Rusiyanın Raket Təchizatında Çətinlikləri – “İsgəndər-M”lər tükənir? (ARAŞDIRMA)

2022/07/tr767-1658747949.jpg
Oxunub: 6287     16:20     25 İyul 2022    
Ukraynaya qarşı üç aydan çox davam edən müharibədən sonra Rusiya 2100-dən çox qanadlı raket və qısa mənzilli ballistik raketlərlə ölkənin daxilindəki hədəflərə zərbə endirib. İndi Moskva bu növ silahların çatışmazlığı ilə üzləşir. Hərbi müşahidəçilər və strateqlər bunun nə qədər vaxt aparacağını və ya hətta Rusiyanın nə vaxtsa tükənmiş raket arsenalını tam bərpa edə biləcəyini daha çox sual altına alırlar.

Bütün bu münaqişə boyu Rusiya Ukraynaya qarşı səkkiz əsas növ raketdən istifadə edib:

a) “Kalibr” adlı dəniz əsaslı uzun mənzilli (600 kilometrdən çox) qanadlı raket ailəsi;
b) Ukraynada istehsal edilmiş Sovet dövründəki X-55 qanadlı raketlərindən konvertasiya edilmiş X-555 havadan buraxılan uzaqmənzilli qanadlı raketlər;
c) X-55/X-555 raketləri əsasında hazırlanan X-101 hava əsaslı uzaqmənzilli qanadlı raketlər;
d) X-22 və X-32 havadan buraxılan, uzaq mənzilli, maye yanacaqla işləyən, yalnız Tu-22M3 bombardmançı təyyarələri tərəfindən daşınan səsdən sürətli qanadlı raketlər;
e) “İsgəndər-M” Operativ Taktiki Raket Kompleksləri (500 km məsafəyə qədər) və ehtimal ki, “İsgəndər-K” uzun mənzilli qanadlı raketləri (9M729 raketləri və “Kalibr “ailəsinin bir hissəsi kimi tanınır);
f) Sovet dövründən qalma “Toçka-U” taktiki ballistik raketləri (120 km məsafəyə qədər);
g) “Oniks” gəmi əleyhinə, yerüstü hədəflərə qarşı istifadə edilən uzun mənzilli qanadlı raketlər
h) X-59 və ehtimal ki, X-35 taktiki qanadlı raketlər (mənzil məsafəsi 300 km-dən aşağı olan).


2022-ci ilin iyun ayına qədər Rusiya raket ehtiyatının çox hissəsini istifadə edib. Üstəlik, Sovet dövründən qalma yüzlərlə X-555 və X-22 raketləri tükənməyə yaxındır və təkrar istehsal olunmur. “Toçka-U”ları da istehsal etmək artıq mümkün deyil. Nəticə etibarilə, Rusiyanın raket-artilleriya və hava qüvvələrinin təchizatı ilə bağlı problemini başa düşmək onun müasir raket növlərinin istehsal sürətinə uyğun gəlir.

Əvvəlki onillikdə Rusiya hər il 55-ə qədər “Onik” və 50-dən çox olmayan “İskəndər-M” raketi istehsal edirdi. “Kalibr”, X-101 və 9M729 raketlərinin istehsalı bu tip sursatlar üçün reaktiv mühərriklərin qurulmasından asılıdır. 1990-2010-cu illərdə Rusiya X-55/X-555, X-59, X-35 və X-55-də istifadə edilən Sovet və Ukrayna istehsalı olan R95-300 qanadlı raket reaktiv mühərrikini əvəz etmək üçün öz mühərriklərini inkişaf etdirməyə çalışdı. Rus modelləri, yəni TRDD-50-nin ən azı iki variantı (R95-300-ün birbaşa qarşılığı) və daha kiçik və daha yüngül olan R125-300 variantı ortaya çıxdı.

R125-300 mühərriki daha qısa mənzilli X-35 qanadlı raketləri üçün nəzərdə tutulub. TRDD-50-nin iki variantı müxtəlif kütlələrə malikdir və onlar raketlər üçün bir-birindən uzaq məsafələr təmin edir. 2000-ci illərin əvvəllərində daha yüngül, 82 kiloqramlıq quru kütləli versiya (orijinal Sovet dövründəki R95-300-ün 95 kq kütləsi ilə müqayisədə) hazırlanıb. Standart R95-300 kütləsinə dəqiq uyğun gəlir. Bu şəkildə, daha yüngül TRDD-50 mühərrik variantı quraşdırıldığı raketin növündən asılı olaraq maksimum 1000 km məsafəni təmin etməlidir.

Bu rus raket mühərrikləri “Rostec” dövlət müdafiə korporasiyasının üç Birləşmiş Mühərrik Korporasiyasının törəmə müəssisəsində istehsal olunur: Ufadakı ODK-UMPO (R125-300) və “ODK-Saturn”a məxsus Rıbinsk və Omskdakı iki zavod (TRDD-50 ailəsi) . Lakin bu diversifikasiya o deməkdir ki, Rusiya özünün uzaqmənzilli qanadlı raketləri üçün kifayət qədər qabaqcıl mühərriklər istehsal edə bilmir. Məsələn, Rıbinskdəki “ODK-Saturn” (əvvəllər “NPO Saturn” kimi tanınan) mühərrik zavodu standart TRDD-50 mühərriklərinin seriyalı istehsalına yalnız 2014-2015-ci illərdə başlaya bildi. Bu yaxınlarda Rıbinsk zavodu bütün TRDD-50 mühərrik ailəsinin istehsalını genişləndirməyə çalışmaq üçün Omskdakı zavodla birləşdirildi.

Gəlirlərin işçilərin sayına nisbəti kimi hesablanan “ODK-Saturn” şirkətində əmək məhsuldarlığı “Williams International”dakı əmək məhsuldarlığından altı dəfə və “General Electric”in aviasiya mühərrikləri bölməsində əmək məhsuldarlığından on bir dəfə aşağıdır. Nəticədə, Rusiya raket mühərrikləri sənayesi çətin ki, ildə hər TRDD-50 variantından 40-50 ədəddən çox istehsal edə bilər. Buna görə də Rusiyanın hər il istehsal etdiyi “Kalibr”, X-101, 9M729 və X-59 qanadlı raketlərinin ümumi sayı təxminən 100 ədəd və hətta daha azdır.

Rusiyanın digər mühüm uzaqmənzilli qanadlı raketi Sovet dövründən qalma maye yanacaqla işləyən X-22 gəmi əleyhinə qanadlı raketin modernləşdirilmiş versiyası olan X-32-dir. Ən azı 20 illik inkişafa baxmayaraq, X-32-lərin seriyalı istehsalı 2018-ci ilin payızında, Permdəki “Proton-PM” raket mühərrikləri zavodu X-32-nin istehsalçısı Dubna Maşınqayırma Zavodu ilə müqavilə imzaladıqdan sonra başladı. Müqavilənin dəyəri 5,26 milyard rubl (təxminən 84 milyon dollar) idi və onun şərtləri 2020-ci ildə başa çatmalı idi. “Proton-PM” fabriki maye yanacaqdan istifadə edən mühərrikləri təchiz etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Bu yeni mühərriklər, ehtimal ki, X-22 qanadlı raketində istifadə edilən sovet dövründəki R201-300 mühərriklərindən götürülüb. Hər bir mühərrikin qiyməti bu gün 11D58M rus kosmik mühərrikinin qiymətinə əsaslanaraq ən azı 2 milyon ABŞ dolları kimi qiymətləndirilə bilər, o da maye yanacaqdan istifadə edir və eyni səviyyədə təzyiq yaradır. Beləliklə, Rusiyanın ildə istehsal edə biləcəyi X-32 raketlərinin təxmini sayı, ehtimal ki, 20 ədəddən çox olmayacaq.

Birlikdə götürsək, Rusiyanın hazırkı maksimum illik istehsal gücü çox güman ki, 225 ədəd “Oniks”, “Kalibr”, X-101, 9M729 və X-59 qanadlı raketləri və “İsgəndər-M” taktiki ballistik raketlərindən çox deyil. Ölkənin insan kapitalının defisiti və sənaye avadanlığının tədarükünə qoyulan embarqonu nəzərə alsaq, bu rəqəmin artırılması şübhəli görünür. Hətta Rusiya yaxın gələcəkdə bu məhsuldarlıq səviyyəsini qoruyub saxlaya bilsə belə, müharibədən əvvəlki dəqiq idarə olunan döyüş sursatları ehtiyatını bərpa etmək üçün ona ən azı on il vaxt lazımdır. Bu şəraitdə Rusiya əsasən psixoloji təsir göstərmək üçün nəzərdə tutulmuş müntəzəm raket zərbələri ilə məhdudlaşa bilər.

Firuz Bağırov  
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Rusiya   Raket   Ukrayna  


Bizi "telegram"da izləyin