Aİ-nin qərarsızlığı, tərəflərin yorğunluğu| Ukrayna müharibəsində sülh kimin vasitəsilə əldə oluna bilər?

2024/04/Getty-1712652760.jpg
Oxunub: 318     15:33     09 Aprel 2024    
Avropada gərginliyin artmaqda davam etdiyi bir vaxtda Fransa Prezidenti Emmanuel Makron son mətbuat konfransında bu sualı verib: “Ukraynada müharibəni kim başlatdı? Avropanı nüvə silahı ilə kim hədələyir?”.

Makron bu sualla Rusiya Prezidenti Vladimir Putinə işarə edib, Almaniya kansleri Olaf Şolts və digər Avropa liderlərinə Ukraynaya dəstək tədbirlərini sürətləndirmək üçün mesaj verməyi planlaşdırıb. Əgər Makron bu çıxışı 2 il əvvəl etsəydi və Ukraynaya Rusiya qüvvələrini dəf etmək üçün kifayət qədər dəstək versəydi, bu çıxış daha çox əhəmiyyət kəsb edə bilərdi. Lakin Makron və digər Avropa liderləri son iki ildə daha mülayim və bölünmüş reaksiya verdilər.

Avropanın ortaq qətiyyət nümayiş etdirməməsi Ukraynanın ehtiyac duyduğu avadanlıqlarla təmin olunmaması ilə nəticələndi. Vəd edilmiş sursatlar Ukraynaya gec və yetərsiz bir şəkildə çatdı, qabaqcıl hərbi texnologiyalar və potensial oyun dəyişdiriciləri isə ya saxlanıldı, ya da çox gec çatdırıldı. Daha da pisi odur ki, bəzi Avropa İttifaqı (Aİ) dövlətləri Moskvaya qarşı iqtisadi sanksiyalar paketindən yayınmaq üçün boşluqlar axtarırlar. Beləliklə, bu dövlətlər Rusiya iqtisadiyyatına dolayısı ilə kömək etdilər.

Müharibənin başlamasından 2 il keçir və Dneprdən Qara dənizə qədər uzanan torpaqlar hələ də Rusiyanın əlindədir. Hər keçən gün Ukrayna üçün həm hərbi, həm də diplomatik baxımdan vəziyyət daha da mürəkkəbləşir. Bu səbəbdən Makron bəlkə də bu sualı verməli idi: “Müvafiq tərəflər danışıqlar masası arxasında necə bir araya gələ və tərəflərin diskursunu asanlaşdırmaq üçün kim vasitəçi ola bilər?”. Makron səmimi olmalı və daha çox sülhə nail olmağa diqqət etməlidir, çünki onun Ukraynaya hərbi dəstəyi aşağı səviyyədədir.

Uzun sürən tükəndirmə müharibəsi, gözlənilən əks-hücumun geriləməsi və Kaxovka bəndinin partlaması kimi amillər ruslara müdafiə mövqelərini gücləndirməyə imkan verdi. Xerson hücumundan sonra əhəmiyyətli ərazi dəyişikliklərinin olmaması tərəfləri qeyri-müəyyən bir prosesdə de-fakto sərhədləri istəksizcə qəbul etməyə məcbur edir.

Müharibə hər iki tərəfi çıxılmaz vəziyyətə salır

Ukraynanın daxili siyasətində keçmiş baş komandan Valeriy Zalujnı ilə Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski arasında yaranan gərginlik də vəziyyətin getdikcə pisləşdiyini göstərir. Vəziyyət Ukraynanın əleyhinə inkişaf edərkən, Aİ və Amerika Birləşmiş Ştatlarının (ABŞ) açıqladığı son yardım paketləri, Çexiyanın beynəlxalq satıcılardan Ukraynaya silah tədarükü təklifi və İsveçin çoxdan gözlənilən “Gripen” döyüş təyyarələrini Ukraynaya bağışlaması hərbi vəziyyəti Ukraynanın xeyrinə çevirmək üçün yetərli deyil.

Bu arada, Makron tərəfindən təklif edilən və Çexiya Prezidenti Petr Pavel tərəfindən dəstəklənən Ukraynaya qoşun göndərilməsi ideyası da əhəmiyyətli risklər daşıyır. Rusiyayönlü Dnestryanı bölgənin bəzi “parlament üzvləri”nin Rusiya ilə birləşmə çağırışı 2014-cü ildən əvvəl Gürcüstanın Cənubi Osetiya və Ukraynanın Donetsk/Luqansk vilayətlərində baş vermiş hadisələrə bənzəyir. Lakin keçmiş nümunələrdən fərqli olaraq, Rusiyanın Dnestryanı ilə bitişik quru sərhədi yoxdur və bura çatmaq üçün yeganə uyğun yol Odessanın işğalından keçir. Belə olan halda Odessanın işğalı və Moldovaya yayılan müharibə Avropanı qeyri-sabit vəziyyətə salacaq.

Odessanın işğalı böyük problem yaradır. Bununla belə, Ukraynanın Qərb kəşfiyyat xidmətləri ilə əməkdaşlığı, Moskvanın Qara dənizdəki donanmasını Pilotsuz Uçuş Aparatları (PUA) ilə hədəfə almağa davam etməsi və Rusiya dəniz desant qüvvələrinə məhdudiyyətlər qoyması Odessanı qorumaq üçün müdafiə tədbirləri kimi şərh edilməlidir. Rusiyanın keçmiş Prezidenti Dmitri Medvedevin Ukraynanın qonşu ölkələrlə bölüşdüyü torpaqları göstərən xəritə ilə peyda olması Polşa, Rumıniya və Macarıstanla gərginliyi artırır. Bu xəritə də Rusiyanın Odessanı tutmaq ambisiyasını vurğulayır.

Rusiya hələlik Ukraynada məğlub olmayıb. Bununla belə, o, Ukraynada rejim dəyişikliyi və ölkənin NATO və Aİ-dən müstəqilliyini təmin etmək, Ukraynanı nasistlərdən təmizləmək və demilitarizasiya etmək kimi ilkin olaraq bəyan etdiyi məqsədlərinə çatmaqdan uzaqdır. Rusiya qondarma referendum yolu ilə 4 bölgənin ilhaqını elan etsə də, Ukrayna bu 4 bölgə arasında Xerson və Zaporojyenin mərkəzlərinə nəzarəti hələ də özündə saxlayır. Nəticə etibarilə hər iki tərəf üçün getdikcə əlverişsiz hala gələn müharibədən heç bir tərəf razı deyil. Bu o deməkdir ki, danışıqlar masası arxasında daha çox güzəştlər edilə bilər.

Makronun sözləri açıq şəkildə münaqişənin sona çatmasına yönəlməyib. Bu sözlər hətta Aİ daxilində və ondan kənarda müharibəni qızışdıra bilər. Son 2 ildə qarşıdurmalarda on minlərlə hərbi qulluqçunun həyatını itirməsi daha çox qan tökülməsinin qarşısının alınmasının vacibliyini vurğulayır. Hətta Putin bu yaxınlarda deyib: “Hər müharibə və hər düşmənçilik faciədir”.

Türkiyənin vasitəçi rolu həll yolu ola bilər

Müharibənin xoşagəlməz gedişatını nəzərə alsaq, Rusiya və Ukrayna indiki vaxtda danışıqlara daha çox meylli ola bilər. Ona görə də burada sülh yolu ilə həllə nail olmaq olar. Razılığa gəlmək üçün məsuliyyət indi qonşu dövlətlərin üzərinə düşür. Türkiyənin müharibənin ilk dövrlərindən etibarən göstərdiyi səylər şərəfli çıxış və əsir mübadiləsi kimi anlayışlar üzərində dialoqların başlamasına səbəb oldu. Əgər bu dövrdə başqa böyük dövlətlər sülh üçün bir araya gəlsəydilər, diplomatik vasitələr münaqişənin müddətini qısalda bilərdi.

Qüsursuz olmayan sülh müharibənin dağıntılarından üstündür. Buna görə də münaqişə tərəflərini dialoqa və diplomatik həll yolları axtarmağa yönəltmək səyləri kritik əhəmiyyət kəsb edir. Sülh və vasitəçilik addımları gərginliyi azalda, əlavə itkilərin qarşısını ala və Avropaya çox lazım olan möhlət verə bilər. Ukraynanı gələcək qarışıqlıqlardan qorumaq üçün sülh yolunda birgə səylərə üstünlük vermək çox vacibdir.

Sülh səylərinin əsasında hər iki tərəfin etibar etdiyi, güc dinamikasını yaxşı bilən və geosiyasi maraqları diqqətlə ölçən vasitəçi axtarışı dayanır. Türkiyə bu rol üçün mükəmməl namizəd ola bilər.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Ukrayna    


Bizi "telegram"da izləyin