsnasında çox peşəkar həkimlərimiz yetişdi. Heyf ki, indi onların sayı azalır. Bəziləri dünyasını dəyişib, bəziləri isə tamam qocalıb. Çoxu ehtiyata buraxılıb. Çox yaxşı olar ki, qocaman, veteran hərbi həkimləri öz ətrafında birləşdirən bir cəmiyyət olsun. Sabah döyüş olanda onlar gənc həkimlərə, ən azından, məsləhət və tövsiyyələri ilə kömək edə bilərlər.

Amansız və humanist hərbi həkim...

- Hərb və həkimlik... Təbii ki, hərbidə həkimə daha çox ehtiyac olur, xüsusilə, müharibə vaxtı... Amma həkimlik humanist peşədir. Müharibə isə amansızlıqla doludur... Hərbi həkim anlayışı bir qədər qəribə səslənmirmi?... Sizcə, həkimlər bu təzadların vəhdətini necə qoruya bilir?

- Hərbi həkim amansız və humanist olmalıdır. Bəzən elə yara olur ki, ona soyuqqanlılıqla yanaşmasan, yaralının həyatını xilas etmək olmaz. Hərbi həkim tabeliyində çalışanlara qarşı da tələbkar olmalıdır. Mənə görə, yaralı əsgər baladan doğmadır. Oğlum xəstəxanada olub, ağır yaralı əsgərim olduğu üçün öz övladımın yanına getməmişəm. Hərbi həkim yorulmadan işləməyi bacarmalıdır. Müharibə çox ağır şəraitlərdə işləmək bacarığı tələb edir hərbi həkimdən. Həkim öz ürəyinin bir hissəsini xəstəyə verməlidir.


Şəhidi öpüb yola salan cərrah...

- Sizcə, bu gün Gültəkin kimi həkimlərimiz var?

- Var, vallah var. Yüzlərlə...

- Heç vaxt unuda bilməyəcəyiniz ölüm varmı? Varsa, kim idi?

- Bizim hospitala gələn ağır yaralılar olurdu. Bəzən onların həyatını xilas edə bilmirdik. Sabah öz ünvanlarına göndərməli idik, gecələr həmin şəhidlərin olduğu palataya gedib, üzlərindən öpürdüm. Heç kim bilmirdi bunu. Yaralımın, xəstəmin hamısı doğma idi mənə. Mənim üçün xilas edə bilmədiyim yaralımın hamısının ölümü eyni izlər buraxıb yaddaşımda. Bütün ölümlər məni yaralayıb. Bizim iş dözümlük tələb edir. İnsan itkisi çox ağırdır. Xüsusilə də, sən həkim kimi onu xilas edə bilməyəndə...

Azadə Bayramova, Teymur Zahidoğlu
Xüsusi olaraq Ordu.az üçün

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Hərbi-həkimlər   Müharibə   Qarabağ