Avropada firavanlıq dövrünün çöküşü: Küçələr ifrat sağa təslim olur?

2024/02/1708412633.jpg
Oxunub: 223     15:32     22 Fevral 2024    
Avropa şəhərlərində ifrat sağçılara və müxtəlif sağçı populizm formalarına bağlı qrupların geniş etiraz aksiyaları son vaxtlar baş verən hadisədir.

Əksər ölkələrdə ifrat sağçılar getdikcə fəallaşıb və sağçı populist partiyalar əhəmiyyətli xalq dəstəyinə malikdir. Son vaxtlara qədər vətəndaş itaətsizliyi və küçə etirazları sağçılarla deyil, solçularla əlaqələndirilirdi. Sağçıların etirazları indi ictimai müstəvidə daha da görünməyə başlayıb. Adətən sadəcə hökumət əleyhinə etirazlar olan bu cür hadisələr ifrat sağçılar tərəfindən asanlıqla istifadə edilə bilər.

Bu tendensiya 2018-ci ildə Fransada yanacaq vergisinə etiraz edən “Sarı jiletlilər” tərəfindən başlayıb. Ümummilli nümayişlər və sürücülərin küçələri kəsməsi şəklini alan bu etirazlar Fransada çoxdankı bir ənənədir və mütləq ifrat sağçılarla əlaqəli deyil. Almaniyada bu yaxınlarda fermerlərin etiraz aksiyası uzun traktor karvanları ilə magistral yolları bağladı. Fransada olduğu kimi, bu da hökumət əleyhinə etiraz idi.

Bu nümunədə Almaniya üçün Alternativ (AfD) tərəfindən təmsil olunan alman ifrat sağçısı öz məqsədlərinə nail olmaq üçün etirazlardan istifadə etməyə tələsdi. 2012-2013-cü illərdə Fransada eynicinsli nikahlara qarşı əvvəlki etirazları da ifrat sağçı elementləri ehtiva edən etirazlar kimi qiymətləndirmək olar. İspaniyada 2023-cü ildə Madriddə 170 min insanın iştirakı ilə sosialist hökumətin yeni hökumətin qurulmasında dəstək vermələri müqabilində Kataloniya separatçılarına amnistiya təklif etmək təklifinə qarşı böyük etiraz aksiyaları keçirilib.

İspan ifrat sağçı Vox sağçı ictimai rəyin müxtəlif çalarlarını əks etdirən etirazlarda fəal iştirak etdi. Romada bir neçə kişinin faşist salamı verdiyini əks etdirən etiraz videosu yayıldıqdan sonra İtaliya hökuməti neofaşist salamlarını qadağan etmək üçün təzyiq altındadır. 2023-cü ilin noyabrında Dublində əlcəzair əsilli bir şəxsin məktəb qarşısında bıçaqlı hücumu nəticəsində iğtişaşlar baş verdi və nəticədə bir neçə nəfər ağır yaralandı. İrlandiyadakı Milli Partiya kimi ifrat sağçıların təhrik etdiyi iğtişaşlar əvvəllər ifrat sağçı hərəkatlar təcrübəsi olmayan ölkədə əhəmiyyətli dağıntılara səbəb oldu və sığınacaq kimi istifadə edilən evlərin yandırıldığı hadisələr baş verdi.

Küçə etirazları: Qeyri-müntəzəm və dəyişkən

Bu hərəkatların əhəmiyyətinə və sosioloji olaraq necə başa düşülməli olduğuna baxsaq, bu etirazların bəzilərini ifrat sağçılar təşkil etdiyi üçün ümumiləşdirmək çətin olsa da, “Sarı jiletlilər” və fermerlərin etirazları kimi hallarda ifrat sağçılar qəzəbli kütlədən istifadə edir. Demək olar ki, bu etirazlar nizamsız, dəyişkəndir və törəmələri başqa yerlərdə də görünə, bir-birini tətikləyə bilər. Qeyri-müntəzəmdir, çünki birdən ortaya çıxır, birdən yox olur və ya başqa formalara çevrilir. Əksər hallarda nisbətən az adamdan ibarət olur, məsələn, “Sarı jiletlilər”in sayı və effektivliyi getdikcə azalır.

Bu etirazlar çox vaxt amorf və qeyri-müəyyən olur. Almaniyada AfD-nin dəstəklədiyi fermerlərin etirazlarında olduğu kimi mütəşəkkil bir hərəkat tərəfindən ölçülənə qədər “Telegram” kimi sosial media platformalarından başqa təşkilatları yoxdur. Onların yayılması əsasən etirazların medianın diqqətini nə dərəcədə cəlb etməsindən və şikayətlərin ümumi sosial şikayətlərlə üst-üstə düşməsindən və ya onların nə dərəcədə uğurlu olmasından asılıdır. Bu, sağçıların etirazlarına xas məntiq deyil, həm də solçuların etirazına xas olan xüsusiyyətdir. Uğursuz etiraz nümunəsi olan Dublin iğtişaşları, İrlandiyadakı ictimai rəyin etirazlara son dərəcə düşməncə yanaşmasına baxmayaraq, Fransada etirazlara səbəb oldu.

Bu cür hadisələr yaşlı ağdərili kişi əhalinin, xüsusən də universitet təhsili olmayanların yüksək yaşayış xərcləri və anti-immiqrasiya əhval-ruhiyyəsi kimi məsələlərdə hökumətə qarşı qəzəbindən qaynaqlanır. “Covid-19” küçəyə çıxma qadağaları, şübhəsiz ki, sonrakı bir çox küçə etirazları üçün zəmin yaratdı. Bu mühit sui-qəsd nəzəriyyələrinin, sağçı populistlərin və libertar hərəkatların asanlıqla başqa formalara keçə biləcəyi bir infrastruktur yaratdı.

Günahkar: Azalan sərvət

Daha konstruktiv bir perspektivdən baxıldığında, bu hadisələr gəlir bərabərsizlikləri və gəlir durğunluğu yaşayan bir çox işçinin sosial statusunun aşağı düşməsi və imkanların azalması nəticəsində Qərb cəmiyyətlərində artan qeyri-sabitliyin məhsuludur. Pisləşən şərait xüsusən avtoritar meylləri olan insanlarda tək məsələlərdən tutmuş anti-immiqrasiyaya qədər müxtəlif mövzularda qurbanlıq və qəzəb hissi yaradır. Etirazları ümumiyyətlə cəmiyyətdə iqtisadi cəhətdən ən pis vəziyyətdə olanlar deyil, sərvətlərinin azaldığını hiss edənlər dəstəkləyir.

Almaniyada olduğu kimi, fermerlərin etirazlarının uzun tarixində mədəniyyət amilləri də rol oynayır. İtaliyada “Qara köynəklilər” hərəkatı və faşist ənənəsi güclü mütəşəkkil köklərə malikdir. 2010-cu illərin əvvəllərində beynəlxalq kontekst solçu etirazların artdığı bir kontekst idi, lakin ABŞ-nin keçmiş Prezidenti Donald Trampın prezidentliyindən və siyasi avtoritarizmin Rusiyaya uyğunlaşmasından sonra zəmin qlobal qeyri-sabitlikdən də faydalanan sağa doğru dəyişdi. Böhran zamanlarında insanlar mütərəqqi siyasətdən daha çox avtoritar siyasətlərə üstünlük verirlər.

Sağçı etirazların əhəmiyyəti ilə bağlı olaraq, potensial təsirlərini qiymətləndirməməklə birlikdə, əks tendensiyaların da mövcud olduğunu bildirmək lazımdır. İrlandiya nümunəsində iğtişaşlara və ifrat sağçılara qarşı ictimai etirazlar əks effekt verdi, şəhəri həddindən artıq sağdan geri almaq üçün genişmiqyaslı əks etirazlar edildi. Britaniyada Britaniya Müdafiə Liqası kimi populist sağın “Brexit” sonrası yüksəlişinə baxmayaraq, ən böyük nümayişlərdən biri 2023-cü ilin noyabrında Londonda Fələstin tərəfdarı olan dinc nümayiş olub.

Polşa və İspaniyada 2023-cü il seçkiləri ifrat sağçılar üçün böyük uğursuzluq oldu. Paradoksal olaraq, ifrat sağçı partiyalar hökumətə daxil olduqca, onların özlərini hökumət əleyhdarı kimi təqdim etmək imkanları təhlükəyə düşür.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Avropa   Firavanlıq  


Bizi "telegram"da izləyin