“Orta Dəhliz”də TDT-KTMT toqquşması nə qədər real səslənir? - Azərbaycandan BAXIŞ

2022/01/7TW2T-1641446181.jpg
Oxunub: 3002     17:23     21 Yanvar 2022    
Yanvarın əvvəlində Qazaxıstanda qəfildən kütləvi anti-hökumət etirazlarının başlanması və ardınca Rusiyanın başçılıq etdiyi Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının (KTMT) müdaxiləsi bütün postsovet məkanında, o cümlədən Azərbaycanda əks-səda yaratdı. Xəzərin o tayında baş verən bu hadisələr bir neçə əsas səbəbə görə Azərbaycan üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Hər şeydən əvvəl, Qazaxıstan Çin və Avropa İttifaqı arasında Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz, Türkiyə və digər ölkələrlə multimodal nəqliyyat əlaqəsi olan “Orta Dəhliz” kimi tanınan Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (TBNM) boyunca əsas tranzit ölkədir. Qazaxıstan böhranı əvvəlcə regionda bu marşrut üçün potensial təhlükə olaraq görüldü, lakin orada siyasi vəziyyət xeyli dərəcədə sabitləşdiyinə görə böhran TBNM boyunca daşımalara yalnız müvəqqəti təsir göstərəcək.

Yanvarın 6-da Avropa-Qafqaz-Asiya Nəqliyyat Dəhlizi üzrə Hökumətlərarası Komissiyanın (TRACECA) Azərbaycan üzrə milli katibi Rüfət Bayramov yerli KİV-ə bildirib ki, dəmiryolu ilə daşımalar davam etsə də, avtomobil və hava nəqliyyatı ilə yükdaşımalar hələlik dayandırılıb. Bütün iştirakçı tərəflər əvvəllər Orta Dəhliz boyu əməkdaşlığın daha da inkişaf etdirilməsində maraqlı olduqlarını nümayiş etdiriblər.

Bundan əvvəl, dekabrın sonunda “Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı” QSC-nin (Bakı Limanı) Strateji Planlaşdırma və İnkişaf Departamentinin rəhbəri Xudayar Həsənli bildirmişdi ki, Bakı Limanı öz informasiya sistemini Mərkəzi Asiya limanları ilə inteqrasiya edir. Bu, Liman İnfrastrukturunun İdarəedilməsi proqramı çərçivəsində əməkdaşlıq çərçivəsində davam edir. Onun sözlərinə görə, bu istiqamətdə Aktau limanı (Qazaxıstan) və Türkmənistan tərəfdaşları ilə iş intensiv şəkildə aparılır və gələcəkdə digər tərəfdaşların limanlarını da əhatə edəcək, bununla da sərhəd-keçid məntəqələrində iş optimallaşdırılacaq.

İkincisi, Qazaxıstandakı siyasi böhran və xüsusən də KTMT qüvvələrinin sürətlə yerləşdirilməsini azərbaycanlılar geosiyasi kontekstdə görülər. Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) böhrana KTMT-dən fərqli olaraq nisbətən passiv reaksiya verməsi birincinin zəifliyi kimi geniş şərh olundu. Lakin bəzi ekspertlər bunu Rusiyanın türk ölkələri arasında davam edən inteqrasiya səylərinə qarşı reaksiyası kimi də qiymətləndiriblər.

Keçən noyabrda İstanbulda keçirilən TDT-nin son sammitindən irəli gələn elan edilmiş ambisiyalar və təklif olunan təşəbbüslər təşkilatın kritik bir suala cavab olaraq daha aktiv profil nümayiş etdirməyə çalışacağına dair gözləntiləri artıra bilərdi. Lakin TDT Xarici İşlər nazirlərinin növbədənkənar iclasını keçirməkdən və Qazaxıstan xalqını və prezident Kasım-Jomart Tokayev hökumətini dəstəkləyən bəyanatlar verməkdən başqa bir şey etmədi.

Beləliklə, TDT üzvü olan hökumətlər Qazaxıstandakı iğtişaşları Rusiya ilə türk dünyası arasında rəqabət məsələsi kimi görmədiklərini faktiki olaraq göstərdilər. “Bizim üçün Qazaxıstanda baş verən hadisələr Rusiya ilə Türkiyə və ya Rusiya və TDT arasında geosiyasi rəqabətdən daha çox Rusiya-Çin rəqabəti ola bilər”, - deyə Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin sədri Fərid Şəfiyev vurğulayıb.

Azərbaycan mediası KTMT qüvvələrinin Qazaxıstana yeridilməsi ilə 1990-cı ilin yanvarında Azərbaycana 35 mindən çox sovet qoşununun yeridilməsi arasında paralellər aparırdı.

Bəzi analitiklər Rusiyanın Sovet İttifaqını bərpa etmək planlarına və Bakı ilə İrəvan arasında müharibədən sonrakı sülh prosesində Moskvanın hökmranlığına istinad edərək, Kremlin Azərbaycana Avrasiya İqtisadi Birliyinə (AİB) və KTMT-yə daxil olması üçün mümkün təzyiqlərə qarşı xəbərdarlıq ediblər.

Nəhayət, Ermənistanın oynadığı rola görə Azərbaycanda Qazaxıstan böhranı çox müzakirə olundu. KTMT-nin fəaliyyətdə olan sədri kimi Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan KTMT qüvvələrinin Qazaxıstana göndərilməsinə sədrlik edib və hökumət əleyhinə etirazlara qarşı mübarizə missiyası çərçivəsində 100-ə qədər erməni hərbçi göndərib. Bunu azərbaycanlılar xalq təlatümləri nəticəsində hakimiyyətə gələn Paşinyan hökumətinin təbliğ etdiyi demokratik imiclə kəskin ziddiyyət kimi qiymətləndiriblər. Hətta belə bir fikilər yayılırdı ki, erməni qoşunları nəhayət Rusiyanın Ukraynaya mümkün müdaxiləsində iştirak edə bilər, çünki onlar artıq Rusiyanın Suriyada, indi isə Qazaxıstanda missiyalarında iştirak ediblər.

Qazaxıstanda son vaxtlar yaranmış ictimai-siyasi qeyri-sabitliyin Orta Dəhlizə və Azərbaycanın bu nəqliyyat marşrutunun təşviqi üçün Qazaxıstanla əməkdaşlığına mənfi təsir göstərmə ehtimalı azdır. Lakin böhran, Rusiya və onun müttəfiqlərinin burada oynadığı rol, TDT-nin qeyri-adekvat reaksiyası Azərbaycanda regional geosiyasətin gələcəyinə təsirləri baxımından potensial təhlükəli hadisələr kimi qiymətləndirilir.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Qazaxıstan   KTMT   Azərbaycan  


Bizi "telegram"da izləyin