Şərqi Aralıq Dənizi Qaz Forumu (EastMed) və Türkiyənin Vəziyyəti – ANALİZ (FOTOLAR)

2024/04/unnam-10282623438.jpg
Oxunub: 390     10:53     24 Aprel 2024    
Şərqi Aralıq Dənizi Qaz Forumu (EastMed Gas Forum/EMGF) İsrailin rəhbərliyi altında ABŞ-nin dəstəklədiyi layihədir. Layihə Şərqi Aralıq dənizi regionunda çıxarıla bilən qaz ehtiyatlarının çıxarılması və bazara təqdim edilməsi üçün nəzərdə tutulub.

Forumun tərəfləri İsrail, Cənubi Kipr, Fələstin, Yunanıstan, Misir, Livan və İtaliyadır. Bölgədəki qazın çıxarılıb, Avropa və Şərqi Asiya bazarlarına açılması planlaşdırılır və regional inkişaf hədəflənir. Siyasi baxımdan isə İsrailin bölgədəki siyasi nüfuzunu gücləndirməyi və baha başa gələn prosesi tərəflər arasında bölüşdürərək, iqtisadi inkişafa nail olmağı hədəfləyirlər. Forum Avropa İttifaqı və ABŞ tərəfindən dəstəklənir. Digər tərəfdən, Fransa da daimi müşahidəçidir.


Şərqi Aralıq dənizinin enerji baxımından əhəmiyyəti 2000-ci illərin əvvəllərində başa düşülməyə başladı. 2010-cu ildə Amerika Geoloji Araşdırmalar İnstitutu tərəfindən edilən kəşflərlə Şərqi Aralıq dənizi, Nil və Livan hövzəsində zəngin təbii qaz və neft (3,5 milyard barel xam neft, 10 trilyon m3 təbii qaz ehtiyatı) təxminləri regional güclərin və xarici aktorların diqqətini bölgəyə çəkdi. Ölkələr enerji ehtiyaclarını ödəmək və iqtisadi inkişaf üçün regionda rəqabətə giriblər.

EMGF-nin yaradılması üçün dərin bir prosesin araşdırılması lazımdır. Üzv dövlətlərin 2019-cu il yanvarın 14-də Qahirədə keçirilən toplantısına qədər enerji və enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı bir çox addımlar atılıb və nəticədə əməkdaşlığın vacibliyi vurğulanıb. Qeyd edildiyi kimi, Amerika Geoloji Araşdırmalar İnstitutunun araşdırmaları nəticəsində aşkar edilmiş ehtiyatlar regionun bir çox dövlətlərinin işini sürətləndirib.

2005-ci ildə “İdku” və “Damietta” LNG obyektlərində aparılan işlər nəticəsində Misirin öz enerji ehtiyacını qarşılaması uzun illər tələb etsə də, bölgədəki digər aktorları da səfərbər etdi. Digər tərəfdən, 2011-ci ildə İsrail tərəfindən kəşf edilən “Leviathan” bölgənin ən böyük yataqlarından biridir. Şərqi Aralıq dənizi ölkələrindən biri olan İordaniya elektrik enerjisi istehsalında 80% təbii qazdan asılı olduğundan, bu kəşflər İordaniya üçün yeni idxal kanalları yaratdı. Cənubi Kipr, Krit adası və Peloponnes yarımadası “EastMed” Boru Kəməri layihəsi ilə bölgədəki təbii qaz ehtiyatlarının Avropaya nəqlində mühüm rol oynayır.


“EastMed” Layihəsi regionun bir çox aktorları üçün vacibdir. Əsas məsələlərdən biri enerji təhlükəsizliyi olsa da, bu, İsrailin özünü ərəb dövlətlərinin siyasi təzyiqindən xilas etməsi üçün bir yol kimi qiymətləndirilir. Layihə iqtisadi gəlir gətirməklə yanaşı, həm də siyasi nüfuz və xarici siyasətdə ölkələr üzərində qəyyumluğun qırılmasını təmin edir. “EastMed” Layihəsinin əsaslarına nəzər saldıqda görürük ki, regionda dövlətlərin ayrı-ayrılıqda həyata keçirdikləri fəaliyyətlər bir dam altında toplanıb.

Bunun üçün ilk addımı Misir, Cənubi Kipr və Yunanıstan 2018-ci ilin oktyabrında atıb. Şərqi Aralıq dənizi Qaz Forumunun yaradılması qərarına daxil ediləcək dövlətlər Şərqi Aralıq dənizində qaz hasil edən dövlətlər və tranzit ölkələr kimi müəyyən edilib.

Türkiyə və EMGF

Forumun yaradılması ilə istehsalçı, daşıyıcı və alıcı ölkələr arasında əməkdaşlığın artacağı, açıq dənizlərdə enerji ilə bağlı münaqişələrin minimum səviyyədə saxlanacağı təəssüratı yaranıb. Lakin bir çox akademiklər Forumun məqsədinin və fəaliyyətinin bundan kənara çıxdığını vurğulayırlar.


Şərqi Aralıq dənizi ölkələri Liviya, Türkiyə (Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti (ŞKTC) də daxil olmaqla) və Suriyanın Forumun əhatə dairəsində olmaması suallar doğurub. Suriyanın Şərqi Aralıq dənizindəki vəziyyəti vətəndaş müharibəsi səbəbindən qeyri-müəyyən olsa da, vətəndaş müharibəsində birbaşa və ya dolayısı ilə iştirak edən aktorlar Suriyanın Şərqi Aralıq dənizindəki mövqeyindən istifadə etmək istəyirlər. Lakin Türkiyə və ŞKTC üçün vəziyyət daha mürəkkəbdir və izah etmək çətindir.

Şərqi Aralıq dənizi yerləşdiyi yer və karbohidrogen ehtiyatlarına görə həm regional, həm də qeyri-regional aktorlar üçün mühüm regiondur. Bununla belə, regionun əhəmiyyəti artdıqca ölkələr arasında dəniz yurisdiksiyası sahələri ilə bağlı müzakirələr yaranıb. EMGF bu müddət ərzində müzakirələrin qızışmasına səbəb olub. Forum araşdırıldığında Türkiyə və ŞKTC-yə qarşı olduğu görünür. Türkiyə nöqteyi-nəzərindən bölgədəki inkişaflar və EMGF təhdid olaraq qəbul edilir. Bu, açıq dənizdə mövcudluğunun və qanuni hüququnun qəsb edilməsi kimi qiymətləndirilir.

Türkiyənin Şərqi Aralıq dənizindəki qonşularının “maksimalist iddiaları” əslində Türkiyəni sıxışdırır və onun iqtisadi inkişafına mane olur. Digər tərəfdən Türkiyə Kipr adasındakı türklərin varlığını və hüquqlarını qorumaq üçün bölgədə mübarizə aparır. Adanın sərvətlərinin yalnız Cənubi Kipr yunanlarının nəzarətində olması və Şimali Kipr türklərinin hüquqlarının Cənubi Kipr yunanları tərəfindən tapdalanması Türkiyəni narahat edir. Xüsusilə vurğulanmalıdır ki, Türkiyənin bu məsələdə təkcə strateji mövqeyi deyil, həm də tarixi missiyası var.

Ancaq Türkiyənin Suriyada həyata keçirdiyi sərhəd əməliyyatları səbəbindən bölgədəki hüquq axtarışları beynəlxalq aləmdə zədələnir. Çünki Suriyadakı inkişaflar və fəaliyyətlər bir çox qeyri-regional aktorlara təsir edir və bu aktorların Şərqi Aralıq dənizindəki rolu Türkiyə üçün maneə yaradır. Bundan əlavə, Türkiyənin Şərqi Aralıq dənizində əlini gücləndirmək üçün Liviyada mövcudluğu bir çox qlobal aktorları narahat edir və Türkiyənin beynəlxalq hüquqa əsaslanan açıq dənizlərdə haqq axtarışına mane olur.


Eyni zamanda, Türkiyə Şərqi Aralıq dənizində enerji inkişaflarından və ortaqlıqlardan kənarda qalmaq istəmir. Türkiyənin bölgədəki sarsılmaz iradəsi mənfi hadisələrə qarşı inamlı addımlar ata biləcəyini göstərdi. Kipr sahillərində apardığı kəşfiyyat fəaliyyəti nəticəsində 2018-ci ildə ENI-nin 3-cü blokda qazma proqramının qarşısını aldı. Liviya ilə “Dəniz yurisdiksiyası ərazilərinin delimitasiyası” haqqında memorandum imzalayaraq, bölgədəki digər aktorlara cavab verdi.

Türkiyə Şərqi Aralıq dənizində diplomatik addımlar atdığı kimi, bu yaxınlarda da sərt gücünü nümayiş etdirdi və digər regional güclərə haqq iddiasında israrlı olduğunu nümayiş etdirdi. 2020-ci ildə Liviyada Milli Razılıq Hökuməti (MRH) ilə Həftər qüvvələri arasında baş verən qarşıdurmada Türkiyə BMT tərəfindən tanınan MRH-ni dəstəkləmək üçün Liviya sahillərinə hərbi gəmilər yerləşdirdi. O, həmçinin Şərqi Aralıq dənizində fəaliyyət göstərən seysmik tədqiqat gəmilərini və qazma gəmilərini müşayiət edib. Beləliklə, Türkiyə öz dəniz yurisdiksiyasına girməyə cəhd edən ünsürlərə qarşı çıxdı. Onun Şərqi Aralıq dənizində arabir “qayıq diplomatiyası”na əl atdığını belə görürük.

Gəmi diplomatiyasına müraciət edilməsinin səbəbləri arasında bəlkə də ən önəmlisi EMGF-nin Türkiyəni mühasirəyə almağı və Xüsusi İqtisadi Bölgəsini üçdə birindən daha azına endirməyi (TÜDAV 2019) hədəfləməsidir ki, bu da Türkiyə tərəfindən suverenliyə təhdid kimi qəbul edilir. Buna görə də Türkiyə bölgədə sərt güc tətbiq edə biləcəyi mesajını verir. Eyni zamanda, Cənubi Kiprin açıq dənizlərdəki fəaliyyəti Türkiyənin MEB olaraq elan etdiyi ərazilərdə həyata keçirilir. Cənubi Kipr yunanları Türkiyənin asimmetrik hərbi və iqtisadi gücünü tarazlaşdırmaq üçün bölgədəki digər dövlətlərlə ittifaqlar qurublar.


EMGF-yə üzv olan ölkələrə nəzər saldıqda onların əksəriyyətinin Türkiyə ilə müxtəlif mövzularda ziddiyyət təşkil etdiyi görünür. Türkiyənin bölgədə təhlükə olaraq qəbul edilməsi və beynəlxalq hüquqa əsaslanan hüquq iddialarına məhəl qoyulmaması nəticəsində bölgə dövlətləri ilə gərginlik zaman-zaman artmaqdadır. 2019-cu ildə Misir Xarici İşlər Nazirliyi də Türkiyəyə aydın mesajlar göndərmək üçün iştirakçılar arasında hərbi əməkdaşlıq qurulacağını bəyan edib.

Nəticə

Şərqi Aralıq Dənizi Bölgəsi təbii qaz və karbohidrogenlərlə zəngin olduğu üçün region dövlətlərinin enerji ehtiyaclarını ödəmək və ixracını artırmaq potensialına malikdir (Misir timsalında olduğu kimi). Ona görə də Şərqi Aralıq dənizi Türkiyə üçün önəmlidir. Türkiyə həm Qərb dövlətlərinin himayəsindən qurtulmaq, həm də açıq dənizlərdə öz hüquqlarını qorumaq üçün diplomatiyada sarsılmaz fərasət nümayiş etdirib və lazım gəldikdə sərt güc tətbiq edə biləcəyini dəfələrlə nümayiş etdirib.

Digər tərəfdən, bölgə dövlətləri ilə diplomatik münasibətlərin normallaşmasına və yaxşılaşdırılmasına önəm verən Türkiyə mübahisələrin həlli üçün var gücü ilə çalışır.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Türkiyə   İsrail   ABŞ  


Bizi "telegram"da izləyin