İyul döyüşlərinin geosiyasi çəkisi - ANALİZ

2021/04/567-1617868342.jpg
Oxunub: 6312     10:51     22 İyul 2021    
İyul ayında Ermənistan və Azərbaycan arasında 1994-cü ildə imzalanan atəşkəsdən sonra Qarabağ uğrunda müharibə çərçivəsində ikinci ən ciddi gərginlik yaşandı. Bu son toqquşmalar təhlükəli yeni bir geosiyasi dinamikaya səbəb ola bilərdi: strateji nəqliyyat vasitələrinin yaxınlığında ağır silahlardan atəş, Rusiya ilə Türkiyə arasında hərbi duruş, müvafiq vasitəçilik mexanizminin olmaması. ABŞ və ya Aİ-nin rəhbərliyi olmadığı təqdirdə, Azərbaycan və Ermənistanı döyüş meydanından uzaqlaşdıraraq danışıqlar masasına yönləndirmək Türkiyə və Rusiyaya aid ola bilərdi.

Toqquşmaların yeri olduqca əlamətdardır. Tovuz ətrafdakı yeddi bölgəsi ilə birlikdə beynəlxalq səviyyədə Azərbaycanın bir hissəsi kimi tanınan, lakin işğal edilmiş Qarabağdan uzaqda idi. Ermənistanın Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının Ermənistanın dərhal geri çəkilməsini tələb edən dörd qətnaməsinə əməl etməməsindən əsəbləşən Bakı bu ərazilərini azad edəcəyini dəfələrlə bildirirdi. Ancaq Tovuz fərqli idi. Bu, Bakının birbaşa Azərbaycanın müstəqilliyi, iqtisadi dirçəlişi və strateji əhəmiyyəti üçün vacib olan strateji nəqliyyat xətlərində yerləşdiyi üçün mübarizə aparmaq istədiyi yerlərdən biri idi. Bunlar:


- Azərbaycan xam neftini Aralıq dənizi və Qara dəniz limanlarına (müvafiq olaraq) çatdıran Bakı-Tbilisi-Ceyhan və Bakı-Supsa neft kəmərləri;
- Tezliklə Azərbaycan qazını Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Aİ-yə nəql edəcək və Aİ-nin Cənubi Dəhlizinin əsas elementi olan Bakı-Tbilisi-Ərzurum Boru Xətti;
- Fransanın Atlantik sahillərini Qırğızıstan-Çin sərhədinə bağlayan E60, Avropanın ikinci ən uzun yol layihəsi olan Azərbaycan-Gürcüstan magistral yolu;
- Oxşar strateji əlaqəni təmin edən Qars-Tbilisi dəmir yolu; və
- Avropanı Orta Asiya və xaricində birləşdirən fiberoptik kabellər.


Bu infrastruktur ABŞ və NATO üçün də strateji baxımdan vacibdir. Vaşinqton avropalı müttəfiqlərinin Rusiyadan asılılıqlarını azaltmalarına kömək etmək üçün iyirmi beş ildir bu neft/qaz boru kəmərlərini təbliğ edir, eyni zamanda İranın qarşısını alır. Bu vaxt yuxarıdakı avtomobil və dəmir yolu xətləri və hava sahəsi ABŞ-ın Əfqanıstana aparıcı bir logistik kanalından ibarətdir və Əfqanıstan müharibəsinin qızğın çağında NATO qoşunlarına ölümcül olmayan yüklərin üçdə birini təmin edir. Çinin Kəmər və Yol Təşəbbüsünə alternativlər təqdim etməklə bu tranzit əlaqələri Orta Asiya və Cənubi Qafqaz ölkələrinin öz maliyyə müstəqilliklərini qorumalarına da kömək edə bilər.


Əlbəttə ki, Rusiya öz marşrutları ilə enerji, mal və məlumat axınını maksimum dərəcədə artırmaq üçün bu marşrutlara qarşı çıxır. Bu arada Tehran Ermənistanın Avrasiya İqtisadi Birliyinə (Rusiyanın rəhbərlik etdiyi) üzvlüyü və Aİ ilə Dərin və Hərtərəfli Sərbəst Ticarət Sazişi sayəsində Ermənistana, postsovet və Avropa bazarlarına ticarət dəhlizini genişləndirir. İranın da Qarabağa Ermənistan üzərindən yanacaq tədarük etdiyi bildirilirdi, İranın hava məkanı isə Rusiyanın iyul ayında Azərbaycanla toqquşmasından sonra Ermənistana silah çatdırması üçün vacib idi.

Baş verən gərginlik, İrəvanın Ermənistan, Belarus, Qazaxıstan, Qırğızıstanı və Tacikistanı əhatə edən və Rusiyanın rəhbərlik etdiyi Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatından (KTMT) hərbi yardım istəməsinə əsas verirdi. Ermənistan rəhbərləri uzun müddətdir KTMT-ni Azərbaycana qarşı istifadə etməyə çalışırdı. 2016-cı ilin aprel ayında daha böyük hərbi toqquşmalar zamanı bunu edə bilmədilər, çünki o münaqişə Azərbaycan ərazisində (Qarabağda) baş verdi. O zaman KTMT-nin ovaxtkı baş katibi Nikolay Bordyuja KTMT-nin Ermənistana yalnız Ermənistanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinə hücum baş verməsi halında kömək edə biləcəyini izah etdi.


İyul döyüşləri isə, əksinə, dövlət sərhəddində baş verdi və bu da İrəvana KTMT-nin təcili iclasını tələb etmək imkanı verdi. İrəvan 14 iyulda KTMT “... həm Ermənistan həm də Azərbaycan rəhbərliyi tərəfindən razılaşdırılan atəşkəsin pozulması”nı tənqid etdiyi üçün İrəvan tələbini dərhal geri götürdü.

Buna baxmayaraq, Rusiya təktərəfli cavab verdi və 17-20 iyul tarixləri arasında Gümrüdəki 102-ci hərbi bazasından istifadə edərək özünün sürətli döyüş təlimlərini başlatdı.

Türkiyə də qətiyyətlə cavab verdi. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan 14 iyul tarixində “Türkiyə köklü dostluq əlaqələri və qardaşlıq münasibətləri qurduğu Azərbaycanın haqlarına və torpaqlarına edilən hər hansı bir hücuma qarşı heç vaxt çəkinməyəcəyini” qeyd etdi. Türkiyənin Müdafiə naziri Hulusi Akar daha sonra 16 iyulda Ermənistanın Azərbaycana etdiyi hücuma görə hesab veriləcəyi barədə xəbərdarlıq etdi. Bunu 29 iyul-10 avqust tarixlərində geniş miqyaslı Türkiyə-Azərbaycan hərbi təlimləri izlədi.

Türkiyə və Rusiya Suriyada və Liviyada olduğu kimi Cənubi Qafqazda da qarşı-qarşıya gəlib. Rusiya fevral ayında Suriyada, may ayında Liviyada NATO-nun ikinci ən böyük ordusu ilə üz-üzə gəldi. Bu arada, Türkiyə tarixən ölkələrin güclü iqtisadi münasibətlərini qoruyaraq Rusiyanın hərbi avantürizmi ilə üzləşməkdənsə çəkindirməyi üstün tutub.


Ermənistanla Azərbaycan arasındakı ziddiyyəti azaltmaq üçün mövcud beynəlxalq vasitəçilik mexanizmi məqsədyönlü görünmürdü. Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının (ATƏT) Minsk qrupu 1992-ci ildən bəri Azərbaycanla Ermənistan arasında vasitəçilik edirdi. ABŞ, Rusiya və Fransa tərəfindən həmsədrdir. Qrupun mandatı, ancaq keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin ərazisi ilə deyil, ətrafdakı yeddi rayon ilə məhdudlaşır. Səlahiyyəti genişləndirilsə belə, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan və Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev hər ikisi Minsk Qrupundan hələlik imtina etmiş kimi görünürdülər. Paşinyan 14 Avqust BBC TV-yə verdiyi müsahibə zamanı sələfinin 2009-cu ilin yanvarında qeyri-rəsmi olaraq razılaşdırdığı Minsk qrupunun danışıqlar apardığı Qarabağ tənzimləməsinin əsas prinsiplərindən imtina etdiyini bildirdi. Prezident İlham Əliyev, Ermənistanla “mənasız danışıqlar” aparıldığını bildirdi.

Buna görə də diplomatik boşluğu doldurmaq və müttəfiqlərini danışıqlar masasına qayıtmağa razı salmaq Ankara və Moskvanın üzərinə düşürdü. Bir çox mövzuda Rusiya və Türkiyə ilə kəskin fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, ABŞ və Avropadakı müttəfiqləri belə bir forumu təşviq etmək və formalaşdırmaq ağıllı addım olardı. Alternativ olaraq Azərbaycanla Ermənistan arasındakı duyğuların qarşılıqlı artması və hərbi gərginlik gözlənilirdi. Nə Ermənistan, nə də Azərbaycan geniş miqyaslı müharibəni davam etdirə bilməsə, daha məhdud silahlı qarşıdurmada NATO və Aİ-nin bağlı olduğu strateji varlıqların sıradan çıxacağı, faydalananlar arasında Rusiya, İran və bəlkə də Çin və onun Kəmər və Yol Təşəbbüsünün olacağı düşünülürdü.

Firuz Bağırov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: İyul-döyüşləri   Tovuz  


İyul döyüşlərinin geosiyasi çəkisi - ANALİZ

2021/04/567-1617868342.jpg
Oxunub: 6313     10:51     22 İyul 2021    
İyul ayında Ermənistan və Azərbaycan arasında 1994-cü ildə imzalanan atəşkəsdən sonra Qarabağ uğrunda müharibə çərçivəsində ikinci ən ciddi gərginlik yaşandı. Bu son toqquşmalar təhlükəli yeni bir geosiyasi dinamikaya səbəb ola bilərdi: strateji nəqliyyat vasitələrinin yaxınlığında ağır silahlardan atəş, Rusiya ilə Türkiyə arasında hərbi duruş, müvafiq vasitəçilik mexanizminin olmaması. ABŞ və ya Aİ-nin rəhbərliyi olmadığı təqdirdə, Azərbaycan və Ermənistanı döyüş meydanından uzaqlaşdıraraq danışıqlar masasına yönləndirmək Türkiyə və Rusiyaya aid ola bilərdi.

Toqquşmaların yeri olduqca əlamətdardır. Tovuz ətrafdakı yeddi bölgəsi ilə birlikdə beynəlxalq səviyyədə Azərbaycanın bir hissəsi kimi tanınan, lakin işğal edilmiş Qarabağdan uzaqda idi. Ermənistanın Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının Ermənistanın dərhal geri çəkilməsini tələb edən dörd qətnaməsinə əməl etməməsindən əsəbləşən Bakı bu ərazilərini azad edəcəyini dəfələrlə bildirirdi. Ancaq Tovuz fərqli idi. Bu, Bakının birbaşa Azərbaycanın müstəqilliyi, iqtisadi dirçəlişi və strateji əhəmiyyəti üçün vacib olan strateji nəqliyyat xətlərində yerləşdiyi üçün mübarizə aparmaq istədiyi yerlərdən biri idi. Bunlar:


- Azərbaycan xam neftini Aralıq dənizi və Qara dəniz limanlarına (müvafiq olaraq) çatdıran Bakı-Tbilisi-Ceyhan və Bakı-Supsa neft kəmərləri;
- Tezliklə Azərbaycan qazını Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Aİ-yə nəql edəcək və Aİ-nin Cənubi Dəhlizinin əsas elementi olan Bakı-Tbilisi-Ərzurum Boru Xətti;
- Fransanın Atlantik sahillərini Qırğızıstan-Çin sərhədinə bağlayan E60, Avropanın ikinci ən uzun yol layihəsi olan Azərbaycan-Gürcüstan magistral yolu;
- Oxşar strateji əlaqəni təmin edən Qars-Tbilisi dəmir yolu; və
- Avropanı Orta Asiya və xaricində birləşdirən fiberoptik kabellər.


Bu infrastruktur ABŞ və NATO üçün də strateji baxımdan vacibdir. Vaşinqton avropalı müttəfiqlərinin Rusiyadan asılılıqlarını azaltmalarına kömək etmək üçün iyirmi beş ildir bu neft/qaz boru kəmərlərini təbliğ edir, eyni zamanda İranın qarşısını alır. Bu vaxt yuxarıdakı avtomobil və dəmir yolu xətləri və hava sahəsi ABŞ-ın Əfqanıstana aparıcı bir logistik kanalından ibarətdir və Əfqanıstan müharibəsinin qızğın çağında NATO qoşunlarına ölümcül olmayan yüklərin üçdə birini təmin edir. Çinin Kəmər və Yol Təşəbbüsünə alternativlər təqdim etməklə bu tranzit əlaqələri Orta Asiya və Cənubi Qafqaz ölkələrinin öz maliyyə müstəqilliklərini qorumalarına da kömək edə bilər.


Əlbəttə ki, Rusiya öz marşrutları ilə enerji, mal və məlumat axınını maksimum dərəcədə artırmaq üçün bu marşrutlara qarşı çıxır. Bu arada Tehran Ermənistanın Avrasiya İqtisadi Birliyinə (Rusiyanın rəhbərlik etdiyi) üzvlüyü və Aİ ilə Dərin və Hərtərəfli Sərbəst Ticarət Sazişi sayəsində Ermənistana, postsovet və Avropa bazarlarına ticarət dəhlizini genişləndirir. İranın da Qarabağa Ermənistan üzərindən yanacaq tədarük etdiyi bildirilirdi, İranın hava məkanı isə Rusiyanın iyul ayında Azərbaycanla toqquşmasından sonra Ermənistana silah çatdırması üçün vacib idi.

Baş verən gərginlik, İrəvanın Ermənistan, Belarus, Qazaxıstan, Qırğızıstanı və Tacikistanı əhatə edən və Rusiyanın rəhbərlik etdiyi Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatından (KTMT) hərbi yardım istəməsinə əsas verirdi. Ermənistan rəhbərləri uzun müddətdir KTMT-ni Azərbaycana qarşı istifadə etməyə çalışırdı. 2016-cı ilin aprel ayında daha böyük hərbi toqquşmalar zamanı bunu edə bilmədilər, çünki o münaqişə Azərbaycan ərazisində (Qarabağda) baş verdi. O zaman KTMT-nin ovaxtkı baş katibi Nikolay Bordyuja KTMT-nin Ermənistana yalnız Ermənistanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinə hücum baş verməsi halında kömək edə biləcəyini izah etdi.


İyul döyüşləri isə, əksinə, dövlət sərhəddində baş verdi və bu da İrəvana KTMT-nin təcili iclasını tələb etmək imkanı verdi. İrəvan 14 iyulda KTMT “... həm Ermənistan həm də Azərbaycan rəhbərliyi tərəfindən razılaşdırılan atəşkəsin pozulması”nı tənqid etdiyi üçün İrəvan tələbini dərhal geri götürdü.

Buna baxmayaraq, Rusiya təktərəfli cavab verdi və 17-20 iyul tarixləri arasında Gümrüdəki 102-ci hərbi bazasından istifadə edərək özünün sürətli döyüş təlimlərini başlatdı.

Türkiyə də qətiyyətlə cavab verdi. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan 14 iyul tarixində “Türkiyə köklü dostluq əlaqələri və qardaşlıq münasibətləri qurduğu Azərbaycanın haqlarına və torpaqlarına edilən hər hansı bir hücuma qarşı heç vaxt çəkinməyəcəyini” qeyd etdi. Türkiyənin Müdafiə naziri Hulusi Akar daha sonra 16 iyulda Ermənistanın Azərbaycana etdiyi hücuma görə hesab veriləcəyi barədə xəbərdarlıq etdi. Bunu 29 iyul-10 avqust tarixlərində geniş miqyaslı Türkiyə-Azərbaycan hərbi təlimləri izlədi.

Türkiyə və Rusiya Suriyada və Liviyada olduğu kimi Cənubi Qafqazda da qarşı-qarşıya gəlib. Rusiya fevral ayında Suriyada, may ayında Liviyada NATO-nun ikinci ən böyük ordusu ilə üz-üzə gəldi. Bu arada, Türkiyə tarixən ölkələrin güclü iqtisadi münasibətlərini qoruyaraq Rusiyanın hərbi avantürizmi ilə üzləşməkdənsə çəkindirməyi üstün tutub.


Ermənistanla Azərbaycan arasındakı ziddiyyəti azaltmaq üçün mövcud beynəlxalq vasitəçilik mexanizmi məqsədyönlü görünmürdü. Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının (ATƏT) Minsk qrupu 1992-ci ildən bəri Azərbaycanla Ermənistan arasında vasitəçilik edirdi. ABŞ, Rusiya və Fransa tərəfindən həmsədrdir. Qrupun mandatı, ancaq keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin ərazisi ilə deyil, ətrafdakı yeddi rayon ilə məhdudlaşır. Səlahiyyəti genişləndirilsə belə, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan və Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev hər ikisi Minsk Qrupundan hələlik imtina etmiş kimi görünürdülər. Paşinyan 14 Avqust BBC TV-yə verdiyi müsahibə zamanı sələfinin 2009-cu ilin yanvarında qeyri-rəsmi olaraq razılaşdırdığı Minsk qrupunun danışıqlar apardığı Qarabağ tənzimləməsinin əsas prinsiplərindən imtina etdiyini bildirdi. Prezident İlham Əliyev, Ermənistanla “mənasız danışıqlar” aparıldığını bildirdi.

Buna görə də diplomatik boşluğu doldurmaq və müttəfiqlərini danışıqlar masasına qayıtmağa razı salmaq Ankara və Moskvanın üzərinə düşürdü. Bir çox mövzuda Rusiya və Türkiyə ilə kəskin fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, ABŞ və Avropadakı müttəfiqləri belə bir forumu təşviq etmək və formalaşdırmaq ağıllı addım olardı. Alternativ olaraq Azərbaycanla Ermənistan arasındakı duyğuların qarşılıqlı artması və hərbi gərginlik gözlənilirdi. Nə Ermənistan, nə də Azərbaycan geniş miqyaslı müharibəni davam etdirə bilməsə, daha məhdud silahlı qarşıdurmada NATO və Aİ-nin bağlı olduğu strateji varlıqların sıradan çıxacağı, faydalananlar arasında Rusiya, İran və bəlkə də Çin və onun Kəmər və Yol Təşəbbüsünün olacağı düşünülürdü.

Firuz Bağırov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: İyul-döyüşləri   Tovuz  


Bizi "telegram"da izləyin