İraqda Vətəndaş Müharibəsi üçün təhlükə zəngləri çalınır – ANALİZ

2022/10/1665045928.jpg
Oxunub: 552     18:23     06 Oktyabr 2022    
İraq son illərin bəlkə də ən çətin dövrünü yaşayır. 2021-ci il oktyabrın 10-da keçirilən parlament seçkilərindən 11 ay keçməsinə baxmayaraq, yeni hökumət formalaşa bilmədi və ölkədə vətəndaş müharibəsi zəngləri çalmağa başladı.

Əslində, uzun müddət parlament seçkilərində qalib gələn, lakin formalaşa bilmədiyi üçün siyasətdən uzaqlaşan şiə lideri Müqtəda əs-Sədrin tərəfdarları bir neçə həftə ərzində etiraz aksiyaları keçirib. Xüsusilə, Bağdadda dövlət qurumlarının və diplomatik nümayəndəliklərin yerləşdiyi “Yaşıl Zona” adlanan ərazi ətrafında cəmləşmə münaqişə təhlükəsini mülki səviyyədən inzibati müstəviyə qədər artırıb. Lakin qarşıdurmaların Bəsrəyə sıçraması ilə yanaşı, Divaniyyə, Vasit və Babildə inzibati binalara basqın edən etirazçılar “vətəndaş çevrilişi” şayiələrini də ortaya atdılar.

Əslində bir gündən artıq davam edən qarşıdurmalar nəticəsində 30-a yaxın insan həyatını itirib, 500-dən çox insan yaralanıb. Müqtəda əs-Sədrin toqquşmalar dayanana qədər “aclıq aksiyası”na başladığını açıqlamasına baxmayaraq, qarşıdurmaların davam etməsi diqqət çəkib.

Nəhayət, Sədr növbəti dəfə mətbuata açıqlama verərək tərəfdarlarının 1 saat ərzində etirazları dayandırmalı olduğunu və etirazları davam etdirənlərin özündən sayılmayacağını bildirdi. Lakin o, bir daha siyasətdən tamamilə uzaqlaşdığını, bu qərarı siyasi motivlərlə deyil, dini motivlərlə verdiyini və Nəcəfdəki dini qurumun ona “yenidən siyasətlə məşğul olmağı” tövsiyə etdiyini bəyan etdi. Bunun üzərinə Sədr tərəfdarlarının küçələrdən geri çəkildiyi müşahidə edildi.

Sədrin açıqlamaları ilə gərginlik azalsa da, hadisələrin tamamilə bitdiyini və ya böhranın bitdiyini söyləmək çox çətindir. Bağdaddakı hadisələrin sakitləşməsindən bir gün sonra Bəsrədə Sədrə bağlı “Seraya əs-Selam” ilə Kays əl-Həzalinin rəhbərlik etdiyi milis qüvvələri “Asaib Ehlil Hak” arasında qarşıdurma baş verdi. Qarşıdurma nəticəsində 5 nəfər həyatını itirərkən, Sədrə yaxın sosial media hesablarından verilən açıqlamalarda Həzaliyə “millisini küçələrdən çəkməsi” barədə xəbərdarlıq edilib. Sədr tərəfdarlarının daha əvvəl də “Asaib Ehlil Hak” və “Bədr” təşkilatının ofislərini hədəfə aldığı məlumdur.

Əslində Kays əl-Hazali “Asaib Ehlil Hak” ofislərinin bağlanmasına göstəriş verib. Lakin ofislərin bağlanması milis qrupunun mövcudluğunu aradan qaldırmır. Bu vəziyyət İraqın sabitliyi baxımından narahatedici hadisələrin təkrarlanma ehtimalının aradan qalxmadığını göstərir.

İraqda yeni erkən seçki ehtimalı getdikcə güclənir. Ancaq yeni seçki prosesi yaratmaq asan deyil. Bütün siyasi problemlər həll olunsa belə, indiki İraq Müstəqil Ali Seçki Komissiyası ilə bağlı ciddi müzakirələr gedir. Seçkilərin keçirilməsindən məsul olan bu komitənin dəyişdirilməsi lazım ola bilər. Ancaq seçkiyə qədər yeni qanunun qəbuluna ehtiyac olacaq. Lakin yeni seçkilərin hansı sistemlə keçiriləcəyi ilə yanaşı, siyasi qruplar arasında da seçki dairələrinin necə formalaşacağı ilə bağlı müzakirələr gedir.

Proses bu həddə qədər necə gəldi?

10 oktyabr 2021-ci ildə keçirilən seçkilərdən sonra İraq parlamentində 73 mandatla ən böyük qrupa çevrilən Müqtəda əs-Sədrin başçılıq etdiyi Sədr Hərəkatı, bir çoxluq höküməti qurmaq üçün fəaliyyətə başladı. İraqda köklü dəyişiklik və Məsud Bərzaninin rəhbərlik etdiyi Kürdüstan Demokrat Partiyası (Kürdüstan Demokratik Partiyası) ilə KDP-nin yaratdığı Məhəmməd Halbusinin başçılıq etdiyi Suverenlik Koalisiyasını və sünni ərəbləri də özü ilə apardı.

Daha sonra 2003-cü ildən davam edən və İraqın bütün etnik, dini və məzhəb birləşmələrini təmsil edən müəyyən qrupların yer alacağı “milli çoxluq hökuməti”nin qurulması istiqamətində işlərə başladı. Lakin Sədr “milli çoxluq hökuməti” qurmaq üçün parlamentdə kifayət qədər səs çoxluğu əldə edə bilməyən və prezident seçə bilməyəndə hökumətin qurulması prosesindən geri çəkildi. Burada kürdlərin vahid prezidentliyə namizədlə razılaşa bilməməsinin payı çox önəmli idi. Çünki 2003-cü ildən sonra yazılı qayda olmasa da, İraqda prezidentin kürd, baş nazirin şiə, parlament sədrinin sünni olduğu bir siyasi vəhdət yaranmışdı.

İraq Konstitusiyasına görə, prezident seçilmədən hökumət qurmaq mümkün deyil. 329 yerlik parlamentin üçdə iki səs çoxluğu ilə seçilən prezident parlamentdəki ən böyük qrupa hökumət qurmaq səlahiyyətini verir. Ancaq həm kürdlərin ortaq namizədlə razılaşa bilməməsi, həm də Sədrin parlamentdə kvorum əldə edə bilməməsi səbəbindən prezidentlik prosesi əngəllənib və sonra hökumətin qurulması prosesi dayanıb. Əslində, Sədr parlament siyasətindən geri çəkildi və Sədr Hərəkatına bağlı deputatlar istefa verib. Bundan sonra Sədr öz siyasətini küçədən həyata keçirməyə çalışdı və bu addım İraqı partlayış həddinə çatdıran prosesin başlanğıcı oldu.

Sədrin açıqlamaları ilə gərginlik azalsa da, hadisələrin tamamilə bitdiyini və ya böhranın bitdiyini söyləmək çox çətindir.

Şiə kimliyi üzərində qütbləşmə

Müqtəda əs-Sədrin digər şiə qrupları (xüsusən də İrana yaxın qruplar) ilə barışmaqdan imtina etməsi şiələr arasında ciddi parçalanmaya səbəb oldu. Sədrin rəqibi olaraq ortaya çıxan və Şiə Koordinasiya Çərçivəsi kimi tanınan İrana yaxın şiə qruplarının yaratdığı siyasi formasiya Sədr parlamentdən geri çəkildikdən sonra hökumət qurma prosesini öz üzərinə götürdü. Bu vəziyyət Sədrin küçədəki ictimai müxalifətini daha sərt şəkildə idarə etməsinə gətirib çıxardı. Çünki özü hökumət qura bilməyən Sədr heç bir başqa partiyanın hökumət qurmasına imkan verməmək mövqeyi tutmuşdu.

Sədr bununla kifayətlənməyib, dövlət idarəçiliyini pozacaq addımlar da atıb. Əslində parlamentə basqını həyata keçirən Sədr tərəfdarları əvvəlcə parlamentin işini dayandırdılar və bununla da qanunvericilik hakimiyyəti fəaliyyətsiz hala düşdü. Sonra o, İraqın Ali Məhkəmə Qurumuna müdaxilə edərək, məhkəmə sistemini sıradan çıxardı. Nəhayət, Sədr tərəfdarlarının Prezident Sarayına daxil olmasının görüntüləri icra hakimiyyətinin fəaliyyət qabiliyyətinə zərbə vurmağa yönəlmiş addım idi. Əslində İraqın hazırkı baş naziri Mustafa Əl-Kazemi mətbuata açıqlamasında konstitusiyanın 81-ci maddəsinə uyğun olaraq istefa verə biləcəyini bildirib.

2021-ci il oktyabrın 10-da keçirilən parlament seçkilərindən 11 ay keçməsinə baxmayaraq, yeni hökumət formalaşa bilmədi və ölkədə vətəndaş müharibəsi zəngləri çalmağa başladı. Əslində, uzun müddət parlament seçkilərində qalib gələn, lakin formalaşa bilmədiyi üçün siyasətdən uzaqlaşan şiə lideri Müqtəda əs-Sədrin tərəfdarları bir neçə həftə ərzində etiraz aksiyaları keçirdi.

İraq Konstitusiyasının 81-ci maddəsinə görə, baş nazir postu hər hansı səbəbdən boş qalarsa, prezident də bu tapşırığı yerinə yetirməli və hökuməti formalaşdırmaq üçün 15 gün ərzində yeni namizəd təyin etməlidir. Belə olan halda yenidən parlamentə qayıtmaq lazım gələcək.

Əgər belə olarsa, onu müəyyənləşdirmək vəzifəsi Sədrin parlamentdən çəkilməsindən sonra ən böyük qrupa çevrilən Şiə Koordinasiya Çərçivəsinə veriləcəkdi. Bu prosesin baş tutacağı təqdirdə Şiə Koordinasiya Çərçivəsinin hökumət qurmasına mane olmaq üçün silahlı qarşıdurma riskinə belə girən Sədrin yenidən eyni mövqeni sərgiləməsi ehtimalı yüksəkdir. Yəni sözügedən istefa addımı ölkəni pis dairəyə sürükləyə bilər.

Proses hara gedir?

İraqda yeni erkən seçki ehtimalı getdikcə güclənir. Ancaq yeni seçki prosesi yaratmaq asan deyil. Bütün siyasi problemlər həll olunsa belə, indiki İraq Müstəqil Ali Seçki Komissiyası ilə bağlı ciddi müzakirələr gedir. Seçkilərin keçirilməsindən məsul olan bu komitənin dəyişdirilməsi lazım ola bilər. Ancaq seçkiyə qədər yeni qanunun qəbuluna ehtiyac olacaq. Lakin yeni seçkilərin hansı sistemlə keçiriləcəyi ilə yanaşı, siyasi qruplar arasında da seçki dairələrinin necə formalaşacağı ilə bağlı müzakirələr də aparılır.

Lakin İraqda sosial reallıq kimi qisas mədəniyyəti geniş yayıldığı üçün son hadisələrlə bağlı “intiqam” hərəkatları müşahidə olunmaqdadır. Ona görə də siyasi vakuumda yeni neqativlik və ya hadisələrin yenidən alovlanması ola bilər. Bu məqamda hətta radikal adlandırıla biləcək ssenarilər də müzakirə edilir. Bu ssenarilər arasında hərbi çevriliş, yeni xarici müdaxilə və ya ölkənin yeni federal və ya konfederal quruluşu kimi variantlar var.

İraqın Yaxın Şərq tənliyindəki strateji və coğrafi mövqeyini nəzərə alsaq, bölgənin əməliyyatların mərkəzi ölkəsi və bazası olduğunu söyləmək səhv olmaz. Bu səbəbdən İraqda hər hansı genişmiqyaslı hadisə və ya dəyişiklik Yaxın Şərqin digər ölkələri üçün də mühüm nəticələrə səbəb olacaq.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: İraq   Yaxın-Şərq  


Bizi "telegram"da izləyin