M163 “Vulcan” Hava Hücumundan Müdafiə Sistemi (VADS) Soyuq Müharibə dövründə ABŞ Ordusunun hava hücumundan müdafiə arsenalının əsas elementlərindən biri idi və alçaqdan uçan təyyarələrə və helikopterlərə qarşı mübarizə aparmaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. İzləyici zirehli şassi üzərində quraşdırılmış M163 mobil, güclü atəş gücünə malik və sürətli reaksiya verən sistem idi və yer qüvvələrini hava təhdidlərindən qoruyurdu.
1960-cı illərin əvvəllərində, reaktiv təyyarələrin və hücum helikopterlərinin sürətlə yayılmağa başladığı, effektiv yaxın məsafəli hava hücumundan müdafiəyə ehtiyacın artdığı dövrdə ortaya çıxan M163 VADS mobil, özüyeriyən sistem kimi hazırlanmışdı. Onun məqsədi Vyetnam Müharibəsi dövrünün sürətli döyüş şəraitinə uyğun olmayan köhnə zenit toplarını, məsələn, M42 “Duster”i əvəz etmək idi. “General Electric” sürətli atəş texnologiyalarındakı təcrübəsini istifadə edərək, əvvəlcə F-104 “Starfighter” kimi təyyarələrdə tətbiq olunan M61 “Vulcan” 20 mm-lik fırlanan topunu quru əsaslı hava hücumundan müdafiəyə uyğunlaşdırmağı təklif etdi.
M163 M61 “Vulcan” topunun dəyişdirilmiş M113 zirehli personal daşıyıcı şassisinə inteqrasiyası ilə hazırlanmışdı. M113 platforması öz mobil və etibarlı olması ilə artıq sübut edilmişdi. Sistem 1968-ci ildə xidmətdə istifadəyə verildi və bölmə və briqada səviyyəsində alçaq hündürlükdəki hava təhdidlərinə qarşı daxili hava müdafiəsi təmin etməyi hədəfləmişdi. Onun inkişafı ordunun dinamik döyüş şəraitində zirehli birliklərlə yanaşı fəaliyyət göstərə bilən çevik, mexanikləşdirilmiş qüvvələrə yönəlməsini əks etdirirdi.
M163 VADS-ın Texniki Xüsusiyyətləri
Təxminən 12 ton (27,000 funt) çəkisi olan M163 VADS M113A1 şassisi üzərində qurulmuş kompakt, tırtıllı zirehli maşın idi. Onun əsas silahı M61A1 “Vulcan”, altı lüləli “Gatling” tipli avtomatik topu idi. Bu silah dəqiqədə 3,000 mərmi ata bilirdi və təxminən 2,5 km-ə qədər effektiv atəş məsafəsinə malik idi. Yüksək atəş sürəti onu sürətli hədəflərə, helikopterlərə və alçaqdan uçan təyyarələrə qarşı ideal edirdi. Sistem 2,100 mərmi daşıyırdı: onların bir hissəsi yüksək partlayıcı yanıcı, digər hissəsi isə zirehdələn mərmilər idi. Bu isə ona həm hava, həm də yüngül zirehli quru hədəflərini vurmaq imkanı verirdi.
M163 sadə, lakin effektiv atəşə nəzarət sisteminə malik idi. Buraya optik nişangah və hədəflərin aşkarlanması üçün radar məsafəölçəni daxil idi. Raket əsaslı sistemlərdən fərqli olaraq, M163 birbaşa atəşə əsaslanırdı və uzaq məsafədən dəqiqlikdən daha çox sürətli hədəf nişanlamanı önə çəkirdi. Onun ekipajı dörd nəfərdən ibarət idi: komandir, tuşlayıcı, sürücü və doldurucu. Tuşlayıcı topu əl ilə və ya radar dəstəyi ilə idarə edə bilirdi. M113 şassisi ona çətin relyefdə hərəkət imkanı verir, həmçinin amfibiya xüsusiyyətləri sayəsində su maneələrini aşmağa şərait yaradırdı.
M163 Vyetnam Müharibəsi dövründə ABŞ-nin silah arsenalının əsas elementlərindən biri oldu. Burada o, ABŞ bazalarını, karvanlarını və irəli mövqelərini Şimali Vyetnam təyyarələrindən və helikopterlərindən qorumaq üçün yerləşdirilmişdi. Onun mobil və sürətli atəş imkanları alçaqdan hücumların qarşısını almaqda çox dəyərli idi. Lakin hava təhlükəsi məhdud olduğundan, M163 çox vaxt quru qoşunlarına dəstək üçün istifadə olunurdu, düşmən piyadalarına və istehkamlarına qarşı tətbiq edilirdi. Onun yüksək atəş həcmi bu ikinci dərəcəli vəzifələrdə də çox effektiv olmasını təmin edirdi.
M163-un Təsirli Xidmət Tarixi
Vyetnam Müharibəsindən kənarda, Soyuq müharibənin geniş dövründə ABŞ ordusu M163-dan Avropadakı hava hücumundan müdafiə bölmələrində istifadə edirdi. Burada onun əsas vəzifəsi sovet helikopterləri və “Su-25 Frogfoot” kimi yaxın hava dəstəyi təyyarələrinə qarşı müdafiə idi. Sistem müttəfiq ölkələrə də ixrac olunmuşdu. Məsələn, İsrail onu “Hovet” adı ilə 1973-cü il Yom Kippur Müharibəsində və 1982-ci il Livan Müharibəsində çox vaxt “Stinger” raketləri ilə birlikdə tətbiq etmişdi.
1980-ci illərə yaxın M163-un məhdudiyyətləri daha aydın görünməyə başladı. Müasir təyyarələrin sürət, uçuş hündürlüyü və radioelektron əks-tədbirləri bu sistemin imkanlarını üstələyirdi. ABŞ ordusu 1980-ci illərin sonlarından etibarən M163-u mərhələli şəkildə sıradan çıxarmağa başladı və onu daha müasir sistemlərlə, M1097 “Avenger” və M2 “Bradley Linebacker” ilə əvəz etdi. M163 ABŞ ordusunun xidmətdən 1993-cü ildə rəsmi olaraq çıxarıldı, lakin bəzi müttəfiq ölkələr onu 2000-ci illərin əvvəllərinə qədər istifadə etməyə davam etdilər.
Vulcan Müasir Hava Hücumundan Müdafiəni Formalaşdırdı
M163 “Vulcan” Hava Hücumundan Müdafiə Sistemi İkinci Dünya Müharibəsi dövrünün zenit topları ilə müasir raket əsaslı hava müdafiə sistemləri arasında mühüm keçid rolunu oynadı. Onun mobillik, güclü atəş və sadəlik kombinasiyası keçid dövründə yer qüvvələrinin qorunmasında çox faydalı oldu. Onun döyüş fəaliyyəti iştirak etdiyi münaqişələrin xarakterinə görə məhdud olsa da, M163 mobil bölmələr üçün qısaməsafəli daxili hava müdafiəsinin dəyərini sübut etdi.
Sürətli atəş topunun izləyici şassi üzərində inteqrasiyası sonrakı platformaların dizaynına da təsir göstərdi. Məsələn, sovet ZSU-23-4 “Shilka” və alman “Gepard” sistemlərinin yaradılmasında bu ideyadan ilham alındı. Bundan əlavə, M163-un quru dəstək vəzifələrində istifadəsi hava müdafiə sistemlərinin çoxfunksiyalılığını göstərdi. Bu konsepsiya bu gün də müasir çoxməqsədli platformalarda davam edir.
Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az
