Rusiya və sülhməramlı əməliyyatlar: Rusiya siyasətinin konseptual və praktik komponentləri (I YAZI)

2020/11/1-14455016721.jpg
Oxunub: 2161     15:45     24 Noyabr 2020    
Tarixən beynəlxalq sülhməramlılığın mərkəzi prinsipləri, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) ailəsi də daxil olmaqla beynəlxalq qurumlarda siyasi və ideoloji hökmranlıqlarına görə qərb dövlətləri tərəfindən formalaşdırılıb. Bu yaxınlarda Rusiya və Çin də daxil olmaqla inkişaf etməkdə olan güclər öz sülhməramlı siyasətlərini formalaşdırmağa və praktiki olaraq tətbiq etməyə başladılar. Qərb dövlətləri və yeni inkişaf etməkdə olan dövlətlər tərəfindən anlaşılan sülhməramlılığın ümumi məqsədləri oxşar olsa da, fərqli fikirlər var. Suriyadakı son hadisələr və Rusiyanın bu hadisələrdə fəal iştirakı bu iki yanaşmanın ümumilikdə sülhməramlılığa və sülhməramlı əməliyyatlara xaricdən cəlb olunmasına dair nüanslı görüşlərini ortaya qoydu.

Amerika Birləşmiş Ştatları və bir çox Avropa ölkəsi üçün barışıq və münaqişələrin həllində məqsəd, fərdi hüquq və azadlıqları qorumaq və avtoritar rejimləri liberal-demokratik alternativlərlə əvəz edərək “demokratik keçid” həyata keçirməkdir. Rusiya və bir çox yeni inkişaf etməkdə olan güclər üçün, münaqişələrin həlli və sülhməramlılığın qorunması məqsədi, ərazilərində asayişi dəstəkləmələri, ölkədəki və bölgədəki vəziyyəti sabitləşdirə biləcəkləri şəkildə yerli dövlət strukturlarını qorumaq və gücləndirməkdir. Qərb yanaşması, donor ölkələrin yerli problemlərlə bağlı nə edəcəyini daha yaxşı bildiyini düşünür, “yüksələn güclər” yanaşması isə daha az doqmatikdir və aktorların yol boyu səhv etmək hüququnu qəbul edir.


Bu məqalə, Rusiyanın nəzəri və praktik olaraq təyin olunduğu üçün sülhməramlı yanaşmalara yönəlib.

Rusiyanın Suriyadakı qarşıdurmada iştirakı (bir çox şərhçinin vətəndaş müharibəsi adlandıracağı) bir tərəfdən Rusiya, Çin, Türkiyə, İran və rəsmi Suriya ilə digər tərəfdən böyük qərb gücləri arasında müasir sülhməramlı siyasət və prinsiplər barədə fikir ayrılığını açıq şəkildə ortaya qoyur. Sistematik xarakter daşıyan və dəyişən dünya düzənində fərqli milli maraqlardan qaynaqlanan bu fikir ayrılıqları sülhməramlılığın bir neçə əsas komponentini əhatə edir. Birincisi, bir tərəfdə dayanan ideologiya və dəyərlərlə digər tərəfdəki realist praqmatizm arasındakı uyğun tarazlıq barədə müxtəlif görüşlər mövcuddur. Üstəlik, beynəlxalq birliyin və ya güclü ölkələrin tərəf tutarkən həmin münaqişənin beynəlxalq hüquq normalarına uyğun deyil, öz şərhlərinə əsaslandıqları da hamıya məlumdur. İkincisi, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) Təhlükəsizlik Şurasının müvafiq qərarı olmadığı təqdirdə, xarici aktorların münaqişənin müəyyən bir nəticəsi üçün öz mənafelərini naminə müdaxilə etməsi üçün yerli hökumətin razılığının mütləq tələb olunub-olunmamasına dair də bir razılaşma yoxdur. Bu mövzuda, Suriya münaqişəsi, “qoruma məsuliyyəti” prinsipinin necə şərh ediləcəyi və konsepsiyanın həyata keçirilməsində dövlət maraqları və ya şəxslərin hüquqları olub-olmadığı sualını yenidən gündəmə gətirdi. Üçüncüsü, Suriyadakı kimi münaqişələrdə sülhməramlı səylərin təcili məqsədi nə olmalıdır - terrorçularla mübarizə apara biləcək bir dövlətin bərpası və qorunması, yoxsa insan haqlarının qorunması və demokratik qaydanın qurulması?

Suriyadakı qarşıdurma, görünməmiş dərəcədə siyasiləşmiş bir əhatə dairəsi aldı və bu ideoloji uçurumun bütün tərəfləri ilə bağlı birtərəfli təsvirinə yol açdı. Qərb KİV-ləri münaqişənin və Rusiyanın ondakı rolunun çox xüsusi bir mənzərəsini təqdim etdilər. Rusiya, Çin və bir çox başqa ölkələrdə isə tamamilə fərqli bir şəkil təqdim edildi. Bu məsələ beynəlxalq münasibətlər və sülhməramlılıq üzrə elm adamlarının diqqətini cəlb etməli və təfsirin, dəyərlərin və ideologiyanın beynəlxalq sülhməramlı təcrübə və nəzəriyyədəki əhəmiyyəti qəbul edilməlidir.


Bu məqalə Rusiyanın beynəlxalq sülhməramlı siyasətinə dair mənbələri nəzərdən keçirir, Rusiyanın motivləri və beynəlxalq münasibətlər anlayışına, o cümlədən sülhməramlılığın beynəlxalq siyasətdəki yerlərinə fokuslanır. Eyni zamanda Rusiyanın beynəlxalq sülhməramlılığa töhfələrinin təfərrüatları da araşdırılacaq. Bu yazıda işlənən əsas arqument, Rusiya sülhməramlılığının artıq ideoloji əsasda olmamasıdır - nə kommunist, nə də liberaldır. Bunun əvəzinə, Rusiyanın sülhməramlı yanaşması heç bir millətin, millətlər qrupunun və ya tək dəyərlər sisteminin hakim olmadığı çoxqütblü bir dünya fəlsəfəsinə əsaslanır.

Rusiyanın sülhməramlı siyasəti

Qlobal beynəlxalq nizamın ikinci böhranı (birincisi, Soyuq Müharibənin sona çatması ilə) dini, məzhəb və etnik ziddiyyətlərdən qaynaqlanan qarşıdurmaların və vətəndaş müharibələrinin sayının artması ilə əlamətdar oldu. Dünya nizamı əsas siyasət məsələlərinə görə parçalandı və münaqişələrin həllində təsirsiz oldu. Dünya sistemindəki bölünmənin əsas xətləri ölkələrin və onların içərisindəki elitaların xüsusi iqtisadi və təhlükəsizlik maraqları ətrafında formalaşan ideoloji tektonik laylar boyunca çəkilib. Bu cür qarşıdurmaların köklərinin və həll yollarının Böyük dövlətlərdən qaynaqlandığı barədə fikirlərlə həmin dövlətlər razılaşmadılar.

Rusiya və bir çox yeni inkişaf etməkdə olan güclər üçün münaqişələrin həlli və sülhməramlılığın vəzifəsi, ərazilərində asayişi dəstəkləmək və ölkələrindəki və bölgədəki vəziyyəti sabitləşdirmək üçün yerli dövlətçiliyi qorumaq və gücləndirməkdir.

Amerika Birləşmiş Ştatları və bir çox Avropa ölkəsi üçün sülhməramlılıq və münaqişələrin həlli məqsədi fərdi hüquq və azadlıqları qorumaq və avtoritar rejimlərin əvəzinə liberal-demokratik rejimlər quraraq “demokratik keçid” həyata keçirməkdir. Qərbin son onilliklərdəki sülhməramlı mövqeyi müdaxiləçilik elementləri olan liberal bir ideologiya ilə formalaşdı, Rusiyanın mövqeyi getdikcə etatizm və millətçilik ilə müəyyənləşdirildi. İdeologiyanın, təfsirin və müxtəlif siyasi konsepsiyaların son bir neçə onillikdə sülhməramlılıq siyasətinə bu cür təsir göstərdiyini nəzərə alaraq, Rusiyanın perspektivinə və onun müəyyən sülhməramlı əməliyyatları dəstəkləməsi və ya rədd etməsindəki əsas motivlərə fokuslanmaq vacibdir.


Rusiyanın BMT-nin Sülh Mühafizəsindəki Yeri və Rolundakı Tutumu

Rusiya sülhməramlılığı BMT-nin əsas funksiyalarından biri hesab edir. Rusiya Xarici İşlər Naziri Sergey Lavrovun sözlərinə görə, Rusiya beynəlxalq münasibətlərdəki münaqişə səviyyəsini azaltmaq və təlatümlü dövrümüzdə beynəlxalq hüquqa və təhlükəsizliyə təhlükə yaratmağa davam edən böhranları idarə etmək üçün əhəmiyyətli bir vasitə kimi sülhməramlılığa davamlı olaraq böyük əhəmiyyət verir. Lavrov qeyd edir ki, “Rusiya, BMT-nin preventiv anti-böhran potensialının inkişafında, o cümlədən, sülhü qorumaq üçün BMT sülhməramlılarının əməliyyatlara göndərilməsində, sülhməramlı əməliyyatları dəstəkləməkdə və sülhməramlı kontingentin hazırlanmasında aktiv rol oynayır və oynamağa davam edəcək”.

BMT-nin sülhməramlı fəaliyyətinin dəstəklənməsi Rusiyanın BMT-yə qarşı daha geniş siyasəti kontekstində nəzərdən keçirilməlidir. Moskva dünyaya və dəyişən dünya düzəninə baxışında Birləşmiş Millətlər Təşkilatına və onun qlobal siyasi arxitekturadakı mərkəzi yerinə böyük əhəmiyyət verir. Bunun iki səbəbi var. Birincisi, Rusiya heç bir halda revizyonist güc deyil. Əksinə, Yalta-Potsdam beynəlxalq sistemini orijinal təcəssümündə qorumaqda israr edən bir status-kvoçu gücdür (baxmayaraq ki, bəzi mütəxəssislər Rusiyanın əslində “zəifləməkdə olan güc” olduğunu iddia edərlər).

Bu yanaşma başa düşüləndir. Moskvaya getdikcə daha çox rəqib kimi baxan ABŞ və müttəfiqləri ilə müqayisədə mövcud nisbi zəiflik şəraitində, II Dünya Müharibəsindən sonra qurulan beynəlxalq hüquq sistemi Rusiyaya öz mövqeyini qorumaq hüququ verir. Rusiyanın öz maraqlarını qorumaq üçün daha iddialı hərəkətləri belə, məsələn, 2008-ci ildəki Gürcüstan və 2014-cü ildəki Ukrayna ilə əlaqəli addımları, revizionist təşəbbüslər kimi yox, əksinə Qərbin hərəkətlərinə reaksiya kimi qəbul edilməlidir, hansı ki, Moskvanın perspektivindən baxıldığı zaman status-kvonu dəyişdirmək üçün getdikcə daha çox ərazini öz təsir dairəsinə salmaq cəhdləri kimi qəbul edilir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı həmişə II Dünya Müharibəsindən sonrakı beynəlxalq sistemin mərkəzi sütunu kimi xidmət edib və o dövrdə Sovet İttifaqı Təhlükəsizlik Şurasına veto qüdrəti ilə gücləndirilmiş daimi üzvlüyü ilə sistemdə mərkəzi rola zəmanət verib.


Rusiyanın BMT-nin dünya sistemindəki mərkəzi rolunu, o cümlədən sülhməramlılıq vəzifələrini dəstəkləməsinin digər bir səbəbi, Rusiya Federasiyasının hazırkı rəhbərliyinin dünyagörüşünün dünyanı millətlərin öz milli mənafelərini irəli sürdüyü rəqabətli bir sahə olaraq görməsindədir. Müşahidədə göstərildiyi kimi “qlobal inkişafdakı bərabərsizliklər, dövlətlər arasındakı genişlənən firavanlıq fərqi və qaynaqlar, bazarlara çıxış və nəqliyyat arteriyalarına nəzarət üçün rəqabətin artması səbəbindən gərginlik artır. Bu rəqabət yalnız insani, tədqiqat və texnoloji imkanları əhatə etmir, həm də toqquşan dəyərlər şəklində getdikcə sivilizasiyalı bir ölçü qazanır”.

Rusiyanın perspektivi bir neçə əsas fərziyyəni əhatə edir. Bunlardan da ən əsası hər dövlətin öz milli maraqlarına sahib olduğunu və dövlətlərin öz mənafeləri arasında güzəştə getmələri lazım olduğunu qəbul etməkdir. Rusiya Birləşmiş Millətlər Təşkilatının millətlər arasında güzəştə getmək üçün əsas mexanizm olduğuna və bütün problemlərinə baxmayaraq dünya siyasi vəziyyətini sabit və proqnozlaşdırılabilən yeganə qurum olduğuna inanır. Dünya nizamının alternativ konsepsiyaları qəbuledilməzdir. Xülasə olaraq, Rusiya BMT-nin mərkəzi rol almadığı bir dünyanı təhlükəli, gözlənilməz, qarşıdurmalara meylli və haqsız olaraq görür. Putin bu fikri 28 sentyabr 2015-ci il tarixində BMT Baş Assambleyasının 70-ci sessiyasındakı çıxışında çox açıq şəkildə bildirdi və qeyd etdi ki, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının legitimliyini pozmaq cəhdlərini son dərəcə təhlükəli hesab edir: “Bunlar beynəlxalq münasibətlərin bütün arxitekturasının çökməsi ilə nəticələnə bilər və o zaman həqiqətən güc qaydaları xaricində heç bir qayda qalmayacaq. Dünyada kollektiv səydən daha çox eqoizm, bərabərlik və azadlıqdan çox diktə hökmranlıq edəcək və həqiqi müstəqil dövlətlər əvəzinə kənardan idarə olunan protektoratlar olacaq”.

BMT-nin dünyadakı rolu ilə bağlı bu mövqe həmişə Rusiya xarici siyasətində əsas yer tutmuş və bütün xarici siyasət sənədlərində Rusiya administrasiyaları tərəfindən təsdiq edilib. Rusiya Federasiyasının mövcud 2013-cü il Xarici Siyasət Konsepsiyasında deyilir:

“Birləşmiş Millətlər Təşkilatı 21-ci əsrdə dünya siyasətində beynəlxalq münasibətlərin və koordinasiyanın mərkəzi olaraq qalmalıdır, çünki alternativi olmadığını sübut etmiş və eyni zamanda bənzərsiz bir qanuniliyə sahibdir. Rusiya BMT-nin mərkəzi və koordinasiya rolunu gücləndirməyə yönəlmiş səyləri dəstəkləyir”.

Rusiya BMT-nin dünya sistemindəki mərkəzi rolunu zədələmək riski olan hər hansı bir islahat cəhdini rədd edir. BMT islahatının müzakirələrində qaldırılan müxtəlif fikirlərə münasibət bildirən Vladimir Putin “islahatlara iki əsas halda getməliyik” dedi: “Birincisi - bu geniş bir konsensusun nəticəsi olmalıdır... İkinci məcburi şərt BMT-nin səmərəliliyinin təməl prinsiplərini qorumaqdır; xüsusilə Təhlükəsizlik Şurasının səlahiyyətlərini və hüquqlarını.”


Bir çox müşahidəçi Rusiyanın Birləşmiş Millətlər Təşkilatına dəstək göstərərkən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) və Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin və Cənubi Afrikanın - BRİKS qruplaşması kimi bəzi güclü koalisiyaların yaradılmasına sponsorluq etdiyini qeyd edir. Rusiya baxımından bu siyasətlər arasında heç bir uyğunsuzluq yoxdur; əksinə bir-birini tamamladığı başa düşülür.

Sülhməramlılıq - Rusiyanın xarici siyasətinin ayrılmaz bir hissəsi kimi

Sülhməramlı əməliyyatlar – (ən azından Rusiyanın birbaşa strateji marağında olan “yaxın xaricdə”) Moskva tərəfindən yalnız sülhün qorunması və humanitar problemlərin həlli üçün bir vasitə kimi deyil, həm də milli maraqları qoruma yolunda xarici siyasətin mühüm bir çırağı kimi qəbul edilir. Xatırladaq ki, bu baxımdan, Rusiyanın sülhməramlılığa yanaşma üsulları öz milli maraqlarına əsaslanaraq bu cür əməliyyatlara başlamaq və ya iştirak etmək qərarı qəbul edən digər böyük güclərdən az fərqlənir. Xarici siyasətə bu praqmatik yanaşma, Moskvanın sülhməramlılıqla əlaqəli bütün məsələlərə yanaşmasını təyin etdiyi əsasdır.

Rusiyanın ən vacib və davamlı maraqlarından biri sərhədlərində sülhməramlılığı qorumaqdır, halbuki Rusiya üçün sülhməramlı əməliyyatlar əlavə siyasi məqsədlərə də xidmət edə bilər. Rusiya barışıqda iştirakını qismən milli təhlükəsizlik siyasətinin bir elementi olaraq görür. Müasir Rusiyanın Sovet İttifaqı kimi olmadığını da iddia etmək olar; sonuncunun qlobal maraqları olduğu halda, Rusiyanın prioritetləri lokal qonşulara yönəlməyə meyllidir.

Bütün digər amillər bərabər olan halda Rusiya status-kvonun qorunmasına yönəlmiş sülhməramlı səyləri dəstəkləməyə meyllidir. Rusiyanın düşüncəsi budur ki, qanuni mövcud hökumət hər hansı bir səbəbə görə onu devirmək istəyən qruplardan daha çox etibar və dəstəyə sahib olmalıdır.

Rusiya sülhməramlılığı ilk növbədə xarici siyasətinin tərkib hissəsi kimi qəbul edir və beləliklə vəziyyətin həllinə verilən müxtəlif yanaşmalar Rusiyanın milli maraqlarına xidmət dərəcəsi baxımından qiymətləndirilir. Belə bir təməl bir çox cəhətdən beynəlxalq ictimaiyyətin son illərdə şahidi olduğu yeni sülhməramlı strukturlara və hədəflərə münasibətdə Rusiyanın mövqeyini müəyyənləşdirir.

2017-ci ilin əvvəlinə olan məlumata görə, Rusiya BMT-nin doqquz sülhməramlı missiyasında və BMT xaricində yalnız bir sülhməramlı missiyasında iştirak edib. Abxaziya və Cənubi Osetiyadakı Müstəqil Dövlətlər Birliyinin (MDB) maliyyələşdirdiyi missiyalar onların “suverenliyi”nin Rusiya tərəfindən tanınması ilə ləğv edildi və buradakı təsisatlar Rusiyanın xarici hərbi bazalarına çevrildi. KTMT-nin sülhməramlı qüvvələrinin yaradılması barədə Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) daxilində razılaşmalar mövcuddur, lakin hələ qüvvəyə minməyib. Rusiyanın Suriyadakı hərbi varlığına gəlincə, Rusiya bunu sülhməramlı deyil, “antiterror əməliyyatı” adlandırır.


Rusiya hansı növ sülhməramlı əməliyyatı qanuni hesab edir?

Rusiyanın BMT-nin beynəlxalq barışıqda rolu barədə təsəvvürü, təşkilatın dünya siyasətindəki rolunu, ümumən desək, daha əsas götürür. Hər şeydən əvvəl, Rusiya beynəlxalq sülhməramlı missiyaların bir qayda olaraq BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən sanksiyalaşdırılmalı olduğunu düşünür. Rusiya da müəyyən dərəcədə hökumətlərarası razılaşmalar əsasında sülhməramlı olma ehtimalını qəbul edir və regional təşkilatların tez-tez sülhməramlı missiyaların başlamasında oynadığı xüsusi rolu qəbul edir.

Bununla birlikdə, Moskvanın bu rolu qəbul etməsi, ciddi şəkildə yerləşdikləri coğrafi çərçivələr daxilində fəaliyyət göstərən təşkilatlara əsaslanır. Başqa sözlə, Rusiyaya görə, bir sülhməramlı missiya ideal olaraq BMT tərəfindən təsdiqlənməlidir. Regional təşkilatlar və ayrı-ayrı millətlər də sülhməramlı ola bilər, lakin yalnız hökumətlərarası razılaşmaya və ya təşkilat üzvlərinin ərazilərinə əsaslanaraq. Bu qanuni variantlar xaricindəki sülhməramlı missiyalar mənəvi cəhətdən şübhəlidir və tez-tez beynəlxalq hüquqa zidd hesab olunur (məsələn, 2003-cü ildə İraqdakı əməliyyatın mandat olmadan başlanması və 2011-ci ildə Liviyada BMT mandatının pozulması).

Rusiya BMT-nin sülhməramlı əməliyyatlarının kifayət qədər təsirli olmadığı və bu sahədə təcili islahatlara ehtiyac olduğu qənaətini bölüşür. Konkret olaraq, Rusiya bir çox müasir BMT sülhməramlı əməliyyatlarına çox mürəkkəb və reallaşmayan mandatlar verildiyini, qəbul edən tərəfin razılığına, bitərəflik və güc tətbiq edilməməsi kimi təməl prinsiplərin getdikcə məhəl qoyulmadığına, müasir sülhməramlı missiyaların həddindən artıq çoxluq təşkil etdiyinə inanır.

Moskvanın Qərbin sülhməramlılıqla bağlı yanaşmasına münasibətində bir sıra dəyişikliklər baş verib. Sovet İttifaqının süqutundan dərhal sonra Rusiya Qərbin bir hissəsi kimi yeni bir identiklik axtarışına başladı və Qərbin hədəflərini tam bölüşərək beynəlxalq sülhməramlı fəaliyyətdə fəal iştirak etməyə başladı. İlk böhran keçmiş Yuqoslaviyadakı sülhməramlı əməliyyatlarla başladı. Moskvanın fikrincə, bu əməliyyatlar zamanı ABŞ və NATO Təhlükəsizlik Şurasının mandatından münaqişəni bitirmək əvəzinə öz siyasi məqsədlərinə çatmaq üçün istifadə etdilər. Miloşeviç rejiminin cəzalandırılması və Yuqoslaviyanın və daha sonra Serbiyanın dağılması Rusiya siyasi dairələrində Qərblə bağlı ciddi narazılığa səbəb oldu.

ABŞ və müttəfiqlərinin bu və buna bənzər hərəkətlərini tənqid edən bəzi rusiyalı mütəxəssislər belə bir nəticəyə gəldilər:

➔ 1990-cı illərin ortalarına yaxın BMT-nin sülhməramlı əməliyyatlarında böhran əlamətləri aşkar oldu və beynəlxalq birlik böhrandan çıxış yolu axtarmağa başladı. BMT sülhməramlı böhranı ilk baxışdan göründüyündən daha dərindir, kökləri yalnız böhran-reaksiya sisteminin öz çatışmazlıqlarında deyil, bütövlükdə beynəlxalq hüquq sistemindəki zəifliklərdə tapıla bilər/


Bu və digər vəziyyətlər Rusiyanın BMT-nin sülhməramlı sistemində islahatlarla bağlı mövqeyinə çox təsir etdi. Bu mövqe böhranın qarşısının alınmasının aktiv mexanizmlərinin formalaşdırılması, sülhməramlı təcrübələrin davamlı təkmilləşdirilməsi və hər ikisinin təməllərinin möhkəmləndirilməsinin regional təşkilatların ciddi nəzarəti altında həyata keçirilməli olduğuna, lakin hər zaman Təhlükəsizlik Şurasının mərkəzi rol oynamasına inandığına əsaslanır.

Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin beynəlxalq təşkilatlar şöbəsinin müdir köməkçisi Vladimir Zaemskii bu mövqeyi formalaşdıraraq yazırdı:

➔ Sülhməramlı fəaliyyətlə bağlı dünya ictimaiyyəti tərəfindən irəli sürülən yeni tənzimləmə səviyyəsi, məqsədlərin sayını və əldə edilməsi imkanlarını genişləndirdi. Bir tərəfdən, müəyyən edilmiş sülhməramlı metodlar əhəmiyyətli dərəcədə təkamül keçib, digər tərəfdən, sülhməramlı əməliyyatlar zamanı həll edilməsi lazım olan vəzifələrin sayı qat-qat artıb. Bölgə təşkilatlarının və ya koalisiyaların iştirakı da daxil olmaqla, müasir sülhməramlılıq formalarımın müxtəlifliyi təbii və zəruri bir inkişafdır, lakin dəyişməz olaraq qalmalı olan şey, BMT-nin bu tip yeganə universal təşkilat kimi rəhbər roludur: beynəlxalq cəmiyyətin bütün üzvləri buna riayət etmək məcburiyyətindədirlər.

Moskvanın fikrincə, yuxarıda göstərilən islahat iki əsas komponentdən ibarət olmalıdır: böhran-reaksiya mexanizminin özü və sülhməramlılıq potensialının mükəmməlləşdirilməsi, beynəlxalq münasibətlərdə güc tətbiqi üçün aydın hüquqi rəhbərliklərin hazırlanması. Hər şeydən əvvəl, Rusiya əsasən sülhməramlı əməliyyatlar üçün planlaşdırma və hazırlıq keyfiyyətinin artırılması və daha yüksək əməliyyat səmərəliliyi üçün bir sıra yeni tədbirlərin həyata keçirilməsinə çağırır. Bu hədəfin reallaşması, digər şeylərlə yanaşı, bir ay ərzində dünyanın hər hansı bir isti nöqtəsinə yerləşdirilə biləcək hər biri 5000 nəfərlik yaxşı təlim keçmiş çoxmillətli birliklərin yaradılmasını tələb edəcəkdir. Siyasi vurğu Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən verilmiş əməliyyat mandatlarına ciddi riayət edilməsinə yönəldilməlidir və bu da öz növbəsində ən yüksək aydınlıq standartlarına uyğun tərtib edilməlidir. Bunlar əldə olunmalı və lazımi mənbələrlə dəstəklənməlidir.


İkincisi, Rusiyanın fikrincə, sanksiya rejimlərinin təkmilləşdirilməsi üçün ciddi işlər görülməlidir. Rusiyanın məqsədi sanksiyaların Təhlükəsizlik Şurasının nəzərində qalmasını və üçüncü ölkələrdə mülki əhali arasında yaşanan acınacaqlı insani nəticələrin məcburi təhlili və sanksiyaların mümkün mənfi təsirlərinin qiymətləndirilməsi ilə müəyyən müddətdən sonra yenidən nəzərdən keçirilməsini təmin etməkdir.

Üçüncüsü, Rusiya BMT-yə yalnız “Təhlükəsizlik Şurasının bütün daimi üzvlərinin iştirakı ilə mümkün olacaq bir “hərbi heyət komitəsi”nin” işə salınması təklifi ilə dəstək verməyə davam edir. Nəhayət, Moskva da BMT Nizamnaməsinin VIII Fəsli çərçivəsində BMT ilə regional təşkilatlar arasında tərəfdaşlığın genişləndirilməsini dəstəkləyir. Moskvaya gəldikdə, Rusiya sülhməramlılıq sahəsində BMT və MDB arasında koordinasiyanı inkişaf etdirərək bu mövzuda irəliləyir. Buna baxmayaraq, Rusiya BMT-nin regional strukturlarla əvəz olunmasına qarşı çıxır.

Sülhməramlılığın hüquqi aspektlərinə gəlincə, Rusiya beynəlxalq hüququn əsaslarına, sülhməramlılığa və hər şeydən əvvəl BMT Nizamnaməsinə bağlı qalmağın xüsusi əhəmiyyətini vurğulayır. Məsələn, Rusiya BMT-də qloballaşan dünya şəraitində beynəlxalq münasibətlərdə güc tətbiqinin hüquqi cəhətlərinin kollektiv şəkildə aydınlaşdırılması barədə bir təklif verdi. Rusiyanın fikrincə, bu qanuni müddəalar suverenliyin əsas prinsiplərini və dövlətlərin ərazi bütövlüyünü pozmamalıdır. Bu zərurət, Rusiyanın nöqteyi-nəzərindən, hərəkətlərini “məhdud suverenlik”, “humanitar müdaxilə” və “qoruma məsuliyyəti” kimi anlayışlarla əsaslandıran ABŞ tərəfindən BMT Nizamnaməsini daima pozmaqla əlaqədardır. Lakin əslində bu hərəkətlər əksər hallarda ərazi bütövlüyü və milli sərhədlərin toxunulmazlığı ilə ziddiyyət təşkil edir.

(Ardı var...)
Yazı Milli Araşdırmalar Universitetinin Beynəlxalq Əlaqələr Departamentinin Professoru Maksim Braterskinin tədqiqatları əsasında hazırlanıb
Firuz Bağırov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Rusiya   Sülhməramlılar  


Rusiya və sülhməramlı əməliyyatlar: Rusiya siyasətinin konseptual və praktik komponentləri (I YAZI)

2020/11/1-14455016721.jpg
Oxunub: 2162     15:45     24 Noyabr 2020    
Tarixən beynəlxalq sülhməramlılığın mərkəzi prinsipləri, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) ailəsi də daxil olmaqla beynəlxalq qurumlarda siyasi və ideoloji hökmranlıqlarına görə qərb dövlətləri tərəfindən formalaşdırılıb. Bu yaxınlarda Rusiya və Çin də daxil olmaqla inkişaf etməkdə olan güclər öz sülhməramlı siyasətlərini formalaşdırmağa və praktiki olaraq tətbiq etməyə başladılar. Qərb dövlətləri və yeni inkişaf etməkdə olan dövlətlər tərəfindən anlaşılan sülhməramlılığın ümumi məqsədləri oxşar olsa da, fərqli fikirlər var. Suriyadakı son hadisələr və Rusiyanın bu hadisələrdə fəal iştirakı bu iki yanaşmanın ümumilikdə sülhməramlılığa və sülhməramlı əməliyyatlara xaricdən cəlb olunmasına dair nüanslı görüşlərini ortaya qoydu.

Amerika Birləşmiş Ştatları və bir çox Avropa ölkəsi üçün barışıq və münaqişələrin həllində məqsəd, fərdi hüquq və azadlıqları qorumaq və avtoritar rejimləri liberal-demokratik alternativlərlə əvəz edərək “demokratik keçid” həyata keçirməkdir. Rusiya və bir çox yeni inkişaf etməkdə olan güclər üçün, münaqişələrin həlli və sülhməramlılığın qorunması məqsədi, ərazilərində asayişi dəstəkləmələri, ölkədəki və bölgədəki vəziyyəti sabitləşdirə biləcəkləri şəkildə yerli dövlət strukturlarını qorumaq və gücləndirməkdir. Qərb yanaşması, donor ölkələrin yerli problemlərlə bağlı nə edəcəyini daha yaxşı bildiyini düşünür, “yüksələn güclər” yanaşması isə daha az doqmatikdir və aktorların yol boyu səhv etmək hüququnu qəbul edir.


Bu məqalə, Rusiyanın nəzəri və praktik olaraq təyin olunduğu üçün sülhməramlı yanaşmalara yönəlib.

Rusiyanın Suriyadakı qarşıdurmada iştirakı (bir çox şərhçinin vətəndaş müharibəsi adlandıracağı) bir tərəfdən Rusiya, Çin, Türkiyə, İran və rəsmi Suriya ilə digər tərəfdən böyük qərb gücləri arasında müasir sülhməramlı siyasət və prinsiplər barədə fikir ayrılığını açıq şəkildə ortaya qoyur. Sistematik xarakter daşıyan və dəyişən dünya düzənində fərqli milli maraqlardan qaynaqlanan bu fikir ayrılıqları sülhməramlılığın bir neçə əsas komponentini əhatə edir. Birincisi, bir tərəfdə dayanan ideologiya və dəyərlərlə digər tərəfdəki realist praqmatizm arasındakı uyğun tarazlıq barədə müxtəlif görüşlər mövcuddur. Üstəlik, beynəlxalq birliyin və ya güclü ölkələrin tərəf tutarkən həmin münaqişənin beynəlxalq hüquq normalarına uyğun deyil, öz şərhlərinə əsaslandıqları da hamıya məlumdur. İkincisi, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) Təhlükəsizlik Şurasının müvafiq qərarı olmadığı təqdirdə, xarici aktorların münaqişənin müəyyən bir nəticəsi üçün öz mənafelərini naminə müdaxilə etməsi üçün yerli hökumətin razılığının mütləq tələb olunub-olunmamasına dair də bir razılaşma yoxdur. Bu mövzuda, Suriya münaqişəsi, “qoruma məsuliyyəti” prinsipinin necə şərh ediləcəyi və konsepsiyanın həyata keçirilməsində dövlət maraqları və ya şəxslərin hüquqları olub-olmadığı sualını yenidən gündəmə gətirdi. Üçüncüsü, Suriyadakı kimi münaqişələrdə sülhməramlı səylərin təcili məqsədi nə olmalıdır - terrorçularla mübarizə apara biləcək bir dövlətin bərpası və qorunması, yoxsa insan haqlarının qorunması və demokratik qaydanın qurulması?

Suriyadakı qarşıdurma, görünməmiş dərəcədə siyasiləşmiş bir əhatə dairəsi aldı və bu ideoloji uçurumun bütün tərəfləri ilə bağlı birtərəfli təsvirinə yol açdı. Qərb KİV-ləri münaqişənin və Rusiyanın ondakı rolunun çox xüsusi bir mənzərəsini təqdim etdilər. Rusiya, Çin və bir çox başqa ölkələrdə isə tamamilə fərqli bir şəkil təqdim edildi. Bu məsələ beynəlxalq münasibətlər və sülhməramlılıq üzrə elm adamlarının diqqətini cəlb etməli və təfsirin, dəyərlərin və ideologiyanın beynəlxalq sülhməramlı təcrübə və nəzəriyyədəki əhəmiyyəti qəbul edilməlidir.


Bu məqalə Rusiyanın beynəlxalq sülhməramlı siyasətinə dair mənbələri nəzərdən keçirir, Rusiyanın motivləri və beynəlxalq münasibətlər anlayışına, o cümlədən sülhməramlılığın beynəlxalq siyasətdəki yerlərinə fokuslanır. Eyni zamanda Rusiyanın beynəlxalq sülhməramlılığa töhfələrinin təfərrüatları da araşdırılacaq. Bu yazıda işlənən əsas arqument, Rusiya sülhməramlılığının artıq ideoloji əsasda olmamasıdır - nə kommunist, nə də liberaldır. Bunun əvəzinə, Rusiyanın sülhməramlı yanaşması heç bir millətin, millətlər qrupunun və ya tək dəyərlər sisteminin hakim olmadığı çoxqütblü bir dünya fəlsəfəsinə əsaslanır.

Rusiyanın sülhməramlı siyasəti

Qlobal beynəlxalq nizamın ikinci böhranı (birincisi, Soyuq Müharibənin sona çatması ilə) dini, məzhəb və etnik ziddiyyətlərdən qaynaqlanan qarşıdurmaların və vətəndaş müharibələrinin sayının artması ilə əlamətdar oldu. Dünya nizamı əsas siyasət məsələlərinə görə parçalandı və münaqişələrin həllində təsirsiz oldu. Dünya sistemindəki bölünmənin əsas xətləri ölkələrin və onların içərisindəki elitaların xüsusi iqtisadi və təhlükəsizlik maraqları ətrafında formalaşan ideoloji tektonik laylar boyunca çəkilib. Bu cür qarşıdurmaların köklərinin və həll yollarının Böyük dövlətlərdən qaynaqlandığı barədə fikirlərlə həmin dövlətlər razılaşmadılar.

Rusiya və bir çox yeni inkişaf etməkdə olan güclər üçün münaqişələrin həlli və sülhməramlılığın vəzifəsi, ərazilərində asayişi dəstəkləmək və ölkələrindəki və bölgədəki vəziyyəti sabitləşdirmək üçün yerli dövlətçiliyi qorumaq və gücləndirməkdir.

Amerika Birləşmiş Ştatları və bir çox Avropa ölkəsi üçün sülhməramlılıq və münaqişələrin həlli məqsədi fərdi hüquq və azadlıqları qorumaq və avtoritar rejimlərin əvəzinə liberal-demokratik rejimlər quraraq “demokratik keçid” həyata keçirməkdir. Qərbin son onilliklərdəki sülhməramlı mövqeyi müdaxiləçilik elementləri olan liberal bir ideologiya ilə formalaşdı, Rusiyanın mövqeyi getdikcə etatizm və millətçilik ilə müəyyənləşdirildi. İdeologiyanın, təfsirin və müxtəlif siyasi konsepsiyaların son bir neçə onillikdə sülhməramlılıq siyasətinə bu cür təsir göstərdiyini nəzərə alaraq, Rusiyanın perspektivinə və onun müəyyən sülhməramlı əməliyyatları dəstəkləməsi və ya rədd etməsindəki əsas motivlərə fokuslanmaq vacibdir.


Rusiyanın BMT-nin Sülh Mühafizəsindəki Yeri və Rolundakı Tutumu

Rusiya sülhməramlılığı BMT-nin əsas funksiyalarından biri hesab edir. Rusiya Xarici İşlər Naziri Sergey Lavrovun sözlərinə görə, Rusiya beynəlxalq münasibətlərdəki münaqişə səviyyəsini azaltmaq və təlatümlü dövrümüzdə beynəlxalq hüquqa və təhlükəsizliyə təhlükə yaratmağa davam edən böhranları idarə etmək üçün əhəmiyyətli bir vasitə kimi sülhməramlılığa davamlı olaraq böyük əhəmiyyət verir. Lavrov qeyd edir ki, “Rusiya, BMT-nin preventiv anti-böhran potensialının inkişafında, o cümlədən, sülhü qorumaq üçün BMT sülhməramlılarının əməliyyatlara göndərilməsində, sülhməramlı əməliyyatları dəstəkləməkdə və sülhməramlı kontingentin hazırlanmasında aktiv rol oynayır və oynamağa davam edəcək”.

BMT-nin sülhməramlı fəaliyyətinin dəstəklənməsi Rusiyanın BMT-yə qarşı daha geniş siyasəti kontekstində nəzərdən keçirilməlidir. Moskva dünyaya və dəyişən dünya düzəninə baxışında Birləşmiş Millətlər Təşkilatına və onun qlobal siyasi arxitekturadakı mərkəzi yerinə böyük əhəmiyyət verir. Bunun iki səbəbi var. Birincisi, Rusiya heç bir halda revizyonist güc deyil. Əksinə, Yalta-Potsdam beynəlxalq sistemini orijinal təcəssümündə qorumaqda israr edən bir status-kvoçu gücdür (baxmayaraq ki, bəzi mütəxəssislər Rusiyanın əslində “zəifləməkdə olan güc” olduğunu iddia edərlər).

Bu yanaşma başa düşüləndir. Moskvaya getdikcə daha çox rəqib kimi baxan ABŞ və müttəfiqləri ilə müqayisədə mövcud nisbi zəiflik şəraitində, II Dünya Müharibəsindən sonra qurulan beynəlxalq hüquq sistemi Rusiyaya öz mövqeyini qorumaq hüququ verir. Rusiyanın öz maraqlarını qorumaq üçün daha iddialı hərəkətləri belə, məsələn, 2008-ci ildəki Gürcüstan və 2014-cü ildəki Ukrayna ilə əlaqəli addımları, revizionist təşəbbüslər kimi yox, əksinə Qərbin hərəkətlərinə reaksiya kimi qəbul edilməlidir, hansı ki, Moskvanın perspektivindən baxıldığı zaman status-kvonu dəyişdirmək üçün getdikcə daha çox ərazini öz təsir dairəsinə salmaq cəhdləri kimi qəbul edilir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı həmişə II Dünya Müharibəsindən sonrakı beynəlxalq sistemin mərkəzi sütunu kimi xidmət edib və o dövrdə Sovet İttifaqı Təhlükəsizlik Şurasına veto qüdrəti ilə gücləndirilmiş daimi üzvlüyü ilə sistemdə mərkəzi rola zəmanət verib.


Rusiyanın BMT-nin dünya sistemindəki mərkəzi rolunu, o cümlədən sülhməramlılıq vəzifələrini dəstəkləməsinin digər bir səbəbi, Rusiya Federasiyasının hazırkı rəhbərliyinin dünyagörüşünün dünyanı millətlərin öz milli mənafelərini irəli sürdüyü rəqabətli bir sahə olaraq görməsindədir. Müşahidədə göstərildiyi kimi “qlobal inkişafdakı bərabərsizliklər, dövlətlər arasındakı genişlənən firavanlıq fərqi və qaynaqlar, bazarlara çıxış və nəqliyyat arteriyalarına nəzarət üçün rəqabətin artması səbəbindən gərginlik artır. Bu rəqabət yalnız insani, tədqiqat və texnoloji imkanları əhatə etmir, həm də toqquşan dəyərlər şəklində getdikcə sivilizasiyalı bir ölçü qazanır”.

Rusiyanın perspektivi bir neçə əsas fərziyyəni əhatə edir. Bunlardan da ən əsası hər dövlətin öz milli maraqlarına sahib olduğunu və dövlətlərin öz mənafeləri arasında güzəştə getmələri lazım olduğunu qəbul etməkdir. Rusiya Birləşmiş Millətlər Təşkilatının millətlər arasında güzəştə getmək üçün əsas mexanizm olduğuna və bütün problemlərinə baxmayaraq dünya siyasi vəziyyətini sabit və proqnozlaşdırılabilən yeganə qurum olduğuna inanır. Dünya nizamının alternativ konsepsiyaları qəbuledilməzdir. Xülasə olaraq, Rusiya BMT-nin mərkəzi rol almadığı bir dünyanı təhlükəli, gözlənilməz, qarşıdurmalara meylli və haqsız olaraq görür. Putin bu fikri 28 sentyabr 2015-ci il tarixində BMT Baş Assambleyasının 70-ci sessiyasındakı çıxışında çox açıq şəkildə bildirdi və qeyd etdi ki, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının legitimliyini pozmaq cəhdlərini son dərəcə təhlükəli hesab edir: “Bunlar beynəlxalq münasibətlərin bütün arxitekturasının çökməsi ilə nəticələnə bilər və o zaman həqiqətən güc qaydaları xaricində heç bir qayda qalmayacaq. Dünyada kollektiv səydən daha çox eqoizm, bərabərlik və azadlıqdan çox diktə hökmranlıq edəcək və həqiqi müstəqil dövlətlər əvəzinə kənardan idarə olunan protektoratlar olacaq”.

BMT-nin dünyadakı rolu ilə bağlı bu mövqe həmişə Rusiya xarici siyasətində əsas yer tutmuş və bütün xarici siyasət sənədlərində Rusiya administrasiyaları tərəfindən təsdiq edilib. Rusiya Federasiyasının mövcud 2013-cü il Xarici Siyasət Konsepsiyasında deyilir:

“Birləşmiş Millətlər Təşkilatı 21-ci əsrdə dünya siyasətində beynəlxalq münasibətlərin və koordinasiyanın mərkəzi olaraq qalmalıdır, çünki alternativi olmadığını sübut etmiş və eyni zamanda bənzərsiz bir qanuniliyə sahibdir. Rusiya BMT-nin mərkəzi və koordinasiya rolunu gücləndirməyə yönəlmiş səyləri dəstəkləyir”.

Rusiya BMT-nin dünya sistemindəki mərkəzi rolunu zədələmək riski olan hər hansı bir islahat cəhdini rədd edir. BMT islahatının müzakirələrində qaldırılan müxtəlif fikirlərə münasibət bildirən Vladimir Putin “islahatlara iki əsas halda getməliyik” dedi: “Birincisi - bu geniş bir konsensusun nəticəsi olmalıdır... İkinci məcburi şərt BMT-nin səmərəliliyinin təməl prinsiplərini qorumaqdır; xüsusilə Təhlükəsizlik Şurasının səlahiyyətlərini və hüquqlarını.”


Bir çox müşahidəçi Rusiyanın Birləşmiş Millətlər Təşkilatına dəstək göstərərkən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) və Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin və Cənubi Afrikanın - BRİKS qruplaşması kimi bəzi güclü koalisiyaların yaradılmasına sponsorluq etdiyini qeyd edir. Rusiya baxımından bu siyasətlər arasında heç bir uyğunsuzluq yoxdur; əksinə bir-birini tamamladığı başa düşülür.

Sülhməramlılıq - Rusiyanın xarici siyasətinin ayrılmaz bir hissəsi kimi

Sülhməramlı əməliyyatlar – (ən azından Rusiyanın birbaşa strateji marağında olan “yaxın xaricdə”) Moskva tərəfindən yalnız sülhün qorunması və humanitar problemlərin həlli üçün bir vasitə kimi deyil, həm də milli maraqları qoruma yolunda xarici siyasətin mühüm bir çırağı kimi qəbul edilir. Xatırladaq ki, bu baxımdan, Rusiyanın sülhməramlılığa yanaşma üsulları öz milli maraqlarına əsaslanaraq bu cür əməliyyatlara başlamaq və ya iştirak etmək qərarı qəbul edən digər böyük güclərdən az fərqlənir. Xarici siyasətə bu praqmatik yanaşma, Moskvanın sülhməramlılıqla əlaqəli bütün məsələlərə yanaşmasını təyin etdiyi əsasdır.

Rusiyanın ən vacib və davamlı maraqlarından biri sərhədlərində sülhməramlılığı qorumaqdır, halbuki Rusiya üçün sülhməramlı əməliyyatlar əlavə siyasi məqsədlərə də xidmət edə bilər. Rusiya barışıqda iştirakını qismən milli təhlükəsizlik siyasətinin bir elementi olaraq görür. Müasir Rusiyanın Sovet İttifaqı kimi olmadığını da iddia etmək olar; sonuncunun qlobal maraqları olduğu halda, Rusiyanın prioritetləri lokal qonşulara yönəlməyə meyllidir.

Bütün digər amillər bərabər olan halda Rusiya status-kvonun qorunmasına yönəlmiş sülhməramlı səyləri dəstəkləməyə meyllidir. Rusiyanın düşüncəsi budur ki, qanuni mövcud hökumət hər hansı bir səbəbə görə onu devirmək istəyən qruplardan daha çox etibar və dəstəyə sahib olmalıdır.

Rusiya sülhməramlılığı ilk növbədə xarici siyasətinin tərkib hissəsi kimi qəbul edir və beləliklə vəziyyətin həllinə verilən müxtəlif yanaşmalar Rusiyanın milli maraqlarına xidmət dərəcəsi baxımından qiymətləndirilir. Belə bir təməl bir çox cəhətdən beynəlxalq ictimaiyyətin son illərdə şahidi olduğu yeni sülhməramlı strukturlara və hədəflərə münasibətdə Rusiyanın mövqeyini müəyyənləşdirir.

2017-ci ilin əvvəlinə olan məlumata görə, Rusiya BMT-nin doqquz sülhməramlı missiyasında və BMT xaricində yalnız bir sülhməramlı missiyasında iştirak edib. Abxaziya və Cənubi Osetiyadakı Müstəqil Dövlətlər Birliyinin (MDB) maliyyələşdirdiyi missiyalar onların “suverenliyi”nin Rusiya tərəfindən tanınması ilə ləğv edildi və buradakı təsisatlar Rusiyanın xarici hərbi bazalarına çevrildi. KTMT-nin sülhməramlı qüvvələrinin yaradılması barədə Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) daxilində razılaşmalar mövcuddur, lakin hələ qüvvəyə minməyib. Rusiyanın Suriyadakı hərbi varlığına gəlincə, Rusiya bunu sülhməramlı deyil, “antiterror əməliyyatı” adlandırır.


Rusiya hansı növ sülhməramlı əməliyyatı qanuni hesab edir?

Rusiyanın BMT-nin beynəlxalq barışıqda rolu barədə təsəvvürü, təşkilatın dünya siyasətindəki rolunu, ümumən desək, daha əsas götürür. Hər şeydən əvvəl, Rusiya beynəlxalq sülhməramlı missiyaların bir qayda olaraq BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən sanksiyalaşdırılmalı olduğunu düşünür. Rusiya da müəyyən dərəcədə hökumətlərarası razılaşmalar əsasında sülhməramlı olma ehtimalını qəbul edir və regional təşkilatların tez-tez sülhməramlı missiyaların başlamasında oynadığı xüsusi rolu qəbul edir.

Bununla birlikdə, Moskvanın bu rolu qəbul etməsi, ciddi şəkildə yerləşdikləri coğrafi çərçivələr daxilində fəaliyyət göstərən təşkilatlara əsaslanır. Başqa sözlə, Rusiyaya görə, bir sülhməramlı missiya ideal olaraq BMT tərəfindən təsdiqlənməlidir. Regional təşkilatlar və ayrı-ayrı millətlər də sülhməramlı ola bilər, lakin yalnız hökumətlərarası razılaşmaya və ya təşkilat üzvlərinin ərazilərinə əsaslanaraq. Bu qanuni variantlar xaricindəki sülhməramlı missiyalar mənəvi cəhətdən şübhəlidir və tez-tez beynəlxalq hüquqa zidd hesab olunur (məsələn, 2003-cü ildə İraqdakı əməliyyatın mandat olmadan başlanması və 2011-ci ildə Liviyada BMT mandatının pozulması).

Rusiya BMT-nin sülhməramlı əməliyyatlarının kifayət qədər təsirli olmadığı və bu sahədə təcili islahatlara ehtiyac olduğu qənaətini bölüşür. Konkret olaraq, Rusiya bir çox müasir BMT sülhməramlı əməliyyatlarına çox mürəkkəb və reallaşmayan mandatlar verildiyini, qəbul edən tərəfin razılığına, bitərəflik və güc tətbiq edilməməsi kimi təməl prinsiplərin getdikcə məhəl qoyulmadığına, müasir sülhməramlı missiyaların həddindən artıq çoxluq təşkil etdiyinə inanır.

Moskvanın Qərbin sülhməramlılıqla bağlı yanaşmasına münasibətində bir sıra dəyişikliklər baş verib. Sovet İttifaqının süqutundan dərhal sonra Rusiya Qərbin bir hissəsi kimi yeni bir identiklik axtarışına başladı və Qərbin hədəflərini tam bölüşərək beynəlxalq sülhməramlı fəaliyyətdə fəal iştirak etməyə başladı. İlk böhran keçmiş Yuqoslaviyadakı sülhməramlı əməliyyatlarla başladı. Moskvanın fikrincə, bu əməliyyatlar zamanı ABŞ və NATO Təhlükəsizlik Şurasının mandatından münaqişəni bitirmək əvəzinə öz siyasi məqsədlərinə çatmaq üçün istifadə etdilər. Miloşeviç rejiminin cəzalandırılması və Yuqoslaviyanın və daha sonra Serbiyanın dağılması Rusiya siyasi dairələrində Qərblə bağlı ciddi narazılığa səbəb oldu.

ABŞ və müttəfiqlərinin bu və buna bənzər hərəkətlərini tənqid edən bəzi rusiyalı mütəxəssislər belə bir nəticəyə gəldilər:

➔ 1990-cı illərin ortalarına yaxın BMT-nin sülhməramlı əməliyyatlarında böhran əlamətləri aşkar oldu və beynəlxalq birlik böhrandan çıxış yolu axtarmağa başladı. BMT sülhməramlı böhranı ilk baxışdan göründüyündən daha dərindir, kökləri yalnız böhran-reaksiya sisteminin öz çatışmazlıqlarında deyil, bütövlükdə beynəlxalq hüquq sistemindəki zəifliklərdə tapıla bilər/


Bu və digər vəziyyətlər Rusiyanın BMT-nin sülhməramlı sistemində islahatlarla bağlı mövqeyinə çox təsir etdi. Bu mövqe böhranın qarşısının alınmasının aktiv mexanizmlərinin formalaşdırılması, sülhməramlı təcrübələrin davamlı təkmilləşdirilməsi və hər ikisinin təməllərinin möhkəmləndirilməsinin regional təşkilatların ciddi nəzarəti altında həyata keçirilməli olduğuna, lakin hər zaman Təhlükəsizlik Şurasının mərkəzi rol oynamasına inandığına əsaslanır.

Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin beynəlxalq təşkilatlar şöbəsinin müdir köməkçisi Vladimir Zaemskii bu mövqeyi formalaşdıraraq yazırdı:

➔ Sülhməramlı fəaliyyətlə bağlı dünya ictimaiyyəti tərəfindən irəli sürülən yeni tənzimləmə səviyyəsi, məqsədlərin sayını və əldə edilməsi imkanlarını genişləndirdi. Bir tərəfdən, müəyyən edilmiş sülhməramlı metodlar əhəmiyyətli dərəcədə təkamül keçib, digər tərəfdən, sülhməramlı əməliyyatlar zamanı həll edilməsi lazım olan vəzifələrin sayı qat-qat artıb. Bölgə təşkilatlarının və ya koalisiyaların iştirakı da daxil olmaqla, müasir sülhməramlılıq formalarımın müxtəlifliyi təbii və zəruri bir inkişafdır, lakin dəyişməz olaraq qalmalı olan şey, BMT-nin bu tip yeganə universal təşkilat kimi rəhbər roludur: beynəlxalq cəmiyyətin bütün üzvləri buna riayət etmək məcburiyyətindədirlər.

Moskvanın fikrincə, yuxarıda göstərilən islahat iki əsas komponentdən ibarət olmalıdır: böhran-reaksiya mexanizminin özü və sülhməramlılıq potensialının mükəmməlləşdirilməsi, beynəlxalq münasibətlərdə güc tətbiqi üçün aydın hüquqi rəhbərliklərin hazırlanması. Hər şeydən əvvəl, Rusiya əsasən sülhməramlı əməliyyatlar üçün planlaşdırma və hazırlıq keyfiyyətinin artırılması və daha yüksək əməliyyat səmərəliliyi üçün bir sıra yeni tədbirlərin həyata keçirilməsinə çağırır. Bu hədəfin reallaşması, digər şeylərlə yanaşı, bir ay ərzində dünyanın hər hansı bir isti nöqtəsinə yerləşdirilə biləcək hər biri 5000 nəfərlik yaxşı təlim keçmiş çoxmillətli birliklərin yaradılmasını tələb edəcəkdir. Siyasi vurğu Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən verilmiş əməliyyat mandatlarına ciddi riayət edilməsinə yönəldilməlidir və bu da öz növbəsində ən yüksək aydınlıq standartlarına uyğun tərtib edilməlidir. Bunlar əldə olunmalı və lazımi mənbələrlə dəstəklənməlidir.


İkincisi, Rusiyanın fikrincə, sanksiya rejimlərinin təkmilləşdirilməsi üçün ciddi işlər görülməlidir. Rusiyanın məqsədi sanksiyaların Təhlükəsizlik Şurasının nəzərində qalmasını və üçüncü ölkələrdə mülki əhali arasında yaşanan acınacaqlı insani nəticələrin məcburi təhlili və sanksiyaların mümkün mənfi təsirlərinin qiymətləndirilməsi ilə müəyyən müddətdən sonra yenidən nəzərdən keçirilməsini təmin etməkdir.

Üçüncüsü, Rusiya BMT-yə yalnız “Təhlükəsizlik Şurasının bütün daimi üzvlərinin iştirakı ilə mümkün olacaq bir “hərbi heyət komitəsi”nin” işə salınması təklifi ilə dəstək verməyə davam edir. Nəhayət, Moskva da BMT Nizamnaməsinin VIII Fəsli çərçivəsində BMT ilə regional təşkilatlar arasında tərəfdaşlığın genişləndirilməsini dəstəkləyir. Moskvaya gəldikdə, Rusiya sülhməramlılıq sahəsində BMT və MDB arasında koordinasiyanı inkişaf etdirərək bu mövzuda irəliləyir. Buna baxmayaraq, Rusiya BMT-nin regional strukturlarla əvəz olunmasına qarşı çıxır.

Sülhməramlılığın hüquqi aspektlərinə gəlincə, Rusiya beynəlxalq hüququn əsaslarına, sülhməramlılığa və hər şeydən əvvəl BMT Nizamnaməsinə bağlı qalmağın xüsusi əhəmiyyətini vurğulayır. Məsələn, Rusiya BMT-də qloballaşan dünya şəraitində beynəlxalq münasibətlərdə güc tətbiqinin hüquqi cəhətlərinin kollektiv şəkildə aydınlaşdırılması barədə bir təklif verdi. Rusiyanın fikrincə, bu qanuni müddəalar suverenliyin əsas prinsiplərini və dövlətlərin ərazi bütövlüyünü pozmamalıdır. Bu zərurət, Rusiyanın nöqteyi-nəzərindən, hərəkətlərini “məhdud suverenlik”, “humanitar müdaxilə” və “qoruma məsuliyyəti” kimi anlayışlarla əsaslandıran ABŞ tərəfindən BMT Nizamnaməsini daima pozmaqla əlaqədardır. Lakin əslində bu hərəkətlər əksər hallarda ərazi bütövlüyü və milli sərhədlərin toxunulmazlığı ilə ziddiyyət təşkil edir.

(Ardı var...)
Yazı Milli Araşdırmalar Universitetinin Beynəlxalq Əlaqələr Departamentinin Professoru Maksim Braterskinin tədqiqatları əsasında hazırlanıb
Firuz Bağırov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Rusiya   Sülhməramlılar