Ukraynanın Transkarpatiyası: Şərqi Avropanın qəlbindəki gərginliyin digər mərkəzi

2022/07/344-1657093238.jpg
Oxunub: 527     12:36     06 İyul 2022    
Son illər Ukrayna və Macarıstan münasibətləri dəfələrlə ikitərəfli münaqişələr və qarşılıqlı ittihamlarla yadda qalıb. Bu günə qədər əsas maneə Ukraynanın qərb əyalətlərindən biri - Transkarpatiya (Zakarpatska vilayəti) olmaqda davam edir. Məsələn, bu ayın əvvəlində Ukrayna Milli Təhlükəsizlik və Müdafiə Şurasının katibi Aleksey Danilov bəyan edib ki, Macarıstan Rusiya tərəfindən Ukraynaya qarşı gözlənilən hücumla bağlı əvvəlcədən xəbərdarlıq edilib və o, Macarıstanın Transkarpatiyaya işarə edərək, “Ukrayna ərazisinin bir hissəsini” geri qaytarmaq üçün bu hücumdan istifadə etmək niyyətində olduğunu iddia edib.

Mayın 3-də Macarıstanın Kiyevdəki səfirliyi Danilovun sözlərini təkzib edib. “Danilovun iddiaları “həqiqətə uyğun deyil və əsassızdır, həmçinin müharibədən əziyyət çəkən Ukrayna ictimai rəyində macar xalqına və Macarıstana qarşı nifrət yaradır”, - deyə məlumatda bildirilir.

Bu münaqişənin mahiyyətini onun tarixi kontekstinə və müasir demoqrafik statistik məlumatlara istinad etmədən düzgün başa düşmək mümkün deyil. Qeyd etmək lazımdır ki, etnik macarlar IX və X əsrlərin sonunda macar tayfalarının Karpat hövzəsinə miqrasiyasından bəri indi Ukraynanın Transkarpat bölgəsini (macar dilində Karpátalya kimi tanınır) təşkil edən ərazilərdə yaşayıblar. Macarıstan tarixşünaslığında buna “honfoglalás” – “vətənin fəthi” deyilir və macarlar bu bölgəni öz tarixi torpaqlarının bir hissəsi və özlərini orada yerli xalq hesab edirlər. Ukraynada 157 min macar yaşayır və onlardan 152 mini Zakarpatska vilayətindədir. Lakin bu rəqəm region əhalisinin təxminən 12 faizini təşkil edir.

Ukraynada ikili vətəndaşlığa sahib olmaq qeyri-qanuni olsa da, Ukraynanın bir çox etnik-macar vətəndaşları son illərdə Macarıstan pasportları alıblar. Macarıstan hökuməti yalnız bir dəfə rəsmi rəqəm açıqlayıb. Hələ 2015-ci ilin fevralında Budapeşt 94.000 Transkarpatiya sakininə sadələşdirilmiş prosedurla Macarıstan pasportu verdiyini açıqlamışdı. 2015-ci ilin avqust ayına olan məlumata görə, Budapeşt Ukraynadan Macarıstan vətəndaşlığı almaq üçün 124 min müraciət qəbul edib.

Ukrayna-Macarıstan münasibətləri üzrə ekspert Dmitri Tujanski iddia edir ki, Ukraynadakı bütün etnik-macar icmasının Macarıstan pasportu var. Ukraynada hamıya məlumdur ki, Zakarpatiyadan olan bir çox etnik macarlar ukrayna dilini bilmirlər və əsasən qonşu ölkənin dilində danışırlar.

Eyni zamanda, Budapeşt təkcə Transkarpatiyanı deyil, həm də Macarıstanla həmsərhəd olan demək olar ki, bütün ölkələri əhatə edən genişmiqyaslı hökumət siyasətinin bir hissəsi kimi regiona sistemli olaraq on milyardlarla macar forinti sərmayə qoyur. Macarıstan hökumətinin Transkarpatiya etnik macarlarına verdiyi qrantlar həyatın demək olar ki, bütün sahələrini - təhsildən tutmuş mədəniyyətə qədər hər şeyi əhatə edir. Son on il ərzində Transkarpatiyanın kilsələri Macarıstan hökumət fondundan 6,8 milyard forintdən (19 milyon dollar) çox pul alıb. Və ukraynalı jurnalistlərin məlumatına görə, 2011-2020-ci illər arasında Transkarpatiya “Bethlen Gábor” Fondundan 115 milyon avro (123 milyon dollar) alıb.

Ukrayna Təhlükəsizlik Xidməti ölkənin zərərinə Transkarpatiyada qeyri-qanuni fəaliyyət göstərdiyi iddia edilən yerli və xarici fondlara qarşı fəaliyyətini vaxtaşırı gücləndirir. Məsələn, 2020-ci ildə UTX bəzi Ukrayna ictimai xadimlərinin xarici dövlətə yardım etməsi ilə bağlı işi araşdırırdı. Ukrayna hüquq-mühafizə orqanları qondarma “Böyük Macarıstan”ı və Transkarpatiyada etnik muxtariyyət yaradılmasını təbliğ edən bir sıra çap materiallarını ələ keçirib.

Macarıstan müntəzəm olaraq Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO) daxilində öz səsindən Transkarpatiya kontekstində Ukraynaya qarşı siyasi təzyiq vasitəsi kimi istifadə edir. Macarıstanın xarici işlər naziri Peter Siyarto Rusiyanın TASS dövlət xəbər agentliyinə müsahibəsində Ukraynanın NATO-ya üzvlük perspektivləri ilə bağlı sualı cavablandırkən bildirib ki, Ukrayna Avro-Atlantik inteqrasiya ilə bağlı ciddidirsə, bir sıra əhəmiyyətli dəyişikliklərə getməlidir. Macarıstan uzun müddətdir ki, orta məktəb dərslərinin ukrayna dilində aparılmasını tələb edən qanuna görə Ukraynanın Şimali Atlantika Alyansına inteqrasiyasını əngəlləyib.

Transkarpatiya ilə bağlı Ukrayna-Macarıstan münasibətləri mürəkkəbdir. Bir tərəfdən, Macarıstanın Ukraynadakı diasporasını dəstəkləmək və yerli macar mədəniyyətini və fərqli şəxsiyyətini qorumaq istəyi mükəmməl başa düşüləndir. Lakin digər tərəfdən, Ukraynanın öz milli təhlükəsizliyini gücləndirmək və Transkarpatiyada potensial separatçı cərəyanların qarşısını almaq səyləri, xüsusən 2014-cü il Krım böhranı baxımından eyni dərəcədə aydındır. Bu gərgin ikitərəfli ixtilafın gələcək aylarda, xüsusən də müharibə fonunda necə inkişaf edəcəyi hələ də müəmmalıdır. Bununla belə, aydındır ki, iki ölkənin qarşılıqlı tərəfdaşlarından bəzi arbitrajlar çıxılmaz vəziyyətdən çıxmaq üçün getdikcə daha çox lazım ola bilər.

Asif Cəfərov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Macarıstan   Ukrayna  


Bizi "telegram"da izləyin