AĞDAM| Ermənilər tərəfindən dağıdılmış şəhər və “Ohanyan xətti”

2021/02/1-17749146602.jpg
Oxunub: 14008     14:50     17 Fevral 2021    
12 və 13 fevral tarixlərində Ordu.az komandası Azərbaycanın işğalından azad edilmiş Ağdam və Füzuli bölgələrini ziyarət etdi. Vaxtilə çiçəklənən Ağdam və Füzuli şəhərlərinin qalıqları barədə çox şey yazılıb, lakin yenə də orada gördüklərimizi oxucularımıza çatdırmaq istərdik. Təbii ki, saytımızın xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq reportajların çox hissəsini səfərin hərbi-texniki hissəsinə həsr edəcəyik.

Qafqazın Hiroşiması

Bakıdan 365 km məsafədə yerləşən Ağdam şəhəri eyni adlı şərabı sayəsində Sovet/postsovet məkanında yaxşı tanınırdı. Bu təsadüfi deyildi, çünki bölgədə məhsulları keçmiş SSRİ-nin bütün respublikalarına ixrac olunan 16 şərab zavodu var idi. Ağdam bölgəsində müharibədən əvvəl 160 mindən çox insan yaşayırdı. Bölgədə iri sənaye müəssisələri vardı, xammal, ipəkqurdu, pambıq fabrikləri, kənd təsərrüfatı, xüsusən üzümçülük yaxşı inkişaf etmişdi.

Ancaq bütün bunlar 1993-cü il iyulun 23-nə qədər, Ermənistan ordusunun Ağdam şəhərini işğal etdiyi günə qədər idi. Bundan sonra əvvəlcə şəhərin vəhşicəsinə talan edilməsi, sonra eyni dərəcədə qeyri-insani məhvinə başlandı. Erməni işğalçıları tarixi və mədəni abidələri qorumadılar - əksəriyyəti məhv edildi, qalanları dağıdıldı.


Xüsusilə, ermənilər Pənahəli xan imarətini tövləyə çevirdilər, içərisində inək və donuz saxladılar. Və belə bir mənzərə hər yerdədir - ermənilər 27 il ərzində Ağdamda və işğal altında olan digər bölgələrdə Azərbaycan mədəni irsinin izlərini məqsədyönlü şəkildə məhv edib.


Bu gün Ağdam şəhərində bir dənə də olsun salamat bina yoxdur. Yalnız qismən dağıntılara məruz qalmış bir məscid qalıb, içərisində erməni işğalçıları mal-qara və donuz saxlayıb, minarələri isə erməni topçuları üçün istinad nöqtəsi rolunu oynayıb. Vandallar məscidin divarlarında faşist svastikasını cızıb, damında isə dinc Azərbaycan şəhərinə hücum edən toplardan buraxılan artilleriya mərmisinin nəhəng çuxuru qalıb.


Şəhər həqiqətən də “Qafqazın Hiroşiması”dır. Geri çəkilmə zamanı işğalçılar tərəfindən atılan erməni hərbi geyimləri, rüsvayçılıqda ölən general Manvel Qriqoryanın ələ keçirməyə vaxt tapmadığı ordu konservaları və çox sayda sahibsiz it hər yerə səpələnib.


Yeri gəlmişkən, sonuncu ilə bağlı hər şey başa düşüləndir. 2016-cı ildə, aprel döyüşlərindən dərhal sonra Sarkisyan hökuməti İrəvandakı bütün sahibsiz itləri toplayaraq Qarabağdakı müdafiə xəttinə gətirdi. Onlar uzun müddətdir ki, cəbhə xəttində “keşikçi” rolunu oynayır, çox vaxt mina və aclığın qurbanına çevrilir. Lakin Ağdamdan ayrılan erməni hərbçiləri uzun illər onlara xidmət edən köpəkləri taleyin mərhəmətinə buraxdılar...

“Ohanyan xətti”

İndi isə birbaşa reportajımızın hərbi hissəsinə keçək. Keçmiş cəbhə xəttinə yaxınlaşdıqca ermənilərin “Ohanyan xətti” (Ermənistanın sabiq Müdafiə naziri Seyran Ohanyanın adına adlandırılıb) adlandırdıqları çoxsaylı istehkam qurğuları gözə çarpır.


“Ohanyanın xətti” hər şeydən öncə ərazi fərqliliyinə görə bölgədən asılı olaraq fərqlənir. Şimal bölgələrini, məsələn, Talışı və ya 2016-cı ildə azad etdiyimiz yüksəklikləri götürsək, hər birindən qoşunlarımızın hərəkətini izləmək üçün istifadə edilə bilər. Bu səbəbdən də, orada adi, həmçinin termal kameralar qurulmuşdu ki, onların köməyi ilə düşmənin 250-350 m məsafədə hərəkətini aşkar etmək imkanına malik idik. Sözün açığı, sonuncular dumanda praktiki olaraq faydasızdır.


Ağdam istiqamətində, ərazinin praktik olaraq düzəngah olması səbəbindən relyefin hər hissəsindən tank əleyhinə xəndək, hər təpədən kiçik istehkam sahəsi kimi istifadə edilib. Əsasən, Ağdama gedən yolun sağında və solunda (bu arada həm Azərbaycan, həm də Ermənistan hərbçiləri tərəfindən tez-tez hərbi əsirlərin və ölənlərin cəsədlərinin mübadiləsi üçün istifadə olunurdu) Azərbaycan Ordusunun irəliləməsini ləngitmək üçün beton bloklar və tank əleyhinə “kirpi”lərlə barrikada qurulmuşdu. Adi səngərlər olan ilk müdafiə xəttinə qədər hər tərəfdə hər şey üzümçülükdə istifadə olunan beton dirəklərlə gücləndirilib. Tikanlı tel baryerlər dirəklər arası ilə uzanırdı. Ümumiyyətlə, Ağdam və Füzuli istiqamətlərindəki ikinci və üçüncü xətlərdəki səngərlər, müharibə başlamazdan əvvəl üzümçülükdən qalan dirəklər vasitəsilə rahat möhkəmləndirilmişdi. Bundan əlavə, erməni qəsbkarları istehkam tikintisində dağıdılmış evlərin daşlarından fəal şəkildə istifadə edirdilər. Bu səbəbdən cəbhə xəttinin dərhal gerisində yerləşən kəndlərdəki evlər yerlə-yeksan edilib. Ermənilər hər bir daşdan hərbi obyektlərin tikintisi üçün istifadə edib.


Ağdam istiqamətində müəyyən ərazilərdəki sərhəd xətti mövqelər arasında 50-60 m-ə çatırdı. Orada erməni hərbçilərinin sayı az idi - onlar səngərlərdə oturan və snayper atəşlərindən qorxan adi növbətçi rolunu oynayırdılar. Lakin bu xətt nə qədər irəli gedirsə, uzunmüddətli atəş nöqtələrindəki (DOT) pulemyot yuvaları bir o qədər yüksəlir və bu da perimetri ətrafında elə inşa edilib ki, Azərbaycan tərəfinin hücumu zamanı ərazinin geniş hissələrini cinahlardan bağlaya bilsin.


Xatırladaq ki, 2016-cı ilin aprel müharibəsindən sonra Ermənistan komandanlığı özü üçün müəyyən nəticələr çıxardı. Eni 4-6 metrə, dərinliyi isə 3 metrdən 7 metrə qədər olan bir neçə sıra ilə tank əleyhinə xəndəklər qazılıb. Bundan dərhal sonra hündürlüyü 7 metrə qədər olan bir val başlayır. Bu istiqamətdən keçərək tanklarımız avtomatik olaraq düşmən atəşinə düşəcəkdi. Bundan əlavə, 2016-cı ilin aprelindən sonra düşmən hər müdafiə xəttinin arxasında yerləşən çox sayda gizli keçid və sığınacaq qazıb.

Müdafiənin operativ dərinliyinin o qədər də böyük olmadığı Qapanlı və Tapqaragonunlu xəttindən fərqli olaraq Ağdamda birbaş atəşə tutulan geniş ərazilər var. Buna görə düşmən tankları üçün kaponirlər hazır lövhələrə görə düşməni mümkün qədər vuracaq şəkildə qurulub.


Aprel müharibəsindən sonra da erməni komandanlığı təmas xəttini eşelonlanmış videofiksasiya ilə təchiz edib. İlk hissələrdə bunlar termal və adi müşahidə kameraları idi. Onlar bizim tərəfimizdən snayper atəşi ilə məhv edilməmək üçün aşağı hissələrdə quraşdırılmışdı. Lakin nə qədər uzaq olsa da, kameralar daha yüksək səviyyədə quraşdırılırdı. Məsələn, tikililərin hələ də tamamilə məhv edilmədiyi şərab zavodunun yaxınlığındakı müəyyən ərazilər düşmən tərəfindən uzaq məsafələrdə müşahidə yeri, eləcə də Azərbaycan mövqelərinə məqsədli snayper atəşi üçün istifadə edilib. Bu səbəbdən, bu cür ərazilərdə, bizim tərəfimizdən beton plitələrlə yaxşı möhkəmləndirilmiş özünəməxsus kurqanlar yaradılıb. Başqa sözlə, bizim tərəfimizdə ərazinin demək olar ki, düz olması səbəbindən hərbçilərimiz süni istehkamlar yaratmalı oldular.

Erməni istehkamlarının daha bir xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycan Ordusunun silahlanmasına iri kalibrli “İstiqlal” snayper tüfənginin daxil olmasından təxminən 2010-cu ildən sonra düşmən öz şəxsi heyətini ön cəbhəyə apararkən qorumaq üçün bəzi məntəqələrdə hündürlüyü 4 metrə qədər olan valları artırmalı oldu. Bunu etmək mümkün olmayan yerdə isə rəqib şəxsi heyətin, avtomobil və zirehli texnikanın hərəkət etdiyi enişlər formalaşdırdı.


Təbii ki, burada hər şey minalanıb. Ağdam istiqamətində mina sahələri daha çox qarışıqdır, yəni tank əleyhinə minalarla piyada əleyhinə minalar növbələşir. Və bunları təmizləmək üçün bir ildən çox vaxt lazımdır.

Amma zahirən qorxulu və zahirən əlçatmaz görünsə də, “Ohanyan xətti” nə 2016-cı ilin aprelində, nə də 2020-ci ilin payızında erməni ordusunu darmadağın etməkdən xilas etmədi.

Bəhram Batıyev, Hans Kloss
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır

Foto


Teqlər: Ağdam   Ohanyan-xətti  


AĞDAM| Ermənilər tərəfindən dağıdılmış şəhər və “Ohanyan xətti”

2021/02/1-17749146602.jpg
Oxunub: 14009     14:50     17 Fevral 2021    
12 və 13 fevral tarixlərində Ordu.az komandası Azərbaycanın işğalından azad edilmiş Ağdam və Füzuli bölgələrini ziyarət etdi. Vaxtilə çiçəklənən Ağdam və Füzuli şəhərlərinin qalıqları barədə çox şey yazılıb, lakin yenə də orada gördüklərimizi oxucularımıza çatdırmaq istərdik. Təbii ki, saytımızın xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq reportajların çox hissəsini səfərin hərbi-texniki hissəsinə həsr edəcəyik.

Qafqazın Hiroşiması

Bakıdan 365 km məsafədə yerləşən Ağdam şəhəri eyni adlı şərabı sayəsində Sovet/postsovet məkanında yaxşı tanınırdı. Bu təsadüfi deyildi, çünki bölgədə məhsulları keçmiş SSRİ-nin bütün respublikalarına ixrac olunan 16 şərab zavodu var idi. Ağdam bölgəsində müharibədən əvvəl 160 mindən çox insan yaşayırdı. Bölgədə iri sənaye müəssisələri vardı, xammal, ipəkqurdu, pambıq fabrikləri, kənd təsərrüfatı, xüsusən üzümçülük yaxşı inkişaf etmişdi.

Ancaq bütün bunlar 1993-cü il iyulun 23-nə qədər, Ermənistan ordusunun Ağdam şəhərini işğal etdiyi günə qədər idi. Bundan sonra əvvəlcə şəhərin vəhşicəsinə talan edilməsi, sonra eyni dərəcədə qeyri-insani məhvinə başlandı. Erməni işğalçıları tarixi və mədəni abidələri qorumadılar - əksəriyyəti məhv edildi, qalanları dağıdıldı.


Xüsusilə, ermənilər Pənahəli xan imarətini tövləyə çevirdilər, içərisində inək və donuz saxladılar. Və belə bir mənzərə hər yerdədir - ermənilər 27 il ərzində Ağdamda və işğal altında olan digər bölgələrdə Azərbaycan mədəni irsinin izlərini məqsədyönlü şəkildə məhv edib.


Bu gün Ağdam şəhərində bir dənə də olsun salamat bina yoxdur. Yalnız qismən dağıntılara məruz qalmış bir məscid qalıb, içərisində erməni işğalçıları mal-qara və donuz saxlayıb, minarələri isə erməni topçuları üçün istinad nöqtəsi rolunu oynayıb. Vandallar məscidin divarlarında faşist svastikasını cızıb, damında isə dinc Azərbaycan şəhərinə hücum edən toplardan buraxılan artilleriya mərmisinin nəhəng çuxuru qalıb.


Şəhər həqiqətən də “Qafqazın Hiroşiması”dır. Geri çəkilmə zamanı işğalçılar tərəfindən atılan erməni hərbi geyimləri, rüsvayçılıqda ölən general Manvel Qriqoryanın ələ keçirməyə vaxt tapmadığı ordu konservaları və çox sayda sahibsiz it hər yerə səpələnib.


Yeri gəlmişkən, sonuncu ilə bağlı hər şey başa düşüləndir. 2016-cı ildə, aprel döyüşlərindən dərhal sonra Sarkisyan hökuməti İrəvandakı bütün sahibsiz itləri toplayaraq Qarabağdakı müdafiə xəttinə gətirdi. Onlar uzun müddətdir ki, cəbhə xəttində “keşikçi” rolunu oynayır, çox vaxt mina və aclığın qurbanına çevrilir. Lakin Ağdamdan ayrılan erməni hərbçiləri uzun illər onlara xidmət edən köpəkləri taleyin mərhəmətinə buraxdılar...

“Ohanyan xətti”

İndi isə birbaşa reportajımızın hərbi hissəsinə keçək. Keçmiş cəbhə xəttinə yaxınlaşdıqca ermənilərin “Ohanyan xətti” (Ermənistanın sabiq Müdafiə naziri Seyran Ohanyanın adına adlandırılıb) adlandırdıqları çoxsaylı istehkam qurğuları gözə çarpır.


“Ohanyanın xətti” hər şeydən öncə ərazi fərqliliyinə görə bölgədən asılı olaraq fərqlənir. Şimal bölgələrini, məsələn, Talışı və ya 2016-cı ildə azad etdiyimiz yüksəklikləri götürsək, hər birindən qoşunlarımızın hərəkətini izləmək üçün istifadə edilə bilər. Bu səbəbdən də, orada adi, həmçinin termal kameralar qurulmuşdu ki, onların köməyi ilə düşmənin 250-350 m məsafədə hərəkətini aşkar etmək imkanına malik idik. Sözün açığı, sonuncular dumanda praktiki olaraq faydasızdır.


Ağdam istiqamətində, ərazinin praktik olaraq düzəngah olması səbəbindən relyefin hər hissəsindən tank əleyhinə xəndək, hər təpədən kiçik istehkam sahəsi kimi istifadə edilib. Əsasən, Ağdama gedən yolun sağında və solunda (bu arada həm Azərbaycan, həm də Ermənistan hərbçiləri tərəfindən tez-tez hərbi əsirlərin və ölənlərin cəsədlərinin mübadiləsi üçün istifadə olunurdu) Azərbaycan Ordusunun irəliləməsini ləngitmək üçün beton bloklar və tank əleyhinə “kirpi”lərlə barrikada qurulmuşdu. Adi səngərlər olan ilk müdafiə xəttinə qədər hər tərəfdə hər şey üzümçülükdə istifadə olunan beton dirəklərlə gücləndirilib. Tikanlı tel baryerlər dirəklər arası ilə uzanırdı. Ümumiyyətlə, Ağdam və Füzuli istiqamətlərindəki ikinci və üçüncü xətlərdəki səngərlər, müharibə başlamazdan əvvəl üzümçülükdən qalan dirəklər vasitəsilə rahat möhkəmləndirilmişdi. Bundan əlavə, erməni qəsbkarları istehkam tikintisində dağıdılmış evlərin daşlarından fəal şəkildə istifadə edirdilər. Bu səbəbdən cəbhə xəttinin dərhal gerisində yerləşən kəndlərdəki evlər yerlə-yeksan edilib. Ermənilər hər bir daşdan hərbi obyektlərin tikintisi üçün istifadə edib.


Ağdam istiqamətində müəyyən ərazilərdəki sərhəd xətti mövqelər arasında 50-60 m-ə çatırdı. Orada erməni hərbçilərinin sayı az idi - onlar səngərlərdə oturan və snayper atəşlərindən qorxan adi növbətçi rolunu oynayırdılar. Lakin bu xətt nə qədər irəli gedirsə, uzunmüddətli atəş nöqtələrindəki (DOT) pulemyot yuvaları bir o qədər yüksəlir və bu da perimetri ətrafında elə inşa edilib ki, Azərbaycan tərəfinin hücumu zamanı ərazinin geniş hissələrini cinahlardan bağlaya bilsin.


Xatırladaq ki, 2016-cı ilin aprel müharibəsindən sonra Ermənistan komandanlığı özü üçün müəyyən nəticələr çıxardı. Eni 4-6 metrə, dərinliyi isə 3 metrdən 7 metrə qədər olan bir neçə sıra ilə tank əleyhinə xəndəklər qazılıb. Bundan dərhal sonra hündürlüyü 7 metrə qədər olan bir val başlayır. Bu istiqamətdən keçərək tanklarımız avtomatik olaraq düşmən atəşinə düşəcəkdi. Bundan əlavə, 2016-cı ilin aprelindən sonra düşmən hər müdafiə xəttinin arxasında yerləşən çox sayda gizli keçid və sığınacaq qazıb.

Müdafiənin operativ dərinliyinin o qədər də böyük olmadığı Qapanlı və Tapqaragonunlu xəttindən fərqli olaraq Ağdamda birbaş atəşə tutulan geniş ərazilər var. Buna görə düşmən tankları üçün kaponirlər hazır lövhələrə görə düşməni mümkün qədər vuracaq şəkildə qurulub.


Aprel müharibəsindən sonra da erməni komandanlığı təmas xəttini eşelonlanmış videofiksasiya ilə təchiz edib. İlk hissələrdə bunlar termal və adi müşahidə kameraları idi. Onlar bizim tərəfimizdən snayper atəşi ilə məhv edilməmək üçün aşağı hissələrdə quraşdırılmışdı. Lakin nə qədər uzaq olsa da, kameralar daha yüksək səviyyədə quraşdırılırdı. Məsələn, tikililərin hələ də tamamilə məhv edilmədiyi şərab zavodunun yaxınlığındakı müəyyən ərazilər düşmən tərəfindən uzaq məsafələrdə müşahidə yeri, eləcə də Azərbaycan mövqelərinə məqsədli snayper atəşi üçün istifadə edilib. Bu səbəbdən, bu cür ərazilərdə, bizim tərəfimizdən beton plitələrlə yaxşı möhkəmləndirilmiş özünəməxsus kurqanlar yaradılıb. Başqa sözlə, bizim tərəfimizdə ərazinin demək olar ki, düz olması səbəbindən hərbçilərimiz süni istehkamlar yaratmalı oldular.

Erməni istehkamlarının daha bir xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycan Ordusunun silahlanmasına iri kalibrli “İstiqlal” snayper tüfənginin daxil olmasından təxminən 2010-cu ildən sonra düşmən öz şəxsi heyətini ön cəbhəyə apararkən qorumaq üçün bəzi məntəqələrdə hündürlüyü 4 metrə qədər olan valları artırmalı oldu. Bunu etmək mümkün olmayan yerdə isə rəqib şəxsi heyətin, avtomobil və zirehli texnikanın hərəkət etdiyi enişlər formalaşdırdı.


Təbii ki, burada hər şey minalanıb. Ağdam istiqamətində mina sahələri daha çox qarışıqdır, yəni tank əleyhinə minalarla piyada əleyhinə minalar növbələşir. Və bunları təmizləmək üçün bir ildən çox vaxt lazımdır.

Amma zahirən qorxulu və zahirən əlçatmaz görünsə də, “Ohanyan xətti” nə 2016-cı ilin aprelində, nə də 2020-ci ilin payızında erməni ordusunu darmadağın etməkdən xilas etmədi.

Bəhram Batıyev, Hans Kloss
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır

Foto


Teqlər: Ağdam   Ohanyan-xətti  


Bizi "telegram"da izləyin