Region ölkələrinin PUA parkında Rusiyanın yeri - ARAŞDIRMA (HƏRBİ EKSPERT) - III YAZI

2020/09/11111-6401643992.jpg
Oxunub: 3082     12:38     18 Sentyabr 2020    
(III yazı. II yazını BURADAN oxuya bilərsiniz)

Region ölkələrinin PUA potensialını araşdıran Ordu.az redaksiyası bu dəfə Sizə Rusiyanın helikopter tipli PUA parkının tərkibi, onların yaranma tarixi, konstruksiyası, versiyaları, taktiki-texniki xüsusiyyətləri və s. barədə əldə etdiyi məlumatları çatdıracaq.

"Ka-37"

"Ka-37" dronu Rusiyanın "Kamov" şirkəti tərəfindən hazırlanıb. İlk uçuşunu 27 il əvvəl keçirən "Ka-37" pilotsuz helikopteri aerofotoqrafiya, televiziya və radio siqnallarını yaymaq, ekoloji təcrübələr aparmaq, insanlar üçün təhlükəli qəza və fəlakətlərin aradan qaldırılması prosesində çətin əlçatan ərazilərə dərman, ərzaq və s. çatdırılması üçün hazırlanıb.

1991-1993-cü illərdə "Kamov" şirkəti, Cənubi Koreyanın DHI şirkətinin maliyyə dəstəyi eksperimental "Ka-37" pilotsuz helikopterini hazırladı. İlk uçuş 2 mart 1993-cü ildə həyata keçirilib.


Pilotsuz vasitə modul tipli dizayna malikdir və müxtəlif tapşırıqları yerinə yetirmək üçün bir-birini əvəz edə bilən avadanlıq dəstlərindən: aerofoto avadanlıqları, müxtəlif yüklər üçün konteynerlər, radiasiya sensorları, televiziya və radio siqnallarının ötürülməsi üçün avadanlıqlardan istifadə edə bilir. Proqrama uyğun olaraq dron avtomatik uçuş həyata keçirməyə və yüksək manevrə qadirdir.

Dron hər biri 24.6 kVt gücə malik iki ədəd P-037 tipli porşenli mühərrik ilə təchiz edilir. Helikopterin dəstəkləyici sistemi, minimal ölçüləri və kifayət qədər yaxşı manevr qabiliyyətinə imkan verən koaksial ox sxeminə əsasən hazırlanıb.

Dron məhdud operator müdaxiləsi ilə müəyyən bir traektoriya boyunca uçuşu təmin edən avtomatik idarəetmə sistemi ilə təchiz edilir. Operator yerüstü uzaqdan idarəetmə vasitəsindən müvafiq radio əmrləri göndərərək dronun idarə olunmasına müdaxilə etmək imkanına malikdir. Yerüstü idarəetmə qurğusu idarəetmə paneli, məlumat ekranı sistemi və avtonom elektrik təchizat mənbəyi ilə təchiz edilir.

Heyət 2 nəfərdir. Dron və idarəetmə qurğusu birlikdə xüsusi bir konteynerdə avtomobillə daşınır. 1996-cı ildə təkmilləşdirilən mühərrikə malik olan "Ka-37C" modifikasiyası istehsal edildi.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 3.14 m;
Əsas rotorun diametri: 4.80 m;
Hündürlüyü: 1.8 m;
Maksimum uçuş kütləsi: 250 kq;
Güc qurğusu: 2 × PD P-037;
Mühərrikin gücü: 2 × 60 a.g;
Maksimum sürəti: 145 km/saat;
Kreyser sürəti: 110 km/saat;
Praktiki uçuş məsafəsi: 530 km;
Maksimum uçuş yüksəkliyi: 3800 m.
Uçuş müddəti: məlum deyil.


"Ka-137"

"Ka-137" Rusiya Federasiyasının Fövqəladə Hallar Nazirliyi və Müdafiə Nazirliyinin maraqları baxımından geniş bir sinif tapşırığını həll etmək üçün Kamov Dizayn Bürosu tərəfindən hazırlanan helikopter tipli çoxməqsədli drondur. Dizaynda "Ka-37" helikopterinin yaradılması təcrübəsindən istifadə edilib. Eskiz layihəsi 1995-ci ildə tamamlanıb. 1996-cı ildə helikopterin tammiqyaslı bir modeli hazırlanıb.


Ətalət anlarını minimuma endirmək üçün füzelyaj kürə şəklində inşa edilib. Bu isə pərlərdən imtina etməyə imkan verib. Avadanlıqları dəyişdirərkən ağırlıq mərkəzini qorumaq üçün hədəf avadanlıqları bölməsi gövdənin mərkəzində yerləşdirilib. İlk uçuşunu 1999-cu ildə keçirən "Ka-137" aşağıdakı məqsədlər üçün istifadə edilə bilər:

- mühəndis, radiasiya, kimyəvi və bioloji kəşfiyyat;
- xüsusi məqsədlər üçün yüklərin təcili çatdırılması;
- insanlar üçün təhlükəli olan fövqəladə hallarda məlumatların ötürülməsi;
- rabitə xətləri üzərində patrul xidməti;
- təhlükəsizlik sistemindəki vacib obyektlərin müşahidə edilməsi;
- sərhəd, gömrük və polis patrul xidməti;
- ətraf mühitin monitorinqi;
- buzların və balıqların fəaliyyətinə nəzarət;
- balıq qoruma sistemində müşahidə;
- meşələrin və torf bataqlıqlarının yanğından mühafizəsi və s.


"Ka-137" koaksial bir sxem üzərində qurulub. Füzelyaj sferik formaya malikdir. Pərlər yoxdur. İki bıçaqlı vintlər, əks istiqamətlərdə fırlanır. Bıçaqlar polimer materiallardan istifadə edilərək düzbucaqlı formada hazırlanıb. Şassi dörd dayaqlı və yay tiplidir. O, kompozit materialdan hazırlanır. Reduktor, generator, transmissiya, 2 yanacaq çəni, idarəetmə sistemi və elektron avadanlıq bloku reduktor bölməsində yerləşir.

Güc qurğusu Almaniyanın "Gobler Hirthmotoren" şirkətinin 65 at gücünə malik, porşenli və iki taktlı "Hirht 2706 R05" mühərrikindən ibarətdir. Prototiplər də Almaniya istehsalı olan mühərriklərlə təchiz olunurdu. Mühərrik digər elementlərdən təcrid olunan mühərrik bölməsində yerləşir. Hədəf avadanlığının bölməsinə televiziya və termal görüntü kameraları, radar və digər avadanlıqlar quraşdırıla bilir. Hədəf avadanlıq bölməsi radioşəffaf örtük ilə bağlanır. İdarəetmə sistemi süni zəka elementlərindən istifadə edir və rəqəmsaldır. Onun daşınması üçün xüsusi nəqliyyat konteynerindən istifadə olunur.


"Ka-137" sürətini məhdudlaşdırmadan istənilən istiqamətdə hərəkət edə bilir. Onun gövdəsi dəniz şəraitində istifadə üçün də nəzərdə tutulur və avadanlıqları həm korroziyadan, həm də gəminin elektromaqnit sahəsindən qoruyur. Gəmidəki peyk naviqasiya sistemi mürəkkəb profil boyunca uçuşu da təmin edir.

"Ka-137" üç növdə hazırlana bilən MBVK-137 çoxməqsədli dron kompleksinin bir hissəsidir. Kompleks yerüstü, aeromobil və dəniz versiyasında hazırlanır.

Kompleksə 2-dən 5-ə qədər helikopter tipli dron daxil ola bilər. Yerüstü kompleks "KamAZ-4310" nəqliyyat vasitələrinin şassisi üzərində yığılır. Buraya PPU-137 mobil idarəetmə stansiyası, nəqliyyat-istismar vasitəsi, avtokran və dəyişdirilə bilən hədəf avadanlığı dəstləri daxildir. Aeromobil versiyada kompleks "Ka-32" helikopteri bazasında qurulub. Helikopterin göyərtəsində idarəetmə və istismar məntəqəsi yerləşir. Pilotsuz vasitə helikopterin xarici asqısında daşınır.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Əsas rotorun diametri: 5.30 m;
Uzunluğu: 1.88 m;
Eni: 1.88 m;
Hündürlüyü: 2.30 m;
Kütləsi:
- boş: 200 kq;
- maksimum: 280 kq;
Mühərriki: 1 х PD Hirht 2706 R05;
Gücü: 65 a.g;
Maksimum sürəti: 175 km/saat;
Kreyser sürəti: 145 km/saat;
Praktiki məsafə: 530 km;
Uçuş müddəti: 4 saat;
Praktik üçüş yüksəkliyi: 5000 m;
Statik üçüş yüksəkliyi: 2900 m;
Faydalı yük:
- normal - 50 kq;
- maksimum - 80 kq.


"G-Air S-100"


Rusiyanın "Qorizont" ASC-nin hazırladığı "G-Air S-100" kompleksi də helikopter tiplidir. 2003-2005-ci illər arasında "Schiebel" şirkəti tərəfindən Avstriyada "Camcopter S-100" adı ilə hazırlanıb. Rusiyada isə "Qorizont G-Air S-100" adı altında Rostovdakı "Qorizont" ASC tərəfindən istehsal olunub. Telekomunikasiya məsafəsi birbaşa radiogörüntü xəttində 50, 90 və ya 200 km ola bilər. 2011-ci ildə gəmidə sınaqları keçirilib.

Havaya qalxma və yerə enmə avtomatik, yarımavtomatik və ya mexaniki rejimdə mümkündür. Havaya qalxma və enmə zamanı küləyin sürəti 20 düyümdən çox olmamalıdır.

ZALA 421-06

Rusiyanın "ZALA Aero" şirkəti tərəfindən hazırlanan və 2006-cı ildən istehsal edilən çoxməqsədli ZALA 421-06 kompleksi əsasən yer səthini (mürəkkəb ərazi və su səthi də daxil olmaqla) müşahidə etmək, asılma və hərəkət rejimində obyektləri axtarmaq və aşkar etmək üçün nəzərdə tutulur. 2008-ci ildə Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən silahlanmaya qəbul edilib.

Real zamanda rəqəmsal kanallar vasitəsilə televiziya və termal miqyasda məlumatların qəbulunu və ötürülməsini, ərazinin termal görüntüsünü, koordinatların və müşahidə obyektlərinin müəyyənləşdirilməsini, digər məlumatların toplanmasını və işlənməsini təmin edir. Kompleks helikopter tipli dronların avtomatik rejimdə qalxma və enmə imkanı ilə uçuşunu təmin edir.


Kompleksin funksional imkanları:

- tənzimləmə (marşrut nöqtələrinin əlavə edilməsi, silinməsi və yerinin dəyişdirilməsi), uçuş tapşırığının tamamilə yenidən yüklənməsi və uçuş zamanı digər idarəetmə stansiyasından alınan tapşırığın oxunması;
- video məlumatlarının drondan real zaman rejimində idarəetmə stansiyasına ötürülməsi;
Uçuş sonrası analiz imkanı ilə yüksək qətnaməli videolara baxmaq və qeydlər aparmaq imkanı;
- idarəetmə stansiyasının komandası ilə uçuş zamanı dronun video kanalını dəyişdirmək imkanı;
- qəbul edilən video məlumatlarda sürət, hündürlük, geodeziya/düzbucaqlı koordinatların, dronun uçuş müddəti, batareyanın gərginliyi, GMT (Qrinviç) müddəti və s. əks olunması;
- avtomatik idarəetmə sistemi dronun müəyyən hündürlükdə saxlanmasını, göstərilən manevrlərin üfüqi və şaquli müstəvilərdə yerinə yetirilməsini və tapşırığın yerinə yetirilməsini təmin etməsi;
- dron müəyyən bir proqrama uyğun olaraq avtomatik uçuş həyata keçirir, obyekt üzərində asılma qabiliyyətinə malikdir. Uçuş nöqtəsi operator tərəfindən küləyə görə düzəlişləri və ya elektron xəritənin qeyri-dəqiqliyi nəzərə alınaraq real vaxt rejimində dəyişdirilə bilər;
- yarımavtomatik idarəetmədə çoxfunksiyalı joystik istifadə edilir;
- idarəetmə itkisindən qorunma (əlaqə kəsildikdə, dron başlanğıc nöqtəsinə qayıdır və avtomatik eniş edir);
- yerüstü idarəetmə stansiyasının operatoru joystikdən istifadə edərək faydalı yüklərə nəzarət etmək imkanına malikdir;
- 4 dronun eyni vaxtda işləməsi;
- dronun iki yerüstü idarəetmə stansiyasından idarə edilməsi;
- səs modulu (bütün əmrlərin - uçuş şəraitindəki mövcud dəyişikliklər, küləyin sürəti və uçuş tapşırığının icrasının səs ilə təsdiqlənməsi);
- dronun müəyyən edilən nöqtəyə avtomatik qayıtması;
- uçuş və enmənin avtomatik olaraq həyata keçirilməsi;
- tam funksiyalı veb server olaraq yerüstü idarəetmə stansiyasının internetə qoşulma imkanı;
- yerüstü idarəetmə stansiyasının hərəkətdə işləmək imkanı.


Bu dronlar Hazırda Rusiya DİN tərəfindən sıx məskunlaşma əraziləri üzərində obyektlərin müşahidə edilməsi və ya izlənməsi tapşırıqlarını yerinə yetirmək üçün istifadə edilir.

ZALA 421-06 Rusiya Federasiyası Daxili İşlər Nazirliyinə istifadəyə verilən ilk helikopter tipli drondur. ZALA 421-06 tapşırıqdan asılı olaraq, yüksək keyfiyyətli bir girosabit video kamera və ya gecəgörmə cihazı daşıya bilər. Rabitə kanalları videonu real zamanda etibarlı rəqəmsal kanal vasitəsilə 15 km-ə qədər məsafəyə ötürə bilir. ZALA 421-06 pilotsuz helikopterinin uçuş müddəti 1.5 saatdır.

Onun elektro-optik və infraqırmızı kamera ilə təchiz edilməsi də mümkündür. Radiasiya və kimyəvi qazların detektorları isə əlavə faydalı yük kimi istifadə edilə bilər. ZALA 421-06 pilotsuz helikopterinə bir səsgücləndirici də quraşdırıla bilər. İdarəetmə stansiyasına məlumatların ötürülməsi onlayn rejimdə şifrəli rəqəmsal kanal vasitəsilə baş verir.


Şirkətin yeni məhsuluna olan maraq yalnız Daxili İşlər Nazirliyi və digər hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən deyil, Fövqəladə Hallar Nazirliyi, Təbii Sərvətlər Nazirliyi və "Gazprom" kimi mülki strukturlar tərəfindən də göstərilir.

Bu dronlar insanları xilas edərkən və ya təbii texnogen fəlakətlərin aradan qaldırılmasında əvəzolunmaz bir vasitə ola bilər. Onlar insan həyatına təhlükə yaratmadan ərazinin müşahidəsini və kəşfiyyatını həyata keçirə bilər.1 iyul-8 iyul 2008-ci il tarixləri arasında ZALA 421-06 pilotsuz helikopterinin dəniz bazalı modifikasiyası buzqıran sinifli bir gəmidə sınaqdan keçirilib.

Bu müddət ərzində pilotsuz aparat qütb günündə ümumilikdə 10 uçuş həyata keçirib. Uçuşlar zamanı küləyin maksimum sürəti 22 m/s-ə çatırdı. Sınağın ilk mərhələsinin vəzifəsi, buzlaqların kəşfiyyatını aparmaq, gündüz və gecə saatlarında su üzərində əşyalar axtarmaq üçün buzqıran gəminin tərkibində ZALA 421-06 dronunun istifadə imkanını müəyyənləşdirməkdən ibarət idi. Bu vəzifələr üçün ZALA 421-06 dronu 26x optik böyütməyə malik rəngli kamera və gündüz uçmaq üçün görüntü sabitləşdirmə sistemi ilə təchiz edilir.

Daxili yanma mühərrikinə malik olan ZALA 421-06 dronu ilə bərabər ZALA 421-06E adlanan elektrik mühərrikli versiyası da artıq Rusiya Daxili İşlər Nazirliyinin Aviasiya Mərkəzində şaquli qalxma platforması kimi istismar edilir.

ZALA 421-06-nın uçuş müddəti 2 saatdır, bu müddət ərzində video real zaman rejimində rəqəmsal və təhlükəsiz kanal vasitəsilə idarəetmə stansiyasına ötürülür. Rəqəmsal C-OFDM video ötürmə kanalının istifadəsi bu helikopter modelinin əsas üstün xüsusiyyətlərindən biridir.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Əsas rotorun diametri: 1.77 m;
Uzunluğu 1.57 m;
Hündürlüyü 0.67 m;
Eni: 0.40 m;
Maksimum qalxma kütləsi: 12.50 kq;
Mühərrik növü: daxili yanma və ya elektrikli;
Daxili yanma mühərrikinin gücü: 1.7 KVt;
Maksimum sürəti: 50 km/saat;
Kreyser sürəti: 45 km/saat;
Fəaliyyət radiusu 15 km;
Uçuş müddəti: 1.5 saat;
Maksimum uçuş yüksəkliyi 2500 m;
İşçi uçuş yüksəkliyi: 50-700 m.


"Ka-135"


Rusiyanın "Kamov" şirkəti tərəfindən 2010-cu ildə hazırlanan çoxməqsədli "Ka-135" dronu həm mülki, həm də hərbi sahədə istifadə oluna bilər. Bu vasitənin tətbiqi əsasən ərazinin kəşfiyyatı, patrul və müşahidənin aparılması, ərazinin hava fotoqrafiyasının həyata keçirilməsi, həmçinin texnogen və təbii fəlakətlərin nəticələrini izləmək və qiymətləndirməklə əlaqəli tapşırıqları əhatə edir.

"Ka-135" pilotsuz hava vasitəsi kopter konfiqurasiyasında hazırlanır və onun ölçüləri çox böyükdür ki, bu da bir sıra tapşırıqların icrasını müəyyən dərəcədə çətinləşdirir.

Rusiyanın "Ka-135" çoxməqsədli pilotsuz vasitəsi ona yaxşı idarəetmə qabiliyyəti və kifayət qədər məqbul manevr təmin edən koaksial rotor yerləşdirmə sisteminə malik bir ədəd porşenli mühərriklə təchiz edilir. Bu dronun maksimum sürəti 150 km/saat, effektiv uçuş məsafəsi isə 100 kilometrdir.

Müşahidə vasitəsi olaraq "Ka-135" dronu tədqiq olunan ərazi və ya obyekt haqqında geniş məlumat verən elektro-optik və infraqırmızı kameralara malikdir. Bu avadanlıqlar 360 dərəcə dönə bilən xüsusi turelə quraşdırılır.


Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 4.2 m;
Əsas rotorun diametri: 4 m;
Hündürlüyü: 1.3 m;
Maksimum qalxma kütləsi: 300 kq;
Kreyser sürəti: 100 km/s;
Maksimum uçuş sürəti: 150 km/s;
Maksimum uçuş məsafəsi: 100 km ;
Maksimum uçuş hündürlüyü: 3000 m;
Mühərrikin növü: porşenli;
Güc qurğusu: məlum deyil.


BPV-500


BPV-500 Rusiyanın "Radar-MMS" Elmi İstehsalat Müəssisəsi tərəfindən 2010-cu ildə layihələndirilən helikopter tipli çoxməqsədli pilotsuz vasitədir.

BPV-500 pilotsuz vasitəsi təyyarə istehsalı və aviasiya texnologiyaları sahəsindəki rus mütəxəssisləri tərəfindən yalnız mülki məqsədlər üçün nəzərdə tutulur. Ondan sərt iqlim şəraitində geniş ərazilərin kəşfiyyatının həyata keçirilməsi, patrul, müşahidə və axtarış əməliyyatlarının yerinə yetirilməsi, elektrik xəttlərinin vəziyyətinin izlənilməsi, neft və qaz boru kəmərlərinə nəzarət, texnogen və təbii fəlakətlərlə bağlı tapşırıqların icrası üçün istifadə edilir.

Kopter konfiqurasiyasında hazırlanan vasitənin dizaynı olduqca təsiredici ölçülərə malikdir, bununla birlikdə, bu, ilk növbədə, pilotsuz aparatın manevri və idarəolunması üçün problem yaratmır. Məhz belə bir konfiqurasiyanın istifadəsi sayəsində BPV-500, məhdud ərazilərdə qalxa və ya enə, ərazinin müəyyən nöqtələrinin (obyektlərinin) üzərində onları daha dərindən öyrənmək üçün asıla da bilir.


BPV-500 bir ədəd porşenli mühərriklə təchiz olunur ki, bu da dronun maksimal hərəkət sürətini 200 km/saata çatdırmağa imkan verir. Dronun avtonom uçuş müddəti 8 saat olsa da, onun effektiv uçuş məsafəsi 500 kilometrlə məhdudlaşır.

BPV-500 dronu elektro-optik və infraqırmızı kameralarla təchiz olunur ki, bu da həm gündüz, həm də gecə onun istifadəsini mümkün edir.


Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 6.1 m;
Əsas rotorun diametri: 6.2 m;
Hündürlüyü: 2.85 m;
Maksimum qalxma kütləsi: 500 kq;
Kreyser sürəti: 180 km/s;
Maksimum uçuş sürəti: 200 km/s ;
Maksimum uçuş məsafəsi: 500 km ;
Maksimum uçuş hündürlüyü: 4000 m;
Təyyarə mühərrikinin növü: porşenli;
Güc qurğusu: məlum deyil.


BPV-37 "Breeze"


BPV-37 "Breeze" Rusiyanın "Radar-MMS" Elmi İstehsalat Müəssisəsi tərəfindən 2013-cu ildə layihələndirilən helikopter tipli çoxməqsədli pilotsuz vasitədir.

BPV-37 "Breeze" pilotsuz uçan vasitəsi ilkin olaraq hərbi təyinatlı kəşfiyyat vasitəsi kimi hazırlansa da, sonradan layihə tamamilə mülki məqsədlər üçün nəzərdə tutuldu.

Dron ərazinin kəşfiyyatını (geoloji, geodeziya, ətraf mühit və s.), axtarış əməliyyatlarının aparılmasını və müşahidə uçuşlarını həyata keçirməyi, təbii və texnogen fəlakətlərin nəticələrini izləməyi əhatə edən çoxsaylı tapşırıqları yerinə yetirmək üçün istifadə oluna bilər.


Kopter konfiqurasiyasında hazırlanan vasitənin dizaynı olduqca təsiredici ölçülərə malikdir, bununla birlikdə, bu, ilk növbədə, pilotsuz vasitənin manevri və idarəolunması üçün problem yaratmır.

BPV-37 "Breeze" bir ədəd porşenli mühərriklə təchiz olunur ki, bu da dronun maksimal hərəkət sürətini 80 km/saata çatdırmağa mkan verir. İki taktlı daxili yanma mühərrikinin həcmi 80 kub.sm-dir. Dronun avtonom uçuş müddəti 1-1.5 saat təşkil edir, effektiv uçuş məsafəsi isə cəmi 18 kilometrdir. BPV-37 "Breeze" müşahidə vasitəsi olaraq, yalnız gündüz uçmasına imkan verən 1 ədəd yüksək qətnaməli elektro-optik kamera və 1 ədəd televiziya kamerasından istifadə edir, lakin bu yalnız dronun məqsəd və fəaliyyət dairəsi nəzərə alındıqda məqbul hesab edilə bilər. Modul tipli bu drondan 10 ədəd istehsal edilib.


Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 1.92 m;
Əsas rotorun diametri: 1,8 m;
Hündürlüyü: 0.65 m;
Maksimum qalxma kütləsi: 37 kq;
Kreyser sürəti: 60km/s;
Maksimum uçuş sürəti: 80 km/s ;
Maksimum uçuş məsafəsi: 18 km ;
Maksimum uçuş hündürlüyü: 1000 m;
Təyyarə mühərrikinin növü: porşenli;
Güc qurğusu: məlum deyil.


"Albatros"


Rusiyanın "Albatros" şirkəti istənilən mürəkkəblilik və həcmdə layihələri uğurla həyata keçirən pilotsuz vasitələr istehsal edir. Şirkət təyyarə və kopter tipli dronlar istehsal edir. Bu dronlar əsasən DİN, Ekologiya Nazirliyi və FHN tərəfindən hava fotoqrafiyası və geodeziya tədqiqatları, patrul xidməti və obyektlərin monitorinqi və s. üçün istifadə olunur.

Kompleks hava şəraitinə baxmayaraq verilən bir çox tapşırıqları yerinə yetirir. Ümumiyyətlə, idarəetmə üçün yüksək ixtisaslı kadrlar tələb olunmur və yüksək hərəkətlilik isə ehtiyac yaranarsa, evin balkonundan və damdan buraxılmağa da imkan verir. Şirkətin kataloqunda fərqli uçuş müddətinə sahib müxtəlif tipli pilotsuz vasitələr mövcuddur. Məsələn, elektrik mühərrikli "Albatros M1" yüngül və kürək çantasına sığan kiçik bir drondur.



Onun uçuş müddəti yarım saatdır və istənilən yerdən buraxıla bilər. Başqa bir model - bağlantılı pilotsuz vasitədir. Enerji ilə yüklənmədən gecə-gündüz uça bilən bu vasitə, uçuşunu yerüstü enerji mənbəyinə qoşulmaqla həyata keçirir. Başqa bir model isə istehsal olunanların ən böyüyü olan "Albatros" M5 dronudur. Ondan geniş ərazilərin araşdırılması üçün istifadə olunur (marşrutu 350 kilometrdir), üstəlik fasiləsiz çəkiliş aparılması da mümkündür. "Albatros" ailəsi istilik sızıntısı üçün qurğuların yoxlanılması da daxil olmaqla fərqli xidmətlər də göstərir, bu məqsədlə infraqırmızı videolar da çəkilə bilir.

Dronun köməyi ilə su anbarının çirklənməsi, ətraf mühitin, neft və qaz sektorunun daimi monitorinqi aparıla bilir.


Bundan əlavə, pilotsuz aparatlar tikinti, elektrik, kənd və meşə təsərrüfatı sahəsində müxtəlif obyektlərin vəziyyətini izləmək və nəzarətdə saxlamaq üçün istifadə olunur.

Əlaqə kəsildikdə, "Albatros" təyin edilən enmə nöqtəsinə doğru uçuşunu davam etdirir. İdarəetmə və telemetriya sisteminin radiokanalı maneələrə davamlıdır və ötürülən məlumatların qorunmasını təmin edir. Artan istismar etibarlılığı, operator səhvlərindən çoxqatlı qorunma ilə təmin edilir. 4.5 kq faydalı yük daşıma qabiliyyətinə malik "Albatros" dronu, 0-50 km/saat sürətlə 20-200 m effektiv uçuş yüksəkliyini 3 km-ə çatdıra bilir.

Dəniz səviyyəsindən maksimum qalxma yüksəkliyi də 3000 m-dir. Dron 10 m/s-ə qədər külək sürətində istifadə edilə bilər. Maksimum şaquli qalxma (enmə) sürəti 5 (3) m/san-dir.

"Geoskan 401"

"Geoskan 401" kvadrokopteri 2015-ci ildə Rusiyanın "Geoskan" şirkəti tərəfindən mülki istifadə üçün hazırlanan çoxməqsədli pilotsuz vasitədir.


"Geoskan 401" pilotsuz vasitəsi əsasən ərazinin aerofotoqrafiyası və hava video çəkilişləri ilə əlaqəli tapşırıqları yerinə yetirmək üçün nəzərdə tutulur. Bu cihazlar geoloji, kartoqrafik və geodeziya kəşfiyyatı, müşahidə və patrul uçuşları, kənd təsərrüfatı sektorunda, ətraf mühitin monitorinqi və s. üçün də istifadə edilə bilər. Bu layihənin həyata keçirilməsinə xüsusi yanaşma sayəsində dron həm praktik, həm də dəyəri baxımından olduqca sərfəli alındı.

"Geoscan 401" çoxfunksiyalı dronu kvadrokopter konfiqurasiyasında hazırlanır, bu isə öz növbəsində onun şaquli qalxmasına və enməsinə, yəni əlçatmayan mürəkkəb ərazilərdə tətbiq olunmasını təmin edir. Dronun uzunluğu və eni 1 metr 56 santimetr, hündürlüyü 56 santimetr, maksimum qalxma kütləsi isə 9.5 kiloqramdır.

"Geoscan 401" çoxməqsədli dron istehsalçısının verdiyi məlumatlara görə, bu vasitənin güc qurğusu aparatın maksimum 60 dəqiqə müddətində 50 km/saat sürətlə hərəkət etməsini təmin edən dörd ədəd elektrik mühərrikindən ibarətdir.

Hazırda bu dronun üç versiyasının mövcud olduğu məlumdur:

"Geoskan 401" - dronun əsas versiyasıdır;
"Geoscan 401 Geodeziya" - dronun təkmilləşdirilən versiyadır;
"Geoscan 401 Video" - real zamanda çəkiliş üçün hazırlanan versiyadır.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 1.56 m;
Eni: 1.56 m;
Hündürlüyü: 0.56 m;
Maksimum qalxma kütləsi: 9.5 kq;
Faydalı yükün kütləsi: 1 kq;
Uçuş müddəti: 1 saat;
Kreyser sürəti: 30 km/s;
Maksimum uçuş sürəti: 50 km/s;
Maksimum uçuş məsafəsi: 15 km;
Maksimum uçuş hündürlüyü: 500 m;
Təyyarə mühərrikinin növü: elektrikli;
Güc qurğusu: məlum deyil.


"Geoskan Gemini"


"Geoskan-Gemini" kvadrokopteri 2015-ci ildə "Geoskan" şirkəti tərəfindən hazırlanıb. Uçuş müddəti 40 dəqiqə, faydalı yükün kütləsi isə 300 qramdır.

"Geoskan Gemini" həm müəyyən uçuş tapşırığına uyğun olaraq əvvəlcədən hesablanan hərəkət trayektoriyası üzrə, həm də yerüstü idarəetmə stansiyasından təyin edilən interaktiv idarəetmə nöqtələrinə əsasən çəkiliş apara bilir. Üstəlik, bir rejimdən digərinə keçid birbaşa uçuş zamanı da mümkündür.

Çərçivə və gövdənin hazırlanmasında müasir kompozit materialların istifadəsi, eləcə də bir sıra nadir dizayn həlləri "Geoskan Gemini" kvadrokopterinin 40 dəqiqəyə qədər havada qalmasına imkan verir. Dronu idarə etmək üçün noutbuka "Geoskan Planner" proqramını quraşdırmaq kifayətdir. Bu proqram sadə və intuitiv bir istifadəçi interfeysinə malikdir və istənilən mürəkkəblikdə uçuş missiyasını hazırlamağa imkan verir. Tam avtomatik rejimdə verilən uçuş tapşırığına uyğun bir uçuş həyata keçirən "Geoskan Gemini" məhdud ərazilərdə belə buraxıla bilir. Aparat şaquli qalxma və enməyə malikdir.

Batareyanın gücü azalırsa və ya yerdəki idarəetmə stansiyası ilə əlaqə kəsilirsə, dron özü start nöqtəsinə qayıdaraq yumşaq enmə həyata keçirir.

"Topcon" adlı bort peyk qəbuledicisi, drona yerdəki markerlərdən istifadə etmədən üfüqi müstəvidə 4 sm dəqiqliklə koordinatlara bağlana bilir. Bu dron ortofotoplanlar, nöqtə buludları və detallı 3D modellər yaratmaq üçün tam bir həll variantı təklif edir.

Dron dəstinə daxildir:

"Geoskan Gemini" kvadrokopteri - 1 ədəd;
Yerüstü radio modem - 1 ədəd;
Yüklənə bilən batareya - 2 ədəd;
Hava pərləri- 3 ədəd;
Yükləmə cihazı - 1 ədəd;
Daşınma konteyneri - 1 ədəd;
Uçuş tapşırığı və uçuşu idarəetmə proqram təminatı.
Əlavə proqram təminatı:
"Agisoft Metashape Professional Edition";
GIS "Sputnik";
MAGNET Office Tools Complete.


TRIADA

Rusiyanın "ADA Aerospace" şirkətinin 2015-ci ilin istehsal etdiyi TRIADA konvertoplanlarının əsas tətbiq istiqamətlərinə məhdud yüklərin çatdırılması, yerin uzaqdan çəkilişi, fövqəladə hallarda dəstək, müşahidə, təhlükəsizlik, rabitə, kənd təsərrüfatı və təbiəti mühafizə daxildir.

Şirkətinin əsas aviasiya konstruktor laboratoriyası Tatarıstan Muxtar Respublikasının paytaxtı Kazan şəhərində yerləşir. Onun Türkiyə, İsrail, Bolqarıstan və Almaniyada nümayəndəlikləri mövcuddur.


"ADA Aerospace" TRIADA konvertoplan ailəsini 3 modeldə istehsal edilir. Bunlara TRIADA MK I, TRIADA MK II və TRIADA MK III aiddir.

TRIADA-nın son versiyası saatda 200 kilometr sürətə çata bilir, həmçinin onun insan siluetini 98.5% ehtimalı ilə müəyyən edərək tanıyan ultrahəssas sensorlar ilə təchiz olunduğu iddia edilir.

İstehsalçıya görə, MK III modeli MK II-dən əsasən havada dönmə mexanizminə və sabitləşdirici alqoritmlərinə görə fərqlənir ki, bunlar da ona havada mümkün qədər səmərəli və sabit işləməyə imkan verir. Bu qısa zaman ərzində təyyarə rejimindən helikopter rejiminə keçmək, eyni zamanda üfiqi şəkildə sürətlə uçmaq mümkün olur.


Konvertoplanın uçuş görüntülərinə baxdıqda küləksiz, dumansız, yağmursuz gözəl bir yaz havasında və aşağı yüksəklikdə belə aparatın titrəyişlərlə qeyri-sabit bir uçuş performansı nümayiş etdirdiyi məlum olur.

İstehsalçı tərəfindən TRİDA modellərinin naviqasiya və elektromaqnit şüalanma mənşəli maneələrə qarşı dayanıqlı olduğu iddia edilir. QLONASS, GPS, "Beidou", INS və "Optika" naviqasiya sistemlərindən istifadə edə bilir.

Konvertoplanın xilas edilməsi və ya yerə endirilməsi üçün pnevmatik paraşüt sistemindən istifadə edilir. Rəqəmsal LTE/3G/GSM rabitəsindən, alternativ 2.4 GHz - 3.5 GHz tezlikli rabitədən və "Bluetooth"dan istifadə edilir. Stereo görüntülər "Sony IMX135" kameraları ilə təmin edilir.

TRIADA MK II və TRIADA MK III konvertoplanlarının istismar, texniki uçuş (ilk göstərici TRIADA MK II-yə, ikinci göstərici isə TRIADA MK III-ə aiddir) xüsusiyyətləri:


- aparatların buraxılması üçün uçuş meydançasına ehtiyac yoxdur;
- hər ikisi əldən və ya avtonom meydançadan buraxılır;
- yerə enməsi avtomatik rejimdə baş verir;
- IP 56 və IP 67 səviyyəsində toz və nəmdən qorunur;
- küləyə qarşı müqaviməti 17 m/s və 19 m/s;
- uçuş resursu 1600 saat və 2000 saat;
- fəaliyyət temperaturu -40/+40 və -45/+45;
- enerji tutumu 360-1200 Vt*s; 540-30004 Vt*s;
- uçuş müddəti 2.5-8 saat; 5-22 saat;
- asılma müddəti 1.5-5 saat; 1.8-10 saat;
- uçuş məsafəsi 200-660 km; 300-1650 km;
- maksimum uçuş hündürlüyü 8 km və 10 km;
- kreyser sürəti 65 km/s və 72 km/s;
- maksimum sürəti 180 km/s və 200 km/saat;
- qida mənbəyi Li-Fe-Po, Li-Po, Li-Ion, DYM və Li-Fe-Po, Li-Po, Li-Ion, DYM və H2;
- ehtiyat yüklənmə batareya növünə görə TRIADA MK II üçün 16 300 mAs-dan 54 500 mAs-a qədər; TRIADA MK III üçün 24 000 mAs-dan 130 000 mAs-a qədər;
- mühərrik növü BLDCM;
- aparatın çəkisi 4.6 kq və 6 kq;
- daşınan faydalı yük 7 kq və 15 kq;
- daşına bilən faydalı yük növünün sayı 20 və 34 (əlavə olaraq dron sürüsü də daşına bilər).
- qanad açılımı 1.6 m və 2 m;
- konteyner ölçüləri (uzunluğu * eni * boyu) 1 m * 0.3 m * 0.4 m; 1.2 m * 0.4 m * 0.6 m.


TB-29V "Tayber"


Rusiyanın "Tayber" ASC tərəfindən istehsal edilən TB-29V "Tayber" dronu daxili yanma mühərrikinə malik pilotsuz vasitədir. Qalxma, marşrut üzrə uçuş və enmə avtomatik rejimdə həyata keçirilir. Mülki versiyası "Geodeziya-B" kompleksinə daxil edilib. Hərbi modifikasiyası məlumatların ötürülməsi, ərazinin kəşfiyyatı, hədəflərin aşkarlanması, hədəf koordinatlarının müəyyənləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulur. "Nerexta 2" kompleksinin tərkibinə daxildir.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uçuş kütləsisi: 19.6 kq;
Maksimum sürəti: 120 km/saat;
Mühərrikin gücü: 7.2 a.g;
Maksimum dırmanma sürəti: 6 m/s;
Praktik uçuş yüksəkliyi: 2800 m.
Təmirə qədər istismar müddəti: 500 saat.


"Katran"


Rusiyanın "Luç" Konstruktor Bürosu tərəfindən hazırlanan "Katran" dronu təsdiqlənməyən məlumatlara görə, koaksial pərlərlə təmin edilən zərbə-kəşfiyyat vasitəsidir. İlk dəfə 2018-ci ildə keçirilən Qələbə Paradının məşqində göstərilib. Kiçik və hazırlıqsız yerlərdən qalxa və ya ora enə bilir, quru qüvvələrində və donanmada istifadəsi mümkündür. İdarə olunaan və idarə olunmayan raketlərlə silahlana bilər. Dronun sürəti 130 km/saat, uçuş yüksəkliyi 2000 metrə qədər, faydalı yükün kütləsi isə 120 kq-a qədərdir.

"Qraç"


Rusiyanın Arzamas şəhərində yerləşən APKB ASC-nin 2019-cu ildə istehsal etdiyi helikopter tipli "Qraç" dronu 100 km-ə qədər məsafədə və 4.5 km-ə qədər hündürlükdə obyektlərin kəşfiyyatını aparmaq üçün nəzərdə tutulur.

Radiokəşfiyyat stansiyası dronun asqısına yerləşdirilir. Onun inkişafında akademiyanın kursantları iştirak ediblər. Artıq dron sınaq üçün təqdim edilib. Dronun uçuşa yararlılıq sertifikatı almaq üçün lisenziyalaşdırılması başa çatıb. Dronlar "Armiya 2019" forumunda göstərilməli olsa da, bu, baş verməyib.

Nəticə


1970-1980-ci illərdə Rusiyanın xələfi hesab edilən SSRİ PUA istehsalında liderlərdən biri olaraq nəzərdən keçirilirdi. SSRİ-də yalnız "Tu-143" pilotsuz vasitəsi təxminən 950 ədəd istehsal edilib. 1988-ci ildə "Buran" kosmik gəmisi pilotsuz rejimdə kosmik uçuş həyata keçirib. SSRİ suqut etdikdən sonra digərləri kimi, PUA sahəsi də tənəzzülə uğradı.

SSRİ-dən miras qalan və zamanına görə ciddi hesab edilən PUA potensialını Rusiya qoruyub saxlaya bilmədiyi üçün bu sektor 2000-ci ilə qədər demək olar ki, tam durğunlüq dövrünü yaşadı. Rusiya Federasiyasında pilotsuz uçuş aparatlarının problemlələri və yaradılması ilə Silahlı Qüvvələr Baş Qərargahının PUA istifadəsi sisteminin qurulması və inkişafı üzrə idarə də yaradıldı. SSRİ-dən qalan PUA potensialının itirilməsi və mütəxəssislərin ölkəni tərk etməsi səbəbindən bu idarə də vəziyyəti müsbətə doğru dəyişə bilmədi. Rusiya yerli PUA-nın inkişafına on milyardlarla rubl xərcləsə də, bu investisiyalar arzu edilən nəticəni vermədi. 7 aprel 2010-cu ildə vəzifədə olan Rusiya Müdafiə nazirinin müavini general-polkovnik Popovkin mətbuata bildirdi ki, keçən il Rusiya sənayesinin təqdim etdiyi bütün pilotsuz uçan aparatları sınaqdan keçirilsə də, onların heç biri sınaq proqramından keçməyib. Rus dronları digər ölkələrin məhsullarından çox zəifdir, buna görə IAI ilə birgə PUA yaratmaq üçün ortaq istehsal planları nəzərdən keçirilir.

Bu sahəyə diqqətin artırılması, təbii ki, bir neçə yerli istehsalçı şirkətin yaranması ilə nəticələndi. İstehsal edilən modellərin sayı artsa da, onlar Rusiya Silahlı Qüvvələrinin tələbatını təmin etmədiyi üçün silahlanmaya qəbul edilmədi. Qəbul edilənlərin isə sayı və imkanları məhdud idi. Bunu Rusiyanın qatıldığı əməliyyatlar da təsdiqləyirdi. Nəticədə Rusiya malik olmadığı müasir tipli PUA-ların hazırlanmasında İsrail ilə əməkdaşlıq etməyə (Əslində bu sahədə ilk əməkdaşlıq Cənubi Koreya ilə 1993-cü ildən mövcud idi, lakin naməlum səbəblərdən koreyalılar bu əlaqədən imtina etdilər) qərar verdi.

2008-ci il Gürcüstanla müharibədə buraxılan boşluqları doldurmaq üçün Rusiya İsrailin "Israel Aerospace Industries" (IAI) şirkəti ilə şübhəli şərtlərlə pilotsuz uçuş aparatlarının alınması üçün müqavilə imzaladı. İsrail ilə bağlanan müqavilənin dəyərinin təqribən 400 milyon dollar olduğu təxmin edilir. İsrail Rusiyaya ən yeni versiyalar deyil, uzun müddətdir istehsal olunan versiyaları təqdim etdi. Bunlar çox köhnə olmasa da, ən yeni versiyalar da hesab edilə bilməzdi. Digər tərəfdən isə İsrail zərbə PUA-larını ruslara satmaqdan ümumiyyətlə imtina etdi.

Sonradan İsrail PUA-ları yalnız kəşfiyyat versiyasında Rusiyada istehsal (əslində montaj) edildi ki, bu da digər yerli şirkətlərin bu sahədə istehsal etdiyi məhsulların çeşidinin qismən artmasına səbəb oldu.

Hazırda Rusiya istehsalı PUA-ların, əsasən də mülki təyinatlı vasitələrin nomenklaturası çox genişdir. Maraqlıdır ki, həm istehsalçılar, həm də KİV-lər bir-birinə çox yaxın xüsusiyyətlərə malik PUA-lar barədə məlumatları tam həcmdə tirajlasalar da, onların güc qurğuları barədə detalları açıqlamırlar. Məlum olur ki, Rusiya istehsalçıları əsasən Almaniya və Avstriya (bəzi mənbələrdə adı açıqlanmayan Fransa mühərriklərinə də eyham vurulur) istehsalı olan PUA mühərriklərindən geniş istifadə ediblər. Krımın ilhaqından sonra tətbiq edilən sanksiyalar isə bir çox modellərin istehsalının dayandırılmasına səbəb olub.

Lakin Rusiyanın bu sahədə regional potensialını nəzərə almamaq da doğru olmazdı. Ən azından Rusiya istehsal etdiyi məhdud PUA modellərini dəstəklədiyi seperatçı və işğalçı rejimlərə çatdırmaqda hələ də davam edir. Ermənistana, Gürcüstana (Abxaziya), Ukraynanın şərqinə "Ptero", TRIADA, "Qruşa", "Orlan", "Qranat", "Zastava" və "Forpost" PUA-ları ixrac edilib və edilir. TRIADA şirkəti II versiyalı PUA-larını artıq Ermənistana çatdırıb, konvertoplanın TRİADA MK III modellərindən ibarət ikinci partiyası isə bu ilin sonuna qədər çatdırılmalıdır. Ümumilikdə, şirkətinin erməni tərəfdaşlarına neçə aparat satacağı məlum deyil.

TRIADA-nın Ermənistanda birgə PUA istehsalı üçün müqavilə də imzalanıb. Moskva Aviasiya İnsitutunun rektoru, milliyyətcə erməni olan Mixail Aslanoviç Poqosyan Ermənistanda PUA istehsalı məsələsində işğalçı ölkəyə, xüsusilə də "ProMAQ" şirkətlər qrupuna ciddi dəstək verir.

Xatırladım ki, Ermənistanın Rusiyadan aldığı "Ptero" PUA-larının Fövqəladə Hallar Nazirliyi üçün alındığı bildirilsə də, sonradan bu PUA-lar X-55 adı ilə erməni ordusu tərəfindən cəbhə bölgəsində tətbiq edildi. TRIADA-nın əldə edilməsində ermənilər yenə də FHN-nin adını hallandırılar, yəqin ki, burada da "Ptero" ilə olan hekayə təkrarlanacaq.

Digər maraqlı bir məqam isə Rusiyanın sadalanan geniş çeşiddə PUA-lara malik olmasına baxmayaraq, Ukrayna, Gürcüstanın Abxaziya bölgəsində, Ermənistanda və s. əsasən İsrail lisenziyası olan PUA-lardan istifadə etməsidir. Bu isə bir daha yerli istehsal vasitələrinin texniki imkanları barədə şübhələrə yol açır.

Pilotsuz vasitələr 2015-ci ildən Rusiya ordusunda görünməyə başladı. Bunlar ilk növbədə kəşfiyyat tiplidir və bir-iki saat havada qala bilirlər. Rusiyada hələ də zərbə tipli PUA-nın silahlanmaya qəbulu barədə faktlar mövcud deyil. Rusiyada ABŞ və İsrailin sahib olduğu hücum PUA-larının hələ də olmadığı ehtimal edilir. 2007-ci ildən belə bəyanatlar səslənsə də, real nəticə nəzərə çarpmır. Rusiya 2008-ci ildə Gürcüstanla münaqişədə zərbə PUA-larının fəaliyyətindən ziyan görməsəydi, bəlkə də indiyə qədər müasir ordunun pilotsuz vasitələr olmadan döyüşə bilməyəcəyini anlamayacaqdı.

Rusiya PUA-ları yalnız ABŞ və İsrail deyil, həm də Qərb modellərindən, o cümlədən Cənubi Koreya və Türkiyə vasitələrindən geri qalır. Bunu Suriya və Liviyada baş verən döyüş əməliyyatları da sübut etdi. Hələ 2012-ci ilin iyul ayında "Suxoy" şirkəti, ağırlığı 10 ilə 20 ton arasında olan ağır PUA üçün layihə hazırlamaq üçün namizəd seçilsə də, bu layihəyə böyük vəsaitlər yatırılsa da, 8 ildir bu PUA-nın acı taleyi barədə məlumat mövcud deyil. Gələcək cihazın mümkün texniki xüsusiyyətləri də heç zaman açıqlanmayıb.

Rusiyanın hərbi təyinatlı PUA-ları əsasən havadan ərazinin şəkillərini çəkmək üçün nəzərdə tutulur. Onlar gələcək qərarları qəbul etmək üçün bu məlumatları yalnız komanda məntəqəsinə ötürə bilirlər. Rusiya PUA-larının silah komplekslərinə inteqrasiyası da təşkil edilməyib, yəni PUA özü silah kompleksinə hədəf göstərərək ona atəş açmaq üçün komanda verə bilmir.

5-ci nəsil qırıcı və onun üçün 2000 km-dən yüksək sürəti təmin edən mühərriklər istehsal edən Rusiya müdafiə sənayesinin müstəqil olaraq nə müasir PUA, nə də onun üçün uyğun PUA mühərriki istehsal edə bilməməsi isə düşündürücüdür. Zərbə PUA-sından isə danışmaq hələ tezdir. Ümumilikdə isə Rusiyanın PUA sahəsində rəqiblərindən geri qaldığı artıq heç kimə sirr deyil. Dünyada 5 il havada qala bilən PUA-ların olduğu bir vaxtda, Rusiya silahlanmasında indiyə qədər HALE və MALE tipli PUA-ların mövcud olmaması da bu faktları bir daha təsdiq edir.

Mənbələr

https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0-37
http://www.airwar.ru/enc/oh/ka137.html
http://www.airwar.ru/enc/bpla/zala421-06.html
https://avia.pro/blog/ka-135-tehnicheskie-harakteristiki-foto
https://avia.pro/blog/bpv-500-tehnicheskie-harakteristiki-foto
https://avia.pro/blog/bpv-37-briz-tehnicheskie-harakteristiki-foto
https://avia.pro/blog/geoskan-401-tehnicheskie-harakteristiki-foto
https://www.gsi.ru/catalog/bpla/geoscan_gemini
http://www.ada.aero/ru/
https://ordu.az/ru/news/148786
https://www.aviaport.ru/digest/2019/04/10/583861.html
robotrends.ru
interpolitex.ru

Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Rusiya   PUA   Region  


Region ölkələrinin PUA parkında Rusiyanın yeri - ARAŞDIRMA (HƏRBİ EKSPERT) - III YAZI

2020/09/11111-6401643992.jpg
Oxunub: 3083     12:38     18 Sentyabr 2020    
(III yazı. II yazını BURADAN oxuya bilərsiniz)

Region ölkələrinin PUA potensialını araşdıran Ordu.az redaksiyası bu dəfə Sizə Rusiyanın helikopter tipli PUA parkının tərkibi, onların yaranma tarixi, konstruksiyası, versiyaları, taktiki-texniki xüsusiyyətləri və s. barədə əldə etdiyi məlumatları çatdıracaq.

"Ka-37"

"Ka-37" dronu Rusiyanın "Kamov" şirkəti tərəfindən hazırlanıb. İlk uçuşunu 27 il əvvəl keçirən "Ka-37" pilotsuz helikopteri aerofotoqrafiya, televiziya və radio siqnallarını yaymaq, ekoloji təcrübələr aparmaq, insanlar üçün təhlükəli qəza və fəlakətlərin aradan qaldırılması prosesində çətin əlçatan ərazilərə dərman, ərzaq və s. çatdırılması üçün hazırlanıb.

1991-1993-cü illərdə "Kamov" şirkəti, Cənubi Koreyanın DHI şirkətinin maliyyə dəstəyi eksperimental "Ka-37" pilotsuz helikopterini hazırladı. İlk uçuş 2 mart 1993-cü ildə həyata keçirilib.


Pilotsuz vasitə modul tipli dizayna malikdir və müxtəlif tapşırıqları yerinə yetirmək üçün bir-birini əvəz edə bilən avadanlıq dəstlərindən: aerofoto avadanlıqları, müxtəlif yüklər üçün konteynerlər, radiasiya sensorları, televiziya və radio siqnallarının ötürülməsi üçün avadanlıqlardan istifadə edə bilir. Proqrama uyğun olaraq dron avtomatik uçuş həyata keçirməyə və yüksək manevrə qadirdir.

Dron hər biri 24.6 kVt gücə malik iki ədəd P-037 tipli porşenli mühərrik ilə təchiz edilir. Helikopterin dəstəkləyici sistemi, minimal ölçüləri və kifayət qədər yaxşı manevr qabiliyyətinə imkan verən koaksial ox sxeminə əsasən hazırlanıb.

Dron məhdud operator müdaxiləsi ilə müəyyən bir traektoriya boyunca uçuşu təmin edən avtomatik idarəetmə sistemi ilə təchiz edilir. Operator yerüstü uzaqdan idarəetmə vasitəsindən müvafiq radio əmrləri göndərərək dronun idarə olunmasına müdaxilə etmək imkanına malikdir. Yerüstü idarəetmə qurğusu idarəetmə paneli, məlumat ekranı sistemi və avtonom elektrik təchizat mənbəyi ilə təchiz edilir.

Heyət 2 nəfərdir. Dron və idarəetmə qurğusu birlikdə xüsusi bir konteynerdə avtomobillə daşınır. 1996-cı ildə təkmilləşdirilən mühərrikə malik olan "Ka-37C" modifikasiyası istehsal edildi.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 3.14 m;
Əsas rotorun diametri: 4.80 m;
Hündürlüyü: 1.8 m;
Maksimum uçuş kütləsi: 250 kq;
Güc qurğusu: 2 × PD P-037;
Mühərrikin gücü: 2 × 60 a.g;
Maksimum sürəti: 145 km/saat;
Kreyser sürəti: 110 km/saat;
Praktiki uçuş məsafəsi: 530 km;
Maksimum uçuş yüksəkliyi: 3800 m.
Uçuş müddəti: məlum deyil.


"Ka-137"

"Ka-137" Rusiya Federasiyasının Fövqəladə Hallar Nazirliyi və Müdafiə Nazirliyinin maraqları baxımından geniş bir sinif tapşırığını həll etmək üçün Kamov Dizayn Bürosu tərəfindən hazırlanan helikopter tipli çoxməqsədli drondur. Dizaynda "Ka-37" helikopterinin yaradılması təcrübəsindən istifadə edilib. Eskiz layihəsi 1995-ci ildə tamamlanıb. 1996-cı ildə helikopterin tammiqyaslı bir modeli hazırlanıb.


Ətalət anlarını minimuma endirmək üçün füzelyaj kürə şəklində inşa edilib. Bu isə pərlərdən imtina etməyə imkan verib. Avadanlıqları dəyişdirərkən ağırlıq mərkəzini qorumaq üçün hədəf avadanlıqları bölməsi gövdənin mərkəzində yerləşdirilib. İlk uçuşunu 1999-cu ildə keçirən "Ka-137" aşağıdakı məqsədlər üçün istifadə edilə bilər:

- mühəndis, radiasiya, kimyəvi və bioloji kəşfiyyat;
- xüsusi məqsədlər üçün yüklərin təcili çatdırılması;
- insanlar üçün təhlükəli olan fövqəladə hallarda məlumatların ötürülməsi;
- rabitə xətləri üzərində patrul xidməti;
- təhlükəsizlik sistemindəki vacib obyektlərin müşahidə edilməsi;
- sərhəd, gömrük və polis patrul xidməti;
- ətraf mühitin monitorinqi;
- buzların və balıqların fəaliyyətinə nəzarət;
- balıq qoruma sistemində müşahidə;
- meşələrin və torf bataqlıqlarının yanğından mühafizəsi və s.


"Ka-137" koaksial bir sxem üzərində qurulub. Füzelyaj sferik formaya malikdir. Pərlər yoxdur. İki bıçaqlı vintlər, əks istiqamətlərdə fırlanır. Bıçaqlar polimer materiallardan istifadə edilərək düzbucaqlı formada hazırlanıb. Şassi dörd dayaqlı və yay tiplidir. O, kompozit materialdan hazırlanır. Reduktor, generator, transmissiya, 2 yanacaq çəni, idarəetmə sistemi və elektron avadanlıq bloku reduktor bölməsində yerləşir.

Güc qurğusu Almaniyanın "Gobler Hirthmotoren" şirkətinin 65 at gücünə malik, porşenli və iki taktlı "Hirht 2706 R05" mühərrikindən ibarətdir. Prototiplər də Almaniya istehsalı olan mühərriklərlə təchiz olunurdu. Mühərrik digər elementlərdən təcrid olunan mühərrik bölməsində yerləşir. Hədəf avadanlığının bölməsinə televiziya və termal görüntü kameraları, radar və digər avadanlıqlar quraşdırıla bilir. Hədəf avadanlıq bölməsi radioşəffaf örtük ilə bağlanır. İdarəetmə sistemi süni zəka elementlərindən istifadə edir və rəqəmsaldır. Onun daşınması üçün xüsusi nəqliyyat konteynerindən istifadə olunur.


"Ka-137" sürətini məhdudlaşdırmadan istənilən istiqamətdə hərəkət edə bilir. Onun gövdəsi dəniz şəraitində istifadə üçün də nəzərdə tutulur və avadanlıqları həm korroziyadan, həm də gəminin elektromaqnit sahəsindən qoruyur. Gəmidəki peyk naviqasiya sistemi mürəkkəb profil boyunca uçuşu da təmin edir.

"Ka-137" üç növdə hazırlana bilən MBVK-137 çoxməqsədli dron kompleksinin bir hissəsidir. Kompleks yerüstü, aeromobil və dəniz versiyasında hazırlanır.

Kompleksə 2-dən 5-ə qədər helikopter tipli dron daxil ola bilər. Yerüstü kompleks "KamAZ-4310" nəqliyyat vasitələrinin şassisi üzərində yığılır. Buraya PPU-137 mobil idarəetmə stansiyası, nəqliyyat-istismar vasitəsi, avtokran və dəyişdirilə bilən hədəf avadanlığı dəstləri daxildir. Aeromobil versiyada kompleks "Ka-32" helikopteri bazasında qurulub. Helikopterin göyərtəsində idarəetmə və istismar məntəqəsi yerləşir. Pilotsuz vasitə helikopterin xarici asqısında daşınır.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Əsas rotorun diametri: 5.30 m;
Uzunluğu: 1.88 m;
Eni: 1.88 m;
Hündürlüyü: 2.30 m;
Kütləsi:
- boş: 200 kq;
- maksimum: 280 kq;
Mühərriki: 1 х PD Hirht 2706 R05;
Gücü: 65 a.g;
Maksimum sürəti: 175 km/saat;
Kreyser sürəti: 145 km/saat;
Praktiki məsafə: 530 km;
Uçuş müddəti: 4 saat;
Praktik üçüş yüksəkliyi: 5000 m;
Statik üçüş yüksəkliyi: 2900 m;
Faydalı yük:
- normal - 50 kq;
- maksimum - 80 kq.


"G-Air S-100"


Rusiyanın "Qorizont" ASC-nin hazırladığı "G-Air S-100" kompleksi də helikopter tiplidir. 2003-2005-ci illər arasında "Schiebel" şirkəti tərəfindən Avstriyada "Camcopter S-100" adı ilə hazırlanıb. Rusiyada isə "Qorizont G-Air S-100" adı altında Rostovdakı "Qorizont" ASC tərəfindən istehsal olunub. Telekomunikasiya məsafəsi birbaşa radiogörüntü xəttində 50, 90 və ya 200 km ola bilər. 2011-ci ildə gəmidə sınaqları keçirilib.

Havaya qalxma və yerə enmə avtomatik, yarımavtomatik və ya mexaniki rejimdə mümkündür. Havaya qalxma və enmə zamanı küləyin sürəti 20 düyümdən çox olmamalıdır.

ZALA 421-06

Rusiyanın "ZALA Aero" şirkəti tərəfindən hazırlanan və 2006-cı ildən istehsal edilən çoxməqsədli ZALA 421-06 kompleksi əsasən yer səthini (mürəkkəb ərazi və su səthi də daxil olmaqla) müşahidə etmək, asılma və hərəkət rejimində obyektləri axtarmaq və aşkar etmək üçün nəzərdə tutulur. 2008-ci ildə Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən silahlanmaya qəbul edilib.

Real zamanda rəqəmsal kanallar vasitəsilə televiziya və termal miqyasda məlumatların qəbulunu və ötürülməsini, ərazinin termal görüntüsünü, koordinatların və müşahidə obyektlərinin müəyyənləşdirilməsini, digər məlumatların toplanmasını və işlənməsini təmin edir. Kompleks helikopter tipli dronların avtomatik rejimdə qalxma və enmə imkanı ilə uçuşunu təmin edir.


Kompleksin funksional imkanları:

- tənzimləmə (marşrut nöqtələrinin əlavə edilməsi, silinməsi və yerinin dəyişdirilməsi), uçuş tapşırığının tamamilə yenidən yüklənməsi və uçuş zamanı digər idarəetmə stansiyasından alınan tapşırığın oxunması;
- video məlumatlarının drondan real zaman rejimində idarəetmə stansiyasına ötürülməsi;
Uçuş sonrası analiz imkanı ilə yüksək qətnaməli videolara baxmaq və qeydlər aparmaq imkanı;
- idarəetmə stansiyasının komandası ilə uçuş zamanı dronun video kanalını dəyişdirmək imkanı;
- qəbul edilən video məlumatlarda sürət, hündürlük, geodeziya/düzbucaqlı koordinatların, dronun uçuş müddəti, batareyanın gərginliyi, GMT (Qrinviç) müddəti və s. əks olunması;
- avtomatik idarəetmə sistemi dronun müəyyən hündürlükdə saxlanmasını, göstərilən manevrlərin üfüqi və şaquli müstəvilərdə yerinə yetirilməsini və tapşırığın yerinə yetirilməsini təmin etməsi;
- dron müəyyən bir proqrama uyğun olaraq avtomatik uçuş həyata keçirir, obyekt üzərində asılma qabiliyyətinə malikdir. Uçuş nöqtəsi operator tərəfindən küləyə görə düzəlişləri və ya elektron xəritənin qeyri-dəqiqliyi nəzərə alınaraq real vaxt rejimində dəyişdirilə bilər;
- yarımavtomatik idarəetmədə çoxfunksiyalı joystik istifadə edilir;
- idarəetmə itkisindən qorunma (əlaqə kəsildikdə, dron başlanğıc nöqtəsinə qayıdır və avtomatik eniş edir);
- yerüstü idarəetmə stansiyasının operatoru joystikdən istifadə edərək faydalı yüklərə nəzarət etmək imkanına malikdir;
- 4 dronun eyni vaxtda işləməsi;
- dronun iki yerüstü idarəetmə stansiyasından idarə edilməsi;
- səs modulu (bütün əmrlərin - uçuş şəraitindəki mövcud dəyişikliklər, küləyin sürəti və uçuş tapşırığının icrasının səs ilə təsdiqlənməsi);
- dronun müəyyən edilən nöqtəyə avtomatik qayıtması;
- uçuş və enmənin avtomatik olaraq həyata keçirilməsi;
- tam funksiyalı veb server olaraq yerüstü idarəetmə stansiyasının internetə qoşulma imkanı;
- yerüstü idarəetmə stansiyasının hərəkətdə işləmək imkanı.


Bu dronlar Hazırda Rusiya DİN tərəfindən sıx məskunlaşma əraziləri üzərində obyektlərin müşahidə edilməsi və ya izlənməsi tapşırıqlarını yerinə yetirmək üçün istifadə edilir.

ZALA 421-06 Rusiya Federasiyası Daxili İşlər Nazirliyinə istifadəyə verilən ilk helikopter tipli drondur. ZALA 421-06 tapşırıqdan asılı olaraq, yüksək keyfiyyətli bir girosabit video kamera və ya gecəgörmə cihazı daşıya bilər. Rabitə kanalları videonu real zamanda etibarlı rəqəmsal kanal vasitəsilə 15 km-ə qədər məsafəyə ötürə bilir. ZALA 421-06 pilotsuz helikopterinin uçuş müddəti 1.5 saatdır.

Onun elektro-optik və infraqırmızı kamera ilə təchiz edilməsi də mümkündür. Radiasiya və kimyəvi qazların detektorları isə əlavə faydalı yük kimi istifadə edilə bilər. ZALA 421-06 pilotsuz helikopterinə bir səsgücləndirici də quraşdırıla bilər. İdarəetmə stansiyasına məlumatların ötürülməsi onlayn rejimdə şifrəli rəqəmsal kanal vasitəsilə baş verir.


Şirkətin yeni məhsuluna olan maraq yalnız Daxili İşlər Nazirliyi və digər hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən deyil, Fövqəladə Hallar Nazirliyi, Təbii Sərvətlər Nazirliyi və "Gazprom" kimi mülki strukturlar tərəfindən də göstərilir.

Bu dronlar insanları xilas edərkən və ya təbii texnogen fəlakətlərin aradan qaldırılmasında əvəzolunmaz bir vasitə ola bilər. Onlar insan həyatına təhlükə yaratmadan ərazinin müşahidəsini və kəşfiyyatını həyata keçirə bilər.1 iyul-8 iyul 2008-ci il tarixləri arasında ZALA 421-06 pilotsuz helikopterinin dəniz bazalı modifikasiyası buzqıran sinifli bir gəmidə sınaqdan keçirilib.

Bu müddət ərzində pilotsuz aparat qütb günündə ümumilikdə 10 uçuş həyata keçirib. Uçuşlar zamanı küləyin maksimum sürəti 22 m/s-ə çatırdı. Sınağın ilk mərhələsinin vəzifəsi, buzlaqların kəşfiyyatını aparmaq, gündüz və gecə saatlarında su üzərində əşyalar axtarmaq üçün buzqıran gəminin tərkibində ZALA 421-06 dronunun istifadə imkanını müəyyənləşdirməkdən ibarət idi. Bu vəzifələr üçün ZALA 421-06 dronu 26x optik böyütməyə malik rəngli kamera və gündüz uçmaq üçün görüntü sabitləşdirmə sistemi ilə təchiz edilir.

Daxili yanma mühərrikinə malik olan ZALA 421-06 dronu ilə bərabər ZALA 421-06E adlanan elektrik mühərrikli versiyası da artıq Rusiya Daxili İşlər Nazirliyinin Aviasiya Mərkəzində şaquli qalxma platforması kimi istismar edilir.

ZALA 421-06-nın uçuş müddəti 2 saatdır, bu müddət ərzində video real zaman rejimində rəqəmsal və təhlükəsiz kanal vasitəsilə idarəetmə stansiyasına ötürülür. Rəqəmsal C-OFDM video ötürmə kanalının istifadəsi bu helikopter modelinin əsas üstün xüsusiyyətlərindən biridir.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Əsas rotorun diametri: 1.77 m;
Uzunluğu 1.57 m;
Hündürlüyü 0.67 m;
Eni: 0.40 m;
Maksimum qalxma kütləsi: 12.50 kq;
Mühərrik növü: daxili yanma və ya elektrikli;
Daxili yanma mühərrikinin gücü: 1.7 KVt;
Maksimum sürəti: 50 km/saat;
Kreyser sürəti: 45 km/saat;
Fəaliyyət radiusu 15 km;
Uçuş müddəti: 1.5 saat;
Maksimum uçuş yüksəkliyi 2500 m;
İşçi uçuş yüksəkliyi: 50-700 m.


"Ka-135"


Rusiyanın "Kamov" şirkəti tərəfindən 2010-cu ildə hazırlanan çoxməqsədli "Ka-135" dronu həm mülki, həm də hərbi sahədə istifadə oluna bilər. Bu vasitənin tətbiqi əsasən ərazinin kəşfiyyatı, patrul və müşahidənin aparılması, ərazinin hava fotoqrafiyasının həyata keçirilməsi, həmçinin texnogen və təbii fəlakətlərin nəticələrini izləmək və qiymətləndirməklə əlaqəli tapşırıqları əhatə edir.

"Ka-135" pilotsuz hava vasitəsi kopter konfiqurasiyasında hazırlanır və onun ölçüləri çox böyükdür ki, bu da bir sıra tapşırıqların icrasını müəyyən dərəcədə çətinləşdirir.

Rusiyanın "Ka-135" çoxməqsədli pilotsuz vasitəsi ona yaxşı idarəetmə qabiliyyəti və kifayət qədər məqbul manevr təmin edən koaksial rotor yerləşdirmə sisteminə malik bir ədəd porşenli mühərriklə təchiz edilir. Bu dronun maksimum sürəti 150 km/saat, effektiv uçuş məsafəsi isə 100 kilometrdir.

Müşahidə vasitəsi olaraq "Ka-135" dronu tədqiq olunan ərazi və ya obyekt haqqında geniş məlumat verən elektro-optik və infraqırmızı kameralara malikdir. Bu avadanlıqlar 360 dərəcə dönə bilən xüsusi turelə quraşdırılır.


Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 4.2 m;
Əsas rotorun diametri: 4 m;
Hündürlüyü: 1.3 m;
Maksimum qalxma kütləsi: 300 kq;
Kreyser sürəti: 100 km/s;
Maksimum uçuş sürəti: 150 km/s;
Maksimum uçuş məsafəsi: 100 km ;
Maksimum uçuş hündürlüyü: 3000 m;
Mühərrikin növü: porşenli;
Güc qurğusu: məlum deyil.


BPV-500


BPV-500 Rusiyanın "Radar-MMS" Elmi İstehsalat Müəssisəsi tərəfindən 2010-cu ildə layihələndirilən helikopter tipli çoxməqsədli pilotsuz vasitədir.

BPV-500 pilotsuz vasitəsi təyyarə istehsalı və aviasiya texnologiyaları sahəsindəki rus mütəxəssisləri tərəfindən yalnız mülki məqsədlər üçün nəzərdə tutulur. Ondan sərt iqlim şəraitində geniş ərazilərin kəşfiyyatının həyata keçirilməsi, patrul, müşahidə və axtarış əməliyyatlarının yerinə yetirilməsi, elektrik xəttlərinin vəziyyətinin izlənilməsi, neft və qaz boru kəmərlərinə nəzarət, texnogen və təbii fəlakətlərlə bağlı tapşırıqların icrası üçün istifadə edilir.

Kopter konfiqurasiyasında hazırlanan vasitənin dizaynı olduqca təsiredici ölçülərə malikdir, bununla birlikdə, bu, ilk növbədə, pilotsuz aparatın manevri və idarəolunması üçün problem yaratmır. Məhz belə bir konfiqurasiyanın istifadəsi sayəsində BPV-500, məhdud ərazilərdə qalxa və ya enə, ərazinin müəyyən nöqtələrinin (obyektlərinin) üzərində onları daha dərindən öyrənmək üçün asıla da bilir.


BPV-500 bir ədəd porşenli mühərriklə təchiz olunur ki, bu da dronun maksimal hərəkət sürətini 200 km/saata çatdırmağa imkan verir. Dronun avtonom uçuş müddəti 8 saat olsa da, onun effektiv uçuş məsafəsi 500 kilometrlə məhdudlaşır.

BPV-500 dronu elektro-optik və infraqırmızı kameralarla təchiz olunur ki, bu da həm gündüz, həm də gecə onun istifadəsini mümkün edir.


Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 6.1 m;
Əsas rotorun diametri: 6.2 m;
Hündürlüyü: 2.85 m;
Maksimum qalxma kütləsi: 500 kq;
Kreyser sürəti: 180 km/s;
Maksimum uçuş sürəti: 200 km/s ;
Maksimum uçuş məsafəsi: 500 km ;
Maksimum uçuş hündürlüyü: 4000 m;
Təyyarə mühərrikinin növü: porşenli;
Güc qurğusu: məlum deyil.


BPV-37 "Breeze"


BPV-37 "Breeze" Rusiyanın "Radar-MMS" Elmi İstehsalat Müəssisəsi tərəfindən 2013-cu ildə layihələndirilən helikopter tipli çoxməqsədli pilotsuz vasitədir.

BPV-37 "Breeze" pilotsuz uçan vasitəsi ilkin olaraq hərbi təyinatlı kəşfiyyat vasitəsi kimi hazırlansa da, sonradan layihə tamamilə mülki məqsədlər üçün nəzərdə tutuldu.

Dron ərazinin kəşfiyyatını (geoloji, geodeziya, ətraf mühit və s.), axtarış əməliyyatlarının aparılmasını və müşahidə uçuşlarını həyata keçirməyi, təbii və texnogen fəlakətlərin nəticələrini izləməyi əhatə edən çoxsaylı tapşırıqları yerinə yetirmək üçün istifadə oluna bilər.


Kopter konfiqurasiyasında hazırlanan vasitənin dizaynı olduqca təsiredici ölçülərə malikdir, bununla birlikdə, bu, ilk növbədə, pilotsuz vasitənin manevri və idarəolunması üçün problem yaratmır.

BPV-37 "Breeze" bir ədəd porşenli mühərriklə təchiz olunur ki, bu da dronun maksimal hərəkət sürətini 80 km/saata çatdırmağa mkan verir. İki taktlı daxili yanma mühərrikinin həcmi 80 kub.sm-dir. Dronun avtonom uçuş müddəti 1-1.5 saat təşkil edir, effektiv uçuş məsafəsi isə cəmi 18 kilometrdir. BPV-37 "Breeze" müşahidə vasitəsi olaraq, yalnız gündüz uçmasına imkan verən 1 ədəd yüksək qətnaməli elektro-optik kamera və 1 ədəd televiziya kamerasından istifadə edir, lakin bu yalnız dronun məqsəd və fəaliyyət dairəsi nəzərə alındıqda məqbul hesab edilə bilər. Modul tipli bu drondan 10 ədəd istehsal edilib.


Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 1.92 m;
Əsas rotorun diametri: 1,8 m;
Hündürlüyü: 0.65 m;
Maksimum qalxma kütləsi: 37 kq;
Kreyser sürəti: 60km/s;
Maksimum uçuş sürəti: 80 km/s ;
Maksimum uçuş məsafəsi: 18 km ;
Maksimum uçuş hündürlüyü: 1000 m;
Təyyarə mühərrikinin növü: porşenli;
Güc qurğusu: məlum deyil.


"Albatros"


Rusiyanın "Albatros" şirkəti istənilən mürəkkəblilik və həcmdə layihələri uğurla həyata keçirən pilotsuz vasitələr istehsal edir. Şirkət təyyarə və kopter tipli dronlar istehsal edir. Bu dronlar əsasən DİN, Ekologiya Nazirliyi və FHN tərəfindən hava fotoqrafiyası və geodeziya tədqiqatları, patrul xidməti və obyektlərin monitorinqi və s. üçün istifadə olunur.

Kompleks hava şəraitinə baxmayaraq verilən bir çox tapşırıqları yerinə yetirir. Ümumiyyətlə, idarəetmə üçün yüksək ixtisaslı kadrlar tələb olunmur və yüksək hərəkətlilik isə ehtiyac yaranarsa, evin balkonundan və damdan buraxılmağa da imkan verir. Şirkətin kataloqunda fərqli uçuş müddətinə sahib müxtəlif tipli pilotsuz vasitələr mövcuddur. Məsələn, elektrik mühərrikli "Albatros M1" yüngül və kürək çantasına sığan kiçik bir drondur.



Onun uçuş müddəti yarım saatdır və istənilən yerdən buraxıla bilər. Başqa bir model - bağlantılı pilotsuz vasitədir. Enerji ilə yüklənmədən gecə-gündüz uça bilən bu vasitə, uçuşunu yerüstü enerji mənbəyinə qoşulmaqla həyata keçirir. Başqa bir model isə istehsal olunanların ən böyüyü olan "Albatros" M5 dronudur. Ondan geniş ərazilərin araşdırılması üçün istifadə olunur (marşrutu 350 kilometrdir), üstəlik fasiləsiz çəkiliş aparılması da mümkündür. "Albatros" ailəsi istilik sızıntısı üçün qurğuların yoxlanılması da daxil olmaqla fərqli xidmətlər də göstərir, bu məqsədlə infraqırmızı videolar da çəkilə bilir.

Dronun köməyi ilə su anbarının çirklənməsi, ətraf mühitin, neft və qaz sektorunun daimi monitorinqi aparıla bilir.


Bundan əlavə, pilotsuz aparatlar tikinti, elektrik, kənd və meşə təsərrüfatı sahəsində müxtəlif obyektlərin vəziyyətini izləmək və nəzarətdə saxlamaq üçün istifadə olunur.

Əlaqə kəsildikdə, "Albatros" təyin edilən enmə nöqtəsinə doğru uçuşunu davam etdirir. İdarəetmə və telemetriya sisteminin radiokanalı maneələrə davamlıdır və ötürülən məlumatların qorunmasını təmin edir. Artan istismar etibarlılığı, operator səhvlərindən çoxqatlı qorunma ilə təmin edilir. 4.5 kq faydalı yük daşıma qabiliyyətinə malik "Albatros" dronu, 0-50 km/saat sürətlə 20-200 m effektiv uçuş yüksəkliyini 3 km-ə çatdıra bilir.

Dəniz səviyyəsindən maksimum qalxma yüksəkliyi də 3000 m-dir. Dron 10 m/s-ə qədər külək sürətində istifadə edilə bilər. Maksimum şaquli qalxma (enmə) sürəti 5 (3) m/san-dir.

"Geoskan 401"

"Geoskan 401" kvadrokopteri 2015-ci ildə Rusiyanın "Geoskan" şirkəti tərəfindən mülki istifadə üçün hazırlanan çoxməqsədli pilotsuz vasitədir.


"Geoskan 401" pilotsuz vasitəsi əsasən ərazinin aerofotoqrafiyası və hava video çəkilişləri ilə əlaqəli tapşırıqları yerinə yetirmək üçün nəzərdə tutulur. Bu cihazlar geoloji, kartoqrafik və geodeziya kəşfiyyatı, müşahidə və patrul uçuşları, kənd təsərrüfatı sektorunda, ətraf mühitin monitorinqi və s. üçün də istifadə edilə bilər. Bu layihənin həyata keçirilməsinə xüsusi yanaşma sayəsində dron həm praktik, həm də dəyəri baxımından olduqca sərfəli alındı.

"Geoscan 401" çoxfunksiyalı dronu kvadrokopter konfiqurasiyasında hazırlanır, bu isə öz növbəsində onun şaquli qalxmasına və enməsinə, yəni əlçatmayan mürəkkəb ərazilərdə tətbiq olunmasını təmin edir. Dronun uzunluğu və eni 1 metr 56 santimetr, hündürlüyü 56 santimetr, maksimum qalxma kütləsi isə 9.5 kiloqramdır.

"Geoscan 401" çoxməqsədli dron istehsalçısının verdiyi məlumatlara görə, bu vasitənin güc qurğusu aparatın maksimum 60 dəqiqə müddətində 50 km/saat sürətlə hərəkət etməsini təmin edən dörd ədəd elektrik mühərrikindən ibarətdir.

Hazırda bu dronun üç versiyasının mövcud olduğu məlumdur:

"Geoskan 401" - dronun əsas versiyasıdır;
"Geoscan 401 Geodeziya" - dronun təkmilləşdirilən versiyadır;
"Geoscan 401 Video" - real zamanda çəkiliş üçün hazırlanan versiyadır.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 1.56 m;
Eni: 1.56 m;
Hündürlüyü: 0.56 m;
Maksimum qalxma kütləsi: 9.5 kq;
Faydalı yükün kütləsi: 1 kq;
Uçuş müddəti: 1 saat;
Kreyser sürəti: 30 km/s;
Maksimum uçuş sürəti: 50 km/s;
Maksimum uçuş məsafəsi: 15 km;
Maksimum uçuş hündürlüyü: 500 m;
Təyyarə mühərrikinin növü: elektrikli;
Güc qurğusu: məlum deyil.


"Geoskan Gemini"


"Geoskan-Gemini" kvadrokopteri 2015-ci ildə "Geoskan" şirkəti tərəfindən hazırlanıb. Uçuş müddəti 40 dəqiqə, faydalı yükün kütləsi isə 300 qramdır.

"Geoskan Gemini" həm müəyyən uçuş tapşırığına uyğun olaraq əvvəlcədən hesablanan hərəkət trayektoriyası üzrə, həm də yerüstü idarəetmə stansiyasından təyin edilən interaktiv idarəetmə nöqtələrinə əsasən çəkiliş apara bilir. Üstəlik, bir rejimdən digərinə keçid birbaşa uçuş zamanı da mümkündür.

Çərçivə və gövdənin hazırlanmasında müasir kompozit materialların istifadəsi, eləcə də bir sıra nadir dizayn həlləri "Geoskan Gemini" kvadrokopterinin 40 dəqiqəyə qədər havada qalmasına imkan verir. Dronu idarə etmək üçün noutbuka "Geoskan Planner" proqramını quraşdırmaq kifayətdir. Bu proqram sadə və intuitiv bir istifadəçi interfeysinə malikdir və istənilən mürəkkəblikdə uçuş missiyasını hazırlamağa imkan verir. Tam avtomatik rejimdə verilən uçuş tapşırığına uyğun bir uçuş həyata keçirən "Geoskan Gemini" məhdud ərazilərdə belə buraxıla bilir. Aparat şaquli qalxma və enməyə malikdir.

Batareyanın gücü azalırsa və ya yerdəki idarəetmə stansiyası ilə əlaqə kəsilirsə, dron özü start nöqtəsinə qayıdaraq yumşaq enmə həyata keçirir.

"Topcon" adlı bort peyk qəbuledicisi, drona yerdəki markerlərdən istifadə etmədən üfüqi müstəvidə 4 sm dəqiqliklə koordinatlara bağlana bilir. Bu dron ortofotoplanlar, nöqtə buludları və detallı 3D modellər yaratmaq üçün tam bir həll variantı təklif edir.

Dron dəstinə daxildir:

"Geoskan Gemini" kvadrokopteri - 1 ədəd;
Yerüstü radio modem - 1 ədəd;
Yüklənə bilən batareya - 2 ədəd;
Hava pərləri- 3 ədəd;
Yükləmə cihazı - 1 ədəd;
Daşınma konteyneri - 1 ədəd;
Uçuş tapşırığı və uçuşu idarəetmə proqram təminatı.
Əlavə proqram təminatı:
"Agisoft Metashape Professional Edition";
GIS "Sputnik";
MAGNET Office Tools Complete.


TRIADA

Rusiyanın "ADA Aerospace" şirkətinin 2015-ci ilin istehsal etdiyi TRIADA konvertoplanlarının əsas tətbiq istiqamətlərinə məhdud yüklərin çatdırılması, yerin uzaqdan çəkilişi, fövqəladə hallarda dəstək, müşahidə, təhlükəsizlik, rabitə, kənd təsərrüfatı və təbiəti mühafizə daxildir.

Şirkətinin əsas aviasiya konstruktor laboratoriyası Tatarıstan Muxtar Respublikasının paytaxtı Kazan şəhərində yerləşir. Onun Türkiyə, İsrail, Bolqarıstan və Almaniyada nümayəndəlikləri mövcuddur.


"ADA Aerospace" TRIADA konvertoplan ailəsini 3 modeldə istehsal edilir. Bunlara TRIADA MK I, TRIADA MK II və TRIADA MK III aiddir.

TRIADA-nın son versiyası saatda 200 kilometr sürətə çata bilir, həmçinin onun insan siluetini 98.5% ehtimalı ilə müəyyən edərək tanıyan ultrahəssas sensorlar ilə təchiz olunduğu iddia edilir.

İstehsalçıya görə, MK III modeli MK II-dən əsasən havada dönmə mexanizminə və sabitləşdirici alqoritmlərinə görə fərqlənir ki, bunlar da ona havada mümkün qədər səmərəli və sabit işləməyə imkan verir. Bu qısa zaman ərzində təyyarə rejimindən helikopter rejiminə keçmək, eyni zamanda üfiqi şəkildə sürətlə uçmaq mümkün olur.


Konvertoplanın uçuş görüntülərinə baxdıqda küləksiz, dumansız, yağmursuz gözəl bir yaz havasında və aşağı yüksəklikdə belə aparatın titrəyişlərlə qeyri-sabit bir uçuş performansı nümayiş etdirdiyi məlum olur.

İstehsalçı tərəfindən TRİDA modellərinin naviqasiya və elektromaqnit şüalanma mənşəli maneələrə qarşı dayanıqlı olduğu iddia edilir. QLONASS, GPS, "Beidou", INS və "Optika" naviqasiya sistemlərindən istifadə edə bilir.

Konvertoplanın xilas edilməsi və ya yerə endirilməsi üçün pnevmatik paraşüt sistemindən istifadə edilir. Rəqəmsal LTE/3G/GSM rabitəsindən, alternativ 2.4 GHz - 3.5 GHz tezlikli rabitədən və "Bluetooth"dan istifadə edilir. Stereo görüntülər "Sony IMX135" kameraları ilə təmin edilir.

TRIADA MK II və TRIADA MK III konvertoplanlarının istismar, texniki uçuş (ilk göstərici TRIADA MK II-yə, ikinci göstərici isə TRIADA MK III-ə aiddir) xüsusiyyətləri:


- aparatların buraxılması üçün uçuş meydançasına ehtiyac yoxdur;
- hər ikisi əldən və ya avtonom meydançadan buraxılır;
- yerə enməsi avtomatik rejimdə baş verir;
- IP 56 və IP 67 səviyyəsində toz və nəmdən qorunur;
- küləyə qarşı müqaviməti 17 m/s və 19 m/s;
- uçuş resursu 1600 saat və 2000 saat;
- fəaliyyət temperaturu -40/+40 və -45/+45;
- enerji tutumu 360-1200 Vt*s; 540-30004 Vt*s;
- uçuş müddəti 2.5-8 saat; 5-22 saat;
- asılma müddəti 1.5-5 saat; 1.8-10 saat;
- uçuş məsafəsi 200-660 km; 300-1650 km;
- maksimum uçuş hündürlüyü 8 km və 10 km;
- kreyser sürəti 65 km/s və 72 km/s;
- maksimum sürəti 180 km/s və 200 km/saat;
- qida mənbəyi Li-Fe-Po, Li-Po, Li-Ion, DYM və Li-Fe-Po, Li-Po, Li-Ion, DYM və H2;
- ehtiyat yüklənmə batareya növünə görə TRIADA MK II üçün 16 300 mAs-dan 54 500 mAs-a qədər; TRIADA MK III üçün 24 000 mAs-dan 130 000 mAs-a qədər;
- mühərrik növü BLDCM;
- aparatın çəkisi 4.6 kq və 6 kq;
- daşınan faydalı yük 7 kq və 15 kq;
- daşına bilən faydalı yük növünün sayı 20 və 34 (əlavə olaraq dron sürüsü də daşına bilər).
- qanad açılımı 1.6 m və 2 m;
- konteyner ölçüləri (uzunluğu * eni * boyu) 1 m * 0.3 m * 0.4 m; 1.2 m * 0.4 m * 0.6 m.


TB-29V "Tayber"


Rusiyanın "Tayber" ASC tərəfindən istehsal edilən TB-29V "Tayber" dronu daxili yanma mühərrikinə malik pilotsuz vasitədir. Qalxma, marşrut üzrə uçuş və enmə avtomatik rejimdə həyata keçirilir. Mülki versiyası "Geodeziya-B" kompleksinə daxil edilib. Hərbi modifikasiyası məlumatların ötürülməsi, ərazinin kəşfiyyatı, hədəflərin aşkarlanması, hədəf koordinatlarının müəyyənləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulur. "Nerexta 2" kompleksinin tərkibinə daxildir.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uçuş kütləsisi: 19.6 kq;
Maksimum sürəti: 120 km/saat;
Mühərrikin gücü: 7.2 a.g;
Maksimum dırmanma sürəti: 6 m/s;
Praktik uçuş yüksəkliyi: 2800 m.
Təmirə qədər istismar müddəti: 500 saat.


"Katran"


Rusiyanın "Luç" Konstruktor Bürosu tərəfindən hazırlanan "Katran" dronu təsdiqlənməyən məlumatlara görə, koaksial pərlərlə təmin edilən zərbə-kəşfiyyat vasitəsidir. İlk dəfə 2018-ci ildə keçirilən Qələbə Paradının məşqində göstərilib. Kiçik və hazırlıqsız yerlərdən qalxa və ya ora enə bilir, quru qüvvələrində və donanmada istifadəsi mümkündür. İdarə olunaan və idarə olunmayan raketlərlə silahlana bilər. Dronun sürəti 130 km/saat, uçuş yüksəkliyi 2000 metrə qədər, faydalı yükün kütləsi isə 120 kq-a qədərdir.

"Qraç"


Rusiyanın Arzamas şəhərində yerləşən APKB ASC-nin 2019-cu ildə istehsal etdiyi helikopter tipli "Qraç" dronu 100 km-ə qədər məsafədə və 4.5 km-ə qədər hündürlükdə obyektlərin kəşfiyyatını aparmaq üçün nəzərdə tutulur.

Radiokəşfiyyat stansiyası dronun asqısına yerləşdirilir. Onun inkişafında akademiyanın kursantları iştirak ediblər. Artıq dron sınaq üçün təqdim edilib. Dronun uçuşa yararlılıq sertifikatı almaq üçün lisenziyalaşdırılması başa çatıb. Dronlar "Armiya 2019" forumunda göstərilməli olsa da, bu, baş verməyib.

Nəticə


1970-1980-ci illərdə Rusiyanın xələfi hesab edilən SSRİ PUA istehsalında liderlərdən biri olaraq nəzərdən keçirilirdi. SSRİ-də yalnız "Tu-143" pilotsuz vasitəsi təxminən 950 ədəd istehsal edilib. 1988-ci ildə "Buran" kosmik gəmisi pilotsuz rejimdə kosmik uçuş həyata keçirib. SSRİ suqut etdikdən sonra digərləri kimi, PUA sahəsi də tənəzzülə uğradı.

SSRİ-dən miras qalan və zamanına görə ciddi hesab edilən PUA potensialını Rusiya qoruyub saxlaya bilmədiyi üçün bu sektor 2000-ci ilə qədər demək olar ki, tam durğunlüq dövrünü yaşadı. Rusiya Federasiyasında pilotsuz uçuş aparatlarının problemlələri və yaradılması ilə Silahlı Qüvvələr Baş Qərargahının PUA istifadəsi sisteminin qurulması və inkişafı üzrə idarə də yaradıldı. SSRİ-dən qalan PUA potensialının itirilməsi və mütəxəssislərin ölkəni tərk etməsi səbəbindən bu idarə də vəziyyəti müsbətə doğru dəyişə bilmədi. Rusiya yerli PUA-nın inkişafına on milyardlarla rubl xərcləsə də, bu investisiyalar arzu edilən nəticəni vermədi. 7 aprel 2010-cu ildə vəzifədə olan Rusiya Müdafiə nazirinin müavini general-polkovnik Popovkin mətbuata bildirdi ki, keçən il Rusiya sənayesinin təqdim etdiyi bütün pilotsuz uçan aparatları sınaqdan keçirilsə də, onların heç biri sınaq proqramından keçməyib. Rus dronları digər ölkələrin məhsullarından çox zəifdir, buna görə IAI ilə birgə PUA yaratmaq üçün ortaq istehsal planları nəzərdən keçirilir.

Bu sahəyə diqqətin artırılması, təbii ki, bir neçə yerli istehsalçı şirkətin yaranması ilə nəticələndi. İstehsal edilən modellərin sayı artsa da, onlar Rusiya Silahlı Qüvvələrinin tələbatını təmin etmədiyi üçün silahlanmaya qəbul edilmədi. Qəbul edilənlərin isə sayı və imkanları məhdud idi. Bunu Rusiyanın qatıldığı əməliyyatlar da təsdiqləyirdi. Nəticədə Rusiya malik olmadığı müasir tipli PUA-ların hazırlanmasında İsrail ilə əməkdaşlıq etməyə (Əslində bu sahədə ilk əməkdaşlıq Cənubi Koreya ilə 1993-cü ildən mövcud idi, lakin naməlum səbəblərdən koreyalılar bu əlaqədən imtina etdilər) qərar verdi.

2008-ci il Gürcüstanla müharibədə buraxılan boşluqları doldurmaq üçün Rusiya İsrailin "Israel Aerospace Industries" (IAI) şirkəti ilə şübhəli şərtlərlə pilotsuz uçuş aparatlarının alınması üçün müqavilə imzaladı. İsrail ilə bağlanan müqavilənin dəyərinin təqribən 400 milyon dollar olduğu təxmin edilir. İsrail Rusiyaya ən yeni versiyalar deyil, uzun müddətdir istehsal olunan versiyaları təqdim etdi. Bunlar çox köhnə olmasa da, ən yeni versiyalar da hesab edilə bilməzdi. Digər tərəfdən isə İsrail zərbə PUA-larını ruslara satmaqdan ümumiyyətlə imtina etdi.

Sonradan İsrail PUA-ları yalnız kəşfiyyat versiyasında Rusiyada istehsal (əslində montaj) edildi ki, bu da digər yerli şirkətlərin bu sahədə istehsal etdiyi məhsulların çeşidinin qismən artmasına səbəb oldu.

Hazırda Rusiya istehsalı PUA-ların, əsasən də mülki təyinatlı vasitələrin nomenklaturası çox genişdir. Maraqlıdır ki, həm istehsalçılar, həm də KİV-lər bir-birinə çox yaxın xüsusiyyətlərə malik PUA-lar barədə məlumatları tam həcmdə tirajlasalar da, onların güc qurğuları barədə detalları açıqlamırlar. Məlum olur ki, Rusiya istehsalçıları əsasən Almaniya və Avstriya (bəzi mənbələrdə adı açıqlanmayan Fransa mühərriklərinə də eyham vurulur) istehsalı olan PUA mühərriklərindən geniş istifadə ediblər. Krımın ilhaqından sonra tətbiq edilən sanksiyalar isə bir çox modellərin istehsalının dayandırılmasına səbəb olub.

Lakin Rusiyanın bu sahədə regional potensialını nəzərə almamaq da doğru olmazdı. Ən azından Rusiya istehsal etdiyi məhdud PUA modellərini dəstəklədiyi seperatçı və işğalçı rejimlərə çatdırmaqda hələ də davam edir. Ermənistana, Gürcüstana (Abxaziya), Ukraynanın şərqinə "Ptero", TRIADA, "Qruşa", "Orlan", "Qranat", "Zastava" və "Forpost" PUA-ları ixrac edilib və edilir. TRIADA şirkəti II versiyalı PUA-larını artıq Ermənistana çatdırıb, konvertoplanın TRİADA MK III modellərindən ibarət ikinci partiyası isə bu ilin sonuna qədər çatdırılmalıdır. Ümumilikdə, şirkətinin erməni tərəfdaşlarına neçə aparat satacağı məlum deyil.

TRIADA-nın Ermənistanda birgə PUA istehsalı üçün müqavilə də imzalanıb. Moskva Aviasiya İnsitutunun rektoru, milliyyətcə erməni olan Mixail Aslanoviç Poqosyan Ermənistanda PUA istehsalı məsələsində işğalçı ölkəyə, xüsusilə də "ProMAQ" şirkətlər qrupuna ciddi dəstək verir.

Xatırladım ki, Ermənistanın Rusiyadan aldığı "Ptero" PUA-larının Fövqəladə Hallar Nazirliyi üçün alındığı bildirilsə də, sonradan bu PUA-lar X-55 adı ilə erməni ordusu tərəfindən cəbhə bölgəsində tətbiq edildi. TRIADA-nın əldə edilməsində ermənilər yenə də FHN-nin adını hallandırılar, yəqin ki, burada da "Ptero" ilə olan hekayə təkrarlanacaq.

Digər maraqlı bir məqam isə Rusiyanın sadalanan geniş çeşiddə PUA-lara malik olmasına baxmayaraq, Ukrayna, Gürcüstanın Abxaziya bölgəsində, Ermənistanda və s. əsasən İsrail lisenziyası olan PUA-lardan istifadə etməsidir. Bu isə bir daha yerli istehsal vasitələrinin texniki imkanları barədə şübhələrə yol açır.

Pilotsuz vasitələr 2015-ci ildən Rusiya ordusunda görünməyə başladı. Bunlar ilk növbədə kəşfiyyat tiplidir və bir-iki saat havada qala bilirlər. Rusiyada hələ də zərbə tipli PUA-nın silahlanmaya qəbulu barədə faktlar mövcud deyil. Rusiyada ABŞ və İsrailin sahib olduğu hücum PUA-larının hələ də olmadığı ehtimal edilir. 2007-ci ildən belə bəyanatlar səslənsə də, real nəticə nəzərə çarpmır. Rusiya 2008-ci ildə Gürcüstanla münaqişədə zərbə PUA-larının fəaliyyətindən ziyan görməsəydi, bəlkə də indiyə qədər müasir ordunun pilotsuz vasitələr olmadan döyüşə bilməyəcəyini anlamayacaqdı.

Rusiya PUA-ları yalnız ABŞ və İsrail deyil, həm də Qərb modellərindən, o cümlədən Cənubi Koreya və Türkiyə vasitələrindən geri qalır. Bunu Suriya və Liviyada baş verən döyüş əməliyyatları da sübut etdi. Hələ 2012-ci ilin iyul ayında "Suxoy" şirkəti, ağırlığı 10 ilə 20 ton arasında olan ağır PUA üçün layihə hazırlamaq üçün namizəd seçilsə də, bu layihəyə böyük vəsaitlər yatırılsa da, 8 ildir bu PUA-nın acı taleyi barədə məlumat mövcud deyil. Gələcək cihazın mümkün texniki xüsusiyyətləri də heç zaman açıqlanmayıb.

Rusiyanın hərbi təyinatlı PUA-ları əsasən havadan ərazinin şəkillərini çəkmək üçün nəzərdə tutulur. Onlar gələcək qərarları qəbul etmək üçün bu məlumatları yalnız komanda məntəqəsinə ötürə bilirlər. Rusiya PUA-larının silah komplekslərinə inteqrasiyası da təşkil edilməyib, yəni PUA özü silah kompleksinə hədəf göstərərək ona atəş açmaq üçün komanda verə bilmir.

5-ci nəsil qırıcı və onun üçün 2000 km-dən yüksək sürəti təmin edən mühərriklər istehsal edən Rusiya müdafiə sənayesinin müstəqil olaraq nə müasir PUA, nə də onun üçün uyğun PUA mühərriki istehsal edə bilməməsi isə düşündürücüdür. Zərbə PUA-sından isə danışmaq hələ tezdir. Ümumilikdə isə Rusiyanın PUA sahəsində rəqiblərindən geri qaldığı artıq heç kimə sirr deyil. Dünyada 5 il havada qala bilən PUA-ların olduğu bir vaxtda, Rusiya silahlanmasında indiyə qədər HALE və MALE tipli PUA-ların mövcud olmaması da bu faktları bir daha təsdiq edir.

Mənbələr

https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0-37
http://www.airwar.ru/enc/oh/ka137.html
http://www.airwar.ru/enc/bpla/zala421-06.html
https://avia.pro/blog/ka-135-tehnicheskie-harakteristiki-foto
https://avia.pro/blog/bpv-500-tehnicheskie-harakteristiki-foto
https://avia.pro/blog/bpv-37-briz-tehnicheskie-harakteristiki-foto
https://avia.pro/blog/geoskan-401-tehnicheskie-harakteristiki-foto
https://www.gsi.ru/catalog/bpla/geoscan_gemini
http://www.ada.aero/ru/
https://ordu.az/ru/news/148786
https://www.aviaport.ru/digest/2019/04/10/583861.html
robotrends.ru
interpolitex.ru

Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Rusiya   PUA   Region