Seçkilərin sürprizi beynəlxalq siyasətdə daha fəal rol oynamaq üçün bu üzvlüyü mühüm hesab edən və buna görə geniş kampaniya aparan Almaniyanın BMT üzvlərindən kifayət qədər dəstək ala bilməyərək bu vəzifəyə seçilə bilməməsi olub.
Portuqaliyanın 134, Avstriyanın isə 131 səs topladığı seçkilərdə Almaniya 104 səslə kifayətlənib. Seçkilərin diqqət çəkən digər nəticəsi isə Qırğızıstanın tarixində ilk dəfə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvlüyünə seçilməsi olub.
Kollektiv təhlükəsizliyin təmin edilməsi, beynəlxalq mübahisələrin sülh yolu ilə həlli və güc tətbiqinin qadağan olunması prinsipləri üzərində qurulan, BMT və ona bağlı ixtisaslaşmış qurumlardan ibarət olan BMT sistemi tənqid və müzakirələrə baxmayaraq beynəlxalq sistemin əsas sütunlarından biri olaraq qalır.
Əsas məqsədi beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin qorunması olan BMT-nin institusional strukturu vasitəsilə təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, səhiyyə, rabitə, nəqliyyat, texniki və digər sahələrdə həyata keçirdiyi fəaliyyətlər nəzərə alındıqda onun mövcud beynəlxalq sistemin ən əhatəli təhlükəsizlik təşkilatı olduğu aydın görünür. Lakin bu gün müzakirə olunan əsas məsələ BMT-nin öz məqsədlərini həyata keçirməkdə nə dərəcədə uğurlu olması və bu istiqamətdəki imkanlarıdır.
BMT Təhlükəsizlik Şurasına üzvlük niyə vacibdir?
BMT Nizamnaməsinin 24-cü maddəsi təşkilatın əsas məqsədlərindən biri olan beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin qorunması sahəsində əsas məsuliyyəti Təhlükəsizlik Şurasına həvalə edir. Təhlükəsizlik Şurası BMT-nin ən güclü və xüsusi səlahiyyətlərə malik qərarverici orqanı kimi üzv dövlətlər arasında sülh və təhlükəsizliyin qorunmasına cavabdehdir və bu vəzifəni yerinə yetirmək üçün sanksiya tətbiq etmək səlahiyyətinə malik mexanizmlə təmin olunub. BMT-nin digər orqanlarının qəbul etdiyi bütün qərarlar tövsiyə xarakteri daşıdığı halda, Təhlükəsizlik Şurasının qərarları üzv və ya üzv olmayan dövlətlər üçün məcburi xarakter daşıyır. Təhlükəsizlik Şurası beşi daimi olmaqla ümumilikdə on beş üzv dövlətdən ibarətdir. Qeyri-daimi üzvlər coğrafi bölgü nəzərə alınaraq iki il müddətinə seçilir. Hər biri veto hüququna malik olan beş daimi üzvün Təhlükəsizlik Şurasındakı təsiri dövlətlər arasındakı görünməyən iyerarxiyanı, demokratiya və ədalət çatışmazlığını simvolizə etdiyi üçün BMT sisteminə yönələn tənqidlərin mərkəzində dayanır. Veto hüququ İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşan beynəlxalq şəraitdə dövlətlər arasındakı güc münasibətlərinin əksi kimi Təhlükəsizlik Şurasının qərar qəbuletmə mexanizmində yer alıb.
Vəzifələri, prinsipləri və məqsədləri baxımından fəaliyyəti haqlı olaraq müzakirə edilən Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvlüyü seçilən ölkələrə müəyyən sahələrdə mühüm üstünlüklər verir. Onların veto hüququ olmasa da, bu üzvlər məcburi qərarlar qəbul edə bilən Təhlükəsizlik Şurasının gündəliyinin formalaşmasına təsir göstərə, qərar layihələri hazırlaya, beynəlxalq sanksiyalar, sülhməramlı əməliyyatlar və beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin təmin olunması ilə bağlı digər mühüm məsələlər üzrə səs verə bilirlər.
Bu üzvlüyün seçilən ölkənin beynəlxalq nüfuzunu və diplomatik görünürlüğünü artırdığı nəzərə alındıqda, həmin status ölkəyə xarici siyasət problemlərini, təhlükə qavrayışlarını beynəlxalq ictimaiyyətin gündəminə çıxarmaq və digər ölkələrlə diplomatik əlaqələri gücləndirmək imkanı yaradır. Bundan əlavə, ölkənin diplomatik şəbəkəsini genişləndirməsinə və beynəlxalq danışıqlarda daha görünən aktora çevrilməsinə kömək edir. Dövlətlərin xarici siyasət məqsədlərinə çatması baxımından diplomatiyanı səssiz güc kimi xarakterizə etsək, bu üzvlük kateqoriyasının müvafiq dövlətlər tərəfindən sadəcə ikiillik müvəqqəti vəzifə kimi deyil, uzunmüddətli diplomatik investisiya kimi qəbul edildiyini söyləmək olar.
Almaniyanın seçilə bilməməsi nə deməkdir?
1973-cü ildə BMT-yə üzv olan Almaniyanın tarixində ilk dəfə Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvlüyünə seçkilərdə uğur qazana bilməməsi xüsusilə Almaniya ictimaiyyətində diplomatik baxımdan ciddi uğursuzluq və beynəlxalq nüfuz itkisi kimi qiymətləndirilib. Bu nəticə Almaniya kansleri Fridrix Mertsin rəhbərlik etdiyi hökumətin beynəlxalq liderlik iddialarını müzakirə mövzusuna çevirib. Almaniyanın xarici işlər naziri Yohann Vadeful Almaniyanın Ukrayna və İsrailə verdiyi siyasi dəstəyin səs itkisinə səbəb olduğunu və bu diplomatik uğursuzluqda rol oynadığını bildirib. Avstriyanın seçki kampaniyasına 2011-ci ildə, Portuqaliyanın isə 2013-cü ildə başlamasına baxmayaraq Almaniyanın namizədliyini yalnız 2020-ci ildə açıqlaması, hökumətin kampaniyanı effektiv şəkildə idarə edə bilməməsi, diplomatik fəaliyyətinin və inandırıcılığının kifayət qədər olmaması da Almaniya ictimaiyyətində bu nəticənin səbəbləri arasında göstərilir. Almaniyanın Qəzza, Venesuela və İranda beynəlxalq hüquq pozuntularına qarşı nümayiş etdirdiyi xarici siyasət mövqeyinin bu məsələlərdə fərqli yanaşmaya malik dövlətlər tərəfindən müsbət qarşılanmaması da səbəblər sırasında qeyd olunur.
Üzvlük seçkilərində uğursuzluğa düçar olması Almaniyanın beynəlxalq təsir imkanlarını tamamilə itirdiyi anlamına gəlmir. Lakin bu nəticə Almaniyanın son illərdə Qlobal Cənub ölkələri ilə münasibətlərində yaşadığı problemlərin və bəzi xarici siyasət seçimlərinin BMT Baş Assambleyasındakı əksini göstərməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bununla yanaşı, Almaniyanın seçkilərdə uğur qazana bilməməsini yalnız digər dövlətlərlə qurduğu diplomatik münasibətlər kontekstində qiymətləndirmək də yetərli deyil. Müasir beynəlxalq sistemin strukturunda baş verən dəyişikliklər, xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələrin Baş Assambleyadakı mövqelərinə və bu cür seçkilərdəki davranışlarına təsir göstərir. Bir sözlə, Almaniyanın istədiyi nəticəni əldə edə bilməməsi beynəlxalq sistemdə güc bölgüsündə baş verən transformasiyanın və inkişaf etməkdə olan ölkələrin siyasi mövqelərinin də əksidir. Almaniyanın seçilə bilməməsi dövlətlərin xarici siyasətdə yol verdiyi səhvlərin orta və uzunmüddətli nəticələrinin olduğunu göstərən diqqətəlayiq nümunə kimi qiymətləndirilə bilər.
Qırğızıstanın seçilməsinin arxasında nə dayanır?
Seçkilərin digər diqqətçəkən nəticəsi Qırğızıstanın tarixində ilk dəfə Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvlüyünə seçilməsi olub. Qırğızıstan Asiya-Sakit Okean Qrupundakı mübarizədə Filippini dörd turdan sonra 142 səsə qarşı 49 səslə geridə qoyub. Bu nəticə yalnız Qırğızıstan üçün deyil, Mərkəzi Asiya ölkələri, Türk dünyası və Qırğızıstanın üzv olduğu beynəlxalq təşkilatlar baxımından da mühüm diplomatik uğurdur. Bu kontekstdə Qırğızıstanın Təhlükəsizlik Şurasına üzvlüyü Türk Dövlətləri Təşkilatının beynəlxalq görünürlüğü və təsiri baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qırğızıstanın Təhlükəsizlik Şurasında təmsil olunması Türk Dövlətləri Təşkilatının qlobal məsələlərə dair baxışlarının beynəlxalq ictimaiyyətə daha təsirli şəkildə çatdırılmasına və təşkilatın beynəlxalq siyasi problemlər qarşısında ortaq siyasətlər hazırlamaq imkanlarının güclənməsinə müsbət təsir göstərə bilər.
Nəticə etibarilə Almaniyanın seçilə bilməməsi beynəlxalq siyasət və diplomatiya çərçivəsində Almaniyaya verilən siyasi mesaj xarakteri daşıyırsa, Qırğızıstanın seçilməsi Mərkəzi Asiyanın və dolayısı ilə Türk dünyasının beynəlxalq görünürlüğünün artdığını göstərən mühüm inkişafdır. Hər iki nəticə müasir beynəlxalq sistemdə yalnız iqtisadi gücün və maliyyə töhfələrinin deyil, dövlətlərin xarici siyasətdəki mövqelərinin və davranışlarının, digər dövlətlərdə formalaşdırdığı təsəvvürlərin, diplomatik şəbəkələrin və regional həmrəyliyin həlledici amillərə çevrildiyini ortaya qoyur. Bu nəticələr həmçinin seçkilərin keçirildiyi BMT Baş Assambleyasının beynəlxalq ictimaiyyətin mövcud beynəlxalq sistemdə baş verən proseslərə münasibətini əks etdirməsi baxımından oynadığı rolu bir daha təsdiqləyir.
Arif Bağbaşlıoğlu
Ordu.az
