Cənubi Qafqaz Dəmir Yollarının geosiyasətdəki yeri

2021/04/rrre-1618040060.jpg
Oxunub: 1997     11:26     10 Aprel 2021    
Cənubi Qafqazda yeni dəmir yolları və ticarət dəhlizləri yaranır, tərk edilmiş yollar bərpa olunur. Qarabağ müharibəsinin ikinci mərhələsi bu dəyişiklik üçün ilkin şərtlərin münaqişə başlamazdan əvvəl mövcud olmasına baxmayaraq, böyük katalizatoru rolunu oynayıb. Əsas stimullaşdıranlar Rusiya və Türkiyə idi. Hər ikisi də dəmir yolu və boru kəməri infrastrukturunun inkişafı və daha güclü ittifaqların qurulması yolu ilə Cənubi Qafqaza daha dərindən nüfuz etməyə çalışırdı. Ruslar hərbi baxımdan üstünlük təşkil edirdilər, lakin 1990-cı illərdə ilk Qarabağ müharibəsindən sonra başlayan dəmir yollarının mühasirəsi ilə Rusiyanın təsirləri getdikcə azalırdı. Moskva üçün bu qarşıdurma qurulmuş mühasirəni qırmaq və Sovet dövründən qalan kommunikasiyaları bərpa etmək üçün bir fürsət idi.

Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan Baş nazir müavinləri arasındakı 30 yanvar tarixli üçtərəfli görüş Qarabağda və bütün bölgədə nəqliyyat infrastrukturunun blokadadan çıxarılması mexanizminin yaradılmasına səbəb oldu. Bu, “regional iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin blokadadan çıxarılmasını” nəzərdə tutan 2020-ci il noyabr sazişinin bir müddəası idi.


Baş nazir müavinləri səviyyəsindəki görüş, 11 yanvar 2021-ci il tarixində Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan liderlərinin görüşü zamanı başlayan müzakirələrdən sonra baş verdi.

Rusiyalı Aleksey Overçuk mümkün nəticələrə ehtiyatla yanaşsa da, bəzi praktik addımlar atıldı, tərəflər ixtisaslaşmış qruplar yaratmağa dair razılaşmanı qəbul etdilər. Lakin danışıqlar prosesindəki problem magistral və dəmir yolları üçün bir neçə variantın olmasıdır. Bakı və İrəvan, daxili siyasi, sırf iqtisadi və hərbi baxımdan fərqli dəhlizlərin açılmasının tərəfdarı kimi görünür. Köhnə yolların bərpası Sovet qanuni ölçülərindən irəli gəlir. Məsələn, Azərbaycandan Ermənistana gedən iki yol var idi, hər ikisi də Naxçıvan anklavı vasitəsilə Türkiyə ilə əlaqə təmin edirdi. Yolun biri İcevan və İrəvandan, digəri cənub istiqaməti üzrə Zəngilandan keçirdi.

Hər iki dəhliz Sovet dövründə tam işlək vəziyyətdə idi. 90-cı illərin əvvəllərində Qarabağ münaqişəsi səbəbindən hər iki yolu da tamamilə bağlanmışdılar. Bu yolların bağlanması Rusiyanın Cənubi Qafqaza nüfuz etməsinə mane oldu.


Tərəflərin hər hansı bir dəhliz açmağa üstünlük verməsi müxtəlif iqtisadi və hərbi şərtlərə bağlıdır. Ermənistan daha çox şimal yolunu açmağa meyillidir, Azərbaycan isə cənub alternativini dəstəkləyir. Bakının nöqteyi-nəzərindən cənub yolu yeni işğal olunmuş ərazilərdən və təhlükəsizlik baxımından daha çox nəzarət olunmasına imkan verən dar bir ərazidən keçir.

Yolun çox hissəsi istismarda olduğundan, İrəvan dəmir yolunun şimal hissəsini bərpa etməyə can atır. Xətt Ağrı bölgəsindəki Yerasx kəndindən Naxçıvana, daha sonra Ermənistanın cənubuna, oradan da Azərbaycanın özünə daxil olaraq şimala doğru Rusiyaya keçir.

Son 30 il ərzində Ermənistan üçün əsas həyati əhəmiyyət kəsb edən xətt ölkəni Rusiya ilə bağladığı üçün Gürcüstan idi. Ermənistandan gedən qatarlar yalnız şimala, Tiflisə doğru hərəkət edir. Rusiya ilə ticarət Gürcüstan hərbi magistral yolu ilə həyata keçirilir. Ancaq bu yol ümumiyyətlə təhlükəsiz deyil. Qar və ya sürüşmə kimi təbii fəlakətlər səbəbindən bu yol tez-tez bağlanır. Ermənistan rəhbərliyinin alternativ yollar axtardığı, indiki məqamda İrəvanın magistral yollardan daha çox dəmir yollarının açılmasında maraqlı olduğu görünür. Nəticədə, Gürcüstan magistral yolunun alternativi təxminən 900 kilometr uzunluğundakı Azərbaycan yoludur.

Yanvar ayında keçirilən iki iclasın iştirakçıları Gürcüstan və Türkiyə də daxil olmaqla bölgədəki bütün ölkələrin yolların açılmasından faydalanacaqlarını bildirirdilər.


Gürcüstan məsələsində isə mümkün nailiyyətlər bir o qədər də aydın deyil. Hazırda bu ölkə Rusiyanı Ermənistanla birləşdirən yeganə yol olmasından faydalanır. Alternativlər, şübhəsiz ki, bu ölkəni tranzit gəlirlərindən məhrum edəcək. Gürcüstan təşəbbüs göstərmək üçün Abxaziyadakı separatçıların nəzarəti altında olan dəmir yolu kartını oynaya bilər. Uzun müddət Ermənistan və Rusiya tərəfindən dəstəklənən Sovet dövründən qalma dəmir yolunun açılması, Moskvanın nəzarətində olan separatçı Abxaziya bölgəsi olan Gürcüstan ərazisindən keçməlidir.

Ermənistan-Rusiya ticarətindən əldə olunan gəlir dəmir yolunun yenidən tikilməsinə çəkilən xərcləri ödəmək üçün yetərli olmaya biləcəyi üçün layihənin iqtisadi faydaları çox aşağıdır. Ruslar isə dəmir yolunu canlandırmaq səylərində qətiyyətlidirlər. Keçən illərin müxtəlif hesabatlarında Abxaziyadakı bəzi hissələrin təmizləndiyini və demək olar ki, istifadəyə hazır olduğuna dair işarələr edilirdi.

Əvvəllər Abxaziya sektorunun açılması (Rusiyanın Gümrüyə mümkün hərbi təchizatı daşıması səbəbindən) Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərin pisləşməsinə səbəb olardısa, bu gün Qarabağ müharibəsindən sonra Tiflis artıq bu yükü daşımır.

İstənilən halda, geniş geosiyasi siyasət böyük bir maneə ola bilər. İran üçün müharibədən sonra yeni razılaşma digər regional güclərə nisbətən daha az əlverişlidir. Azərbaycanın Naxçıvanla dəmir yolu xəttinin açılması təklifi, İranın 1994-cü ildə ilk Qarabağ müharibəsi bitdikdən bəri on illər ərzində Azərbaycana mövcud təsirini məhdudlaşdırır.


Eksklavına çatmaq üçün Azərbaycan İran tranzitindən asılı idi. Naxçıvana yol yalnız İran ərazisindən hava yolu ilə mümkün idi. Yəqin ki, bu dəyişəcək. İranın Azərbaycan üzərindən Rusiyaya birbaşa dəmir yolunun tikintisinə başlamasına baxmayaraq, Abxaziya dəmir yolunun bərpası Cənubi Qafqazla əlaqələrini gücləndirmək üçün əlavə bir vasitə ola bilər. İran birbaşa Rusiyaya çatmaqla yanaşı, Qara dənizə qoşula biləcək. Ancaq bu ssenarinin Gürcüstanın böyük tərəfdarı olan ABŞ tərəfindən bəyənilməsi ehtimalı azdır.

Ankara isə danışıqlar masasında rəsmi bir iştirakı olmadan Moskva danışıqlarının açıq qazanan tərəfidir. Türkiyə artıq Naxçıvana uzanan yeni bir dəmir yolu çəkmək niyyətini açıqlayıb. Qarabağa bitişik Azərbaycan bölgələri baxımından Ermənistanın işğalı kimi heç bir maneə olmamasına baxmayaraq, dəmir yollarından birinin işə düşməsindən sonra Ermənistanın Azərbaycanla və ya Türkiyə ilə ticarəti bərpa edib-etməyəcəyi hələ bəlli deyil.

Sovet dövründən qalma dəmir yollarının dirçəlişi haqqında aydınlaşdırılmalı olan hələ çox şey var, lakin bu hədəfə yönəlməyin ümumi gücü artıq aydındır. Rusiya və Türkiyə, bölgəyə müxtəlif dəmir yolları ilə nüfuz etmək imkanlarını genişləndirəcəklər, İran və Gürcüstan ən az fayda əldə edəcəklər, çünki hər iki ölkə artıq qüvvədə olmayan 1994-cü il müqaviləsindən faydalanırdı.


Ehtimal olunan inkişaf senarisi

Görünən odur ki, Rusiya Sovet İttifaqı dövründə mövcud dəmir yolunun yenidən qurulması layihəsini uğurla həyata keçirir ki, bu da Rusiyaya bölgəyə nüfuz etmək üçün daha geniş imkanlar verir, ən əsası isə müttəfiqi olan Ermənistana dəmir yolu ilə çatmağa imkan verir. Bu, 90-cı illərin əvvəllərindən bəri Moskvanın əldə edə bilmədiyi bir fürsətdir. Bir-birləri ilə birbaşa təmasda olacaqları üçün Türkiyə və Azərbaycan da bundan faydalanacaqlar. Yenidən qurulan dəmir yolları, yəqin ki, ticarəti stimullaşdıracaq, yoxsa Ermənistanın işğalçı ritorikası bu ehtimalı məhdudlaşdıracaq.

Yolların açılması müxalifətin Paşinyana qarşı təzyiqini artıracaq. Onun vəzifə səlahiyyətlərinin icrası böhran problemləri ilə üzləşəcək. İranın isə bölgədəki zəifləmiş rolunu sığortalamaq üçün Azərbaycan üzərindən Rusiyaya aparan dəmir yolunun tikintisini sürətləndirməsi mümkündür.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Cənubi-Qafqaz   Dəmir-yolu  


Cənubi Qafqaz Dəmir Yollarının geosiyasətdəki yeri

2021/04/rrre-1618040060.jpg
Oxunub: 1998     11:26     10 Aprel 2021    
Cənubi Qafqazda yeni dəmir yolları və ticarət dəhlizləri yaranır, tərk edilmiş yollar bərpa olunur. Qarabağ müharibəsinin ikinci mərhələsi bu dəyişiklik üçün ilkin şərtlərin münaqişə başlamazdan əvvəl mövcud olmasına baxmayaraq, böyük katalizatoru rolunu oynayıb. Əsas stimullaşdıranlar Rusiya və Türkiyə idi. Hər ikisi də dəmir yolu və boru kəməri infrastrukturunun inkişafı və daha güclü ittifaqların qurulması yolu ilə Cənubi Qafqaza daha dərindən nüfuz etməyə çalışırdı. Ruslar hərbi baxımdan üstünlük təşkil edirdilər, lakin 1990-cı illərdə ilk Qarabağ müharibəsindən sonra başlayan dəmir yollarının mühasirəsi ilə Rusiyanın təsirləri getdikcə azalırdı. Moskva üçün bu qarşıdurma qurulmuş mühasirəni qırmaq və Sovet dövründən qalan kommunikasiyaları bərpa etmək üçün bir fürsət idi.

Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan Baş nazir müavinləri arasındakı 30 yanvar tarixli üçtərəfli görüş Qarabağda və bütün bölgədə nəqliyyat infrastrukturunun blokadadan çıxarılması mexanizminin yaradılmasına səbəb oldu. Bu, “regional iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin blokadadan çıxarılmasını” nəzərdə tutan 2020-ci il noyabr sazişinin bir müddəası idi.


Baş nazir müavinləri səviyyəsindəki görüş, 11 yanvar 2021-ci il tarixində Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan liderlərinin görüşü zamanı başlayan müzakirələrdən sonra baş verdi.

Rusiyalı Aleksey Overçuk mümkün nəticələrə ehtiyatla yanaşsa da, bəzi praktik addımlar atıldı, tərəflər ixtisaslaşmış qruplar yaratmağa dair razılaşmanı qəbul etdilər. Lakin danışıqlar prosesindəki problem magistral və dəmir yolları üçün bir neçə variantın olmasıdır. Bakı və İrəvan, daxili siyasi, sırf iqtisadi və hərbi baxımdan fərqli dəhlizlərin açılmasının tərəfdarı kimi görünür. Köhnə yolların bərpası Sovet qanuni ölçülərindən irəli gəlir. Məsələn, Azərbaycandan Ermənistana gedən iki yol var idi, hər ikisi də Naxçıvan anklavı vasitəsilə Türkiyə ilə əlaqə təmin edirdi. Yolun biri İcevan və İrəvandan, digəri cənub istiqaməti üzrə Zəngilandan keçirdi.

Hər iki dəhliz Sovet dövründə tam işlək vəziyyətdə idi. 90-cı illərin əvvəllərində Qarabağ münaqişəsi səbəbindən hər iki yolu da tamamilə bağlanmışdılar. Bu yolların bağlanması Rusiyanın Cənubi Qafqaza nüfuz etməsinə mane oldu.


Tərəflərin hər hansı bir dəhliz açmağa üstünlük verməsi müxtəlif iqtisadi və hərbi şərtlərə bağlıdır. Ermənistan daha çox şimal yolunu açmağa meyillidir, Azərbaycan isə cənub alternativini dəstəkləyir. Bakının nöqteyi-nəzərindən cənub yolu yeni işğal olunmuş ərazilərdən və təhlükəsizlik baxımından daha çox nəzarət olunmasına imkan verən dar bir ərazidən keçir.

Yolun çox hissəsi istismarda olduğundan, İrəvan dəmir yolunun şimal hissəsini bərpa etməyə can atır. Xətt Ağrı bölgəsindəki Yerasx kəndindən Naxçıvana, daha sonra Ermənistanın cənubuna, oradan da Azərbaycanın özünə daxil olaraq şimala doğru Rusiyaya keçir.

Son 30 il ərzində Ermənistan üçün əsas həyati əhəmiyyət kəsb edən xətt ölkəni Rusiya ilə bağladığı üçün Gürcüstan idi. Ermənistandan gedən qatarlar yalnız şimala, Tiflisə doğru hərəkət edir. Rusiya ilə ticarət Gürcüstan hərbi magistral yolu ilə həyata keçirilir. Ancaq bu yol ümumiyyətlə təhlükəsiz deyil. Qar və ya sürüşmə kimi təbii fəlakətlər səbəbindən bu yol tez-tez bağlanır. Ermənistan rəhbərliyinin alternativ yollar axtardığı, indiki məqamda İrəvanın magistral yollardan daha çox dəmir yollarının açılmasında maraqlı olduğu görünür. Nəticədə, Gürcüstan magistral yolunun alternativi təxminən 900 kilometr uzunluğundakı Azərbaycan yoludur.

Yanvar ayında keçirilən iki iclasın iştirakçıları Gürcüstan və Türkiyə də daxil olmaqla bölgədəki bütün ölkələrin yolların açılmasından faydalanacaqlarını bildirirdilər.


Gürcüstan məsələsində isə mümkün nailiyyətlər bir o qədər də aydın deyil. Hazırda bu ölkə Rusiyanı Ermənistanla birləşdirən yeganə yol olmasından faydalanır. Alternativlər, şübhəsiz ki, bu ölkəni tranzit gəlirlərindən məhrum edəcək. Gürcüstan təşəbbüs göstərmək üçün Abxaziyadakı separatçıların nəzarəti altında olan dəmir yolu kartını oynaya bilər. Uzun müddət Ermənistan və Rusiya tərəfindən dəstəklənən Sovet dövründən qalma dəmir yolunun açılması, Moskvanın nəzarətində olan separatçı Abxaziya bölgəsi olan Gürcüstan ərazisindən keçməlidir.

Ermənistan-Rusiya ticarətindən əldə olunan gəlir dəmir yolunun yenidən tikilməsinə çəkilən xərcləri ödəmək üçün yetərli olmaya biləcəyi üçün layihənin iqtisadi faydaları çox aşağıdır. Ruslar isə dəmir yolunu canlandırmaq səylərində qətiyyətlidirlər. Keçən illərin müxtəlif hesabatlarında Abxaziyadakı bəzi hissələrin təmizləndiyini və demək olar ki, istifadəyə hazır olduğuna dair işarələr edilirdi.

Əvvəllər Abxaziya sektorunun açılması (Rusiyanın Gümrüyə mümkün hərbi təchizatı daşıması səbəbindən) Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərin pisləşməsinə səbəb olardısa, bu gün Qarabağ müharibəsindən sonra Tiflis artıq bu yükü daşımır.

İstənilən halda, geniş geosiyasi siyasət böyük bir maneə ola bilər. İran üçün müharibədən sonra yeni razılaşma digər regional güclərə nisbətən daha az əlverişlidir. Azərbaycanın Naxçıvanla dəmir yolu xəttinin açılması təklifi, İranın 1994-cü ildə ilk Qarabağ müharibəsi bitdikdən bəri on illər ərzində Azərbaycana mövcud təsirini məhdudlaşdırır.


Eksklavına çatmaq üçün Azərbaycan İran tranzitindən asılı idi. Naxçıvana yol yalnız İran ərazisindən hava yolu ilə mümkün idi. Yəqin ki, bu dəyişəcək. İranın Azərbaycan üzərindən Rusiyaya birbaşa dəmir yolunun tikintisinə başlamasına baxmayaraq, Abxaziya dəmir yolunun bərpası Cənubi Qafqazla əlaqələrini gücləndirmək üçün əlavə bir vasitə ola bilər. İran birbaşa Rusiyaya çatmaqla yanaşı, Qara dənizə qoşula biləcək. Ancaq bu ssenarinin Gürcüstanın böyük tərəfdarı olan ABŞ tərəfindən bəyənilməsi ehtimalı azdır.

Ankara isə danışıqlar masasında rəsmi bir iştirakı olmadan Moskva danışıqlarının açıq qazanan tərəfidir. Türkiyə artıq Naxçıvana uzanan yeni bir dəmir yolu çəkmək niyyətini açıqlayıb. Qarabağa bitişik Azərbaycan bölgələri baxımından Ermənistanın işğalı kimi heç bir maneə olmamasına baxmayaraq, dəmir yollarından birinin işə düşməsindən sonra Ermənistanın Azərbaycanla və ya Türkiyə ilə ticarəti bərpa edib-etməyəcəyi hələ bəlli deyil.

Sovet dövründən qalma dəmir yollarının dirçəlişi haqqında aydınlaşdırılmalı olan hələ çox şey var, lakin bu hədəfə yönəlməyin ümumi gücü artıq aydındır. Rusiya və Türkiyə, bölgəyə müxtəlif dəmir yolları ilə nüfuz etmək imkanlarını genişləndirəcəklər, İran və Gürcüstan ən az fayda əldə edəcəklər, çünki hər iki ölkə artıq qüvvədə olmayan 1994-cü il müqaviləsindən faydalanırdı.


Ehtimal olunan inkişaf senarisi

Görünən odur ki, Rusiya Sovet İttifaqı dövründə mövcud dəmir yolunun yenidən qurulması layihəsini uğurla həyata keçirir ki, bu da Rusiyaya bölgəyə nüfuz etmək üçün daha geniş imkanlar verir, ən əsası isə müttəfiqi olan Ermənistana dəmir yolu ilə çatmağa imkan verir. Bu, 90-cı illərin əvvəllərindən bəri Moskvanın əldə edə bilmədiyi bir fürsətdir. Bir-birləri ilə birbaşa təmasda olacaqları üçün Türkiyə və Azərbaycan da bundan faydalanacaqlar. Yenidən qurulan dəmir yolları, yəqin ki, ticarəti stimullaşdıracaq, yoxsa Ermənistanın işğalçı ritorikası bu ehtimalı məhdudlaşdıracaq.

Yolların açılması müxalifətin Paşinyana qarşı təzyiqini artıracaq. Onun vəzifə səlahiyyətlərinin icrası böhran problemləri ilə üzləşəcək. İranın isə bölgədəki zəifləmiş rolunu sığortalamaq üçün Azərbaycan üzərindən Rusiyaya aparan dəmir yolunun tikintisini sürətləndirməsi mümkündür.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Cənubi-Qafqaz   Dəmir-yolu