Asimmetrik müharibə və beynəlxalq humanitar hüquq - IV YAZI

2020/07/111-11166659882.jpg
Oxunub: 14368     17:14     20 İyul 2020    
(IV yazı. III yazını BURADAN oxuya bilərsiniz)

Kamikadze hücumu da texnoloji cəhətdən zəif tərəfin getdikcə daha çox istifadə etdiyi asimmetrik texnikalardan biridir. Məsələn, 2003-cü ildə İraqda 20 kamikadze hücumu oldu. 2003-cü il üçün bu rəqəm təxminən 50 idi, 2005-ci ildə kamikadze hücumları bu rəqəmi xeyli üstələdi.

kamikadze hücumları nadir hallarda dini və ya digər fanatiklər tərəfindən həyata keçirilirdi. Əksinə, kamikadze hücumlarının əksəriyyəti mütəşəkkil siyasi və ya hərbi kampaniyalar tərəfindən edilirdi, bu, adətən “müasir demokratiyaları terrorçuların vətəni hesab etdikləri ərazilərdən hərbi qüvvələri çıxarmağa məcbur etmək” üçün təşkil olunurdu.


Kamikadze hücumlarının özü qanunsuz deyil. İkinci Dünya müharibəsi zamanı Yapon kamikadzelərin keysləri qanuni döyüşçülərin fərqlilik prinsipinə uyğun olaraq düşmən döyüşçülərinə intihar hücumları edə biləcəyini göstərir.

Bununla yanaşı, bu texnika döyüşçülər tərəfindən geyim forması üzərilərində olmayan zaman həyata keçirilirsə, bu, xəyanət hesab olunduğu kimi, həm də qanunsuzdur. Adətən, mülki şəxslər (qanunsuz döyüşçülər) kamikadze hücumlarını həyata keçirirlər. Əgər döyüşçülər özünü partlatmaq üçün hədəflərinə kifayət qədər yaxınlaşmaq üçün mülki görünüşlərindən qəsdən istifadə etsələr, xəyanət ehtiva edən hərəkət etmiş hesab olunurlar.

Digər tərəfdən, əgər bu, onların niyyəti deyilsə, onlar hərbi əməliyyatlarda “bilavasitə iştirak” edirlər, lakin beynəlxalq humanitar hüququ pozmuş hesab olunmurlar. Sadəcə, belə olan halda bu şəxslər mülki şəxslərin yararlandığı hüquqlardan yararlana bilmirlər və beynəlxalq hüquqa görə artıq rəqibin hədəfinə çevrilə bilərlər. Kontekstə və daxili qanunvericiliyə uyğun olaraq cinayət məsuliyyətinə cəlb oluna bilərlər.

Yuxarıda təsvir olunan müharibə metodlarının hər birində asimmetrik cəhətdən əlverişsiz olan tərəf ya döyüşçülərlə mülki şəxs (və hərbi obyektlərlə və mülki obyektlər) arasındakı fərq qoymayaraq beynəlxalq humanitar hüququn normalarını pozan, ya da onları zəiflədən addımlar atır. Daha aydın şəkildə, münaqişə tərəfləri mülki şəxslərə və mülki obyektlərə birbaşa hücum edərək normalarla tamamilə mübahisə edə bilərlər. Daha da pis olan odur ki, münaqişə tərəfləri mülki şəxslərə və mülki obyektlərə birbaşa hücum etməklə, ümumiyyətlə, bu normalardan kənar qala bilərlər. Döyüş meydanında qalib gələ bilmədikdə, hətta müzakirə olunan taktikalardan da istifadə etməklə, texnoloji cəhətdən daha zəif tərəf növbəti məntiqi addım atır - mübarizəni dolayı yolla üstünlük qazanmaq ümidi ilə döyüş sahəsindən kənara çıxarır.


Ola bilsin hədəf 1991-ci ildə İraqın İsrailin yaşayış mərkəzlərinə qarşı “Skad” hücumlarında olduğu kimi bir koalisiyanın qarşısını almaqdır. Alternativ olaraq, birbaşa hücumlar İraqdakı kamikadze hücumları ilə olduğu kimi, BMT və BQXK-nın, beynəlxalq birliyin, hökumət və ya qeyri-hökumət təşkilatlarının qarşıdurmada iştirakına qarşı yönəldilə bilər. Qiyamçıların İraq vətəndaşlarına qarşı hazırkı hücumları həm də əhalini koalisiya qüvvələrinə qarşı doldurmağa, onları müharibədən əvvəl daha təhlükəsiz olduğuna inandırmağa, daha ümumi mənada koalisiya ilə əməkdaşlıq etməkdən imtina etmələri üçün qorxutmağa yönəlib.

Adətən, hücumlar birbaşa qorunan obyektlərə və şəxslərə qarşı həyata keçirilir, bunlar demokratiyalar üçün əsas ağırlıq mərkəzinə - əhalisinə zərbə vurmaq üçün hazırlanır. Hücum edənlər ümid edirlər ki, demokratiyanın xərc və mənfəət hesablamalarını dəyişdirsələr, düşmənlərinin üstün hərbi qüvvələrini məğlub etmədən məqsədlərinə çatacaqlar. 11 Sentyabr hücumları, beynəlxalq humanitar hüququn tətbiq etdiyi silahlı münaqişə kontekstində həyata keçirilsə də, bu dinamikanın paradiqmatik nümunəsidir. Bütün bu hərəkətlər I Əlavə Protokolun 51.2 və 52.1-ci maddələrində qeyd olunan adət hüquq normalarının birbaşa pozulmasıdır. Təəssüf ki, bunlar döyüş meydanındakı asimmetriyaya məntiqi reaksiya verirlər.

Müharibənin bu metodlarından başqa, asimmetrik cəhətdən əlverişsiz olan tərəf rəqibin üstünlüyünə qarşı çıxmaq üçün müxtəlif müharibə vasitələrinə də əl ata bilər. Bunlardan biri düşmənin kompüter şəbəkələrinə (kompüter şəbəkəsinə hücum) hücum etməyə imkan verən kompüterdir. Hərbi baxımdan daha güclü bir rəqibə yönəldilən kompüter şəbəkəsinə hücumun gözəlliyi düşmənin texnoloji qanadını təmsil edən texnologiyanın çox istismar olunan bir zəiflik təşkil etməsidir. Bundan əlavə, kompüter şəbəkəsinə hücum qurmaq əlverişlidir. Bu, texnoloji asimmetriyaya qarşı güclü bir müqavimətdir.


Düşmənin şəbəkəli hərbi sistemlərini pozmaq üçün kompüterlərdən istifadə etmək qanunsuz deyil. Bununla birlikdə, bir hərbi şəbəkənin hək oluması mülki infrastrukturdan daha çətin olduğu üçün, sonuncu rəqiblər üçün daha cəlbedici hədəf olur. Qeyd etmək lazımdır ki, müharibədə mülki şəxslərin kompüter şəbəkələrinə hücum edilməsi qadağandır. Ölüm, yaralanma, ziyan və ya dağıntıya səbəb olan mülki şəxslərə və ya mülki obyektlərə yönəldilən kompüter şəbəkəsinə edilən hücumlar qeyri-qanuni bir hücum ola bilər.

Daha qorxulu bir perspektiv assimetrik cəhətdən zəif tərəfin kütləvi qırğın silahlarına (WMD) malik olmasıdır. Nüvə silahına gəldikdə, bu, dövlətin yaşaması üçün istifadə qanuni (hücum tələblərində mütənasiblik prinsipi və ehtiyat tədbirlərinə riayət edilməsi şərti ilə) ola bilər. Lakin nüvə silahları da asimmetrik dərəcədə üstün olan rəqibə qarşı istifadə edilə bilər. Burada qeyd olunan döyüşçülər əsasən ümid edirlər ki, zərbənin təsiri ilə düşmən təslim ola bilər və ya başqa bir şəkildə onun qarşısına almaq olar. Şimali Koreyanın nüvə qabiliyyətini artırmaq istəyi, asimmetriyanın zəif bir dövləti nüvə silahını təbiətdəki kompensasiya kimi düşünməyə vadar etməsinin düzgün bir nümunəsidir. Həyatda qalmaq üçün istifadə etmək xaricində nüvə silahlarından istifadə etmək qanuni deyil.

Ən pis ehtimallardan biri də budur ki, zəif dövlətlər düşmənin hərbi qüvvəsinə qarşı çıxmaq, öz gücünü kompensasiya etmək üçün kimyəvi və ya bioloji silahlardan istifadə edə bilər. Nüvə silahından fərqli olaraq, hər ikisini gizli formada inkişaf etdirmək, gizlətmək və işlətmək daha asandır, kimyəvi və ya bioloji hücumun mənbəyini müəyyənləşdirmək isə daha çətindir.

Bunların hər hansı bir formada istifadə qanunsuzdir. İlkin olaraq, hərbi obyektlərə qarşı yönəldilsə belə, onların istifadəsinin təsirlərinə nəzarət etmək çətindir və buna görə də da mübahisəsiz olaraq bu silahlardan istifadəyə qadağa qoyulub. İkincisi, ən mümkün ssenari mülki əhaliyə qarşı tətbiqdir, çünki bu, düşmənin təcavüzünə ən böyük formada təsir göstərir. Bu, mülki şəxslərə və mülki obyektlərə hücum qadağasını pozacaq. Üçüncüsü, bioloji və kimyəvi silahların istifadəsi 1925-ci il Qaz Protokoluna, 1972 Bioloji Silahlar Konvensiyasına və 1993-cü il Kimyəvi Silahlar Konvensiyasına qatılan dövlətlərin qadağasını da pozur. Bu qadağalar, hətta qoşulmayan dövlətlərə də tətbiq olunur, ən azı adət hüquqlarını təmsil etdikləri səviyyədə.


Məğlubiyyətdən qaçmaq üçün birbaşa beynəlxalq humanitar hüququ pozan zəif tərəfin hərəkətləri istisna olmaqla asimmetrik müharibə beynəlxalq humanitar hüququn təfsirinə və ya tətbiqinə müsbət təsir göstərə bilər. Məsələn, döyüş bölgəsinə yaxınlaşan zəif tərəf hərbi obyektləri müəyyənləşdirərkən “hərbi fəaliyyətə effektiv töhfə” və “dəqiq hərbi üstünlük” anlayışlarını geniş şəkildə şərh etmək üçün stimul yarada bilər.

Doktrinal Asimmetriya

Müharibə zamanı bütün tərəflər texnoloji və taktiki cəhətdən rəqiblərindən üstün olmağı arzu edir. Hər iki tərəf öz güclü tərəflərindən istifadə edəcək, düşmənin zəif cəhətlərini istismar edən doktrinal yanaşma axtarırlar. İnkişaf etmiş Qərb orduları üçün effektiv əməliyyatlar (EBO) meydana çıxan, üstünlük təşkil edən yanaşmanı təmsil edir. Texnoloji cəhətdən zəif olan qüvvələr bu cür əməliyyatlardan istifadə edə bilmir, buna gör doktrinal asimmetriya yaradır.

Normativ Asimmetriya

Normativ assimmetriya dedikdə döyüşən tərəflərin fərqli hüquq normalarının olduğu hüquqi asimmetriya nəzərdə tutulur. Adətən bu asimmetriya müqavilələrin tərəf statusundan ortaya çıxır. Çoxtərəfli münaqişələrin əksəriyyəti mürəkkəb labirint kimidir. İraqdakı müharibəyə nəzər salaq.

Müharibənin bütün əsas iştirakçıları 1949-cu il Cenevrə Konvensiyalarına qoşulmuşdu. Bu dörd müqavilədən başqa nə ABŞ, nə də İraq I Əlavə Protokolunu imzalamamışdı. Britaniyanın qoşulmasına baxmayaraq ingilis qüvvələrinə qarşı heç bir qanuni öhdəlik yaratmırdı. Çünki protokol yalnız tərəf və tərəf olmayan dövlət arasında sonuncu “onun müddəalarını qəbul edib tətbiq etdikdə” tətbiq olunur. İraq müqaviləni imzalamamışdı.1907-ci il Haaqa Konvensiyası (IV) Quru müharibəsinin qanun və adətləri (və əlavə edilmiş Qaydalar) də İraq müharibəsində tətbiq edilmədi, çünki İraq müqavilənin iştirakçısı deyildi.


Bir sıra digər beynəlxalq humanitar hüquq müqavilələri tərəf statusundan asılı olmayaraq tətbiq edilir. Məsələn, İraq 1993-cü ildə imzalanan Kimyəvi Silahlar Konvensiyasına üzv olmasa da, Böyük Britaniya və ABŞ bu müqavilənin müddəalarına riayət etməli idi. Çünki müqavilə bütün hallarda kimyəvi silahlardan istifadəni qadağan edir. Bundan başqa , 1925-ci il Qaz Protokolu və 1972-ci il Bioloji Silahlar Konvensiyası da tərəf olub-olmamsından asılı olmayaraq müharibənin bütün tərəflərinə tətbiq edilir. Nəticədə, İraqda, müqavilə hüququ deyil, adət hüququ daha əhəmiyyətli rola malik oldu.

Eyni adət və müqavilə hüququ ilə əlaqəli olduğu hallarda, asimmetriya onun müxtəlif şərhlərindən qaynaqlana bilər. Bu məsələdə bir çox şərhlər ABŞ-ın “hərbi obyekt” anlayışına daha yaxındır. I Əlavə Protokolun 52-ci maddəsində klassik tərif verilir: təbiətinə, mövqeyinə, təyinatına və ya istifadəsinə görə hərbi əməliyyatlara və həmin vaxt yaranmış şəraitdə tam və ya qismən məhv edilməsinə, tutulmasına və ya zərərsizləşdirilməsinə icazə verilən obyektlər. Amerika Birləşmiş Ştatları bu qaydanı qəbul etsə də, praktikada daha geniş şərh edir.

İştirakçılara görə asimmetriya

Müasir döyüş məkanında aktorların siyahısı olduqca genişlənib.Bir çox ölkələrdə, xüsusən də ABŞ-da, ənənəvi olaraq hərbi personalın səlahiyyətləri daxilində funksiyaları yerinə yetirmək üçün xüsusi podratçılardan (müqaviləli işçilərdən) istifadə olunur. Həqiqətən, bu gün İraqda ABŞ-ın koalisiya qüvvələri birləşməsindən daha çox podratçısı var.

Eyni zamanda Koalisiya qarşısında duran qüvvələrin müxtəlifliyini nəzərdən keçirək:

- Nizami ordu;
- Respublika Mühafizəçiləri;
- Xüsusi Respublika Mühafizəçiləri;
- Fedayeen Saddam hərbi qüvvələri;
- Səlahiyyətləri risk altında olan qəbilə başçılarının rəhbərlik etdiyi qruplar;
- Xristianlarla mübarizə aparan dini zelotlar;
- Siyasi iştirakçılıq istəyənlər (Sədr və Mehdi Ordusu);
- Söyüş zamanı qətlə yetirilən, yaralanan və ya təhqir olunan şəxslərin qohumları
- Xarici cihadçılar;
- Əsl cinayətkarlar.



Münaqişəyə kiminsə qarışması hərbi əməliyyatların necə aparılmasına təsir edir. Bu fakt iki əlaqəli amildən irəli gəlir: məbur etmə mexanizmləri və sanksiyalar.

Birincisi, bir çox belə iştirakçılar beynəlxalq humanitar hüquqa riayət olunmasını təmin edəcək daxili intizam sisteminə tabe olmur. ABŞ-ın İraqdakı mülki şəxslərinə nəzər salın. Hökumət məmurları məhkəmə, intizam sisteminə yox, sadəcə inzibati sistemə daxildir. Müqavilə ilə xidmət edənlər isə ümumiyyətlə az məsuliyyət daşıyırlar. Onların işlərinə hərbi komandanlıq deyil, müqaviləli zabit “nəzarət” edir. Yanlış davranış olanda müqaviləli işçini təmin edən şirkətə maddi cərimələr tətbiq oluna bilər, lakin müqaviləli işçinün özünə hər hansı cəza vermək mümkün deyil. Nizam-intizam şirkətin məsuliyyətindədir. Amerika Birləşmiş Ştatları da daxil olmaqla bəzi dövlətlər bu problemi həll etmək üçün cinayət yurisdiksiyasına döyüş bölgəsindəki mülki şəxsləri də əlavə etdilər. Bununla belə, bu cür hallarda belə məhkəmə sisteminin olmaması, öz qüvvələri arasında İHL-nin beynəlxalq humanitar hüququn müddəalarının tam tətbiq edilməsinə əhəmiyyətli bir maneədir. İraqdakı iştirakçıların siyahısından göründüyü kimi, bütün hərbi əməliyyatlarda iştirak edənlərə intizam nəzarətinin olmaması mümkündür.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər:


Asimmetrik müharibə və beynəlxalq humanitar hüquq - IV YAZI

2020/07/111-11166659882.jpg
Oxunub: 14369     17:14     20 İyul 2020    
(IV yazı. III yazını BURADAN oxuya bilərsiniz)

Kamikadze hücumu da texnoloji cəhətdən zəif tərəfin getdikcə daha çox istifadə etdiyi asimmetrik texnikalardan biridir. Məsələn, 2003-cü ildə İraqda 20 kamikadze hücumu oldu. 2003-cü il üçün bu rəqəm təxminən 50 idi, 2005-ci ildə kamikadze hücumları bu rəqəmi xeyli üstələdi.

kamikadze hücumları nadir hallarda dini və ya digər fanatiklər tərəfindən həyata keçirilirdi. Əksinə, kamikadze hücumlarının əksəriyyəti mütəşəkkil siyasi və ya hərbi kampaniyalar tərəfindən edilirdi, bu, adətən “müasir demokratiyaları terrorçuların vətəni hesab etdikləri ərazilərdən hərbi qüvvələri çıxarmağa məcbur etmək” üçün təşkil olunurdu.


Kamikadze hücumlarının özü qanunsuz deyil. İkinci Dünya müharibəsi zamanı Yapon kamikadzelərin keysləri qanuni döyüşçülərin fərqlilik prinsipinə uyğun olaraq düşmən döyüşçülərinə intihar hücumları edə biləcəyini göstərir.

Bununla yanaşı, bu texnika döyüşçülər tərəfindən geyim forması üzərilərində olmayan zaman həyata keçirilirsə, bu, xəyanət hesab olunduğu kimi, həm də qanunsuzdur. Adətən, mülki şəxslər (qanunsuz döyüşçülər) kamikadze hücumlarını həyata keçirirlər. Əgər döyüşçülər özünü partlatmaq üçün hədəflərinə kifayət qədər yaxınlaşmaq üçün mülki görünüşlərindən qəsdən istifadə etsələr, xəyanət ehtiva edən hərəkət etmiş hesab olunurlar.

Digər tərəfdən, əgər bu, onların niyyəti deyilsə, onlar hərbi əməliyyatlarda “bilavasitə iştirak” edirlər, lakin beynəlxalq humanitar hüququ pozmuş hesab olunmurlar. Sadəcə, belə olan halda bu şəxslər mülki şəxslərin yararlandığı hüquqlardan yararlana bilmirlər və beynəlxalq hüquqa görə artıq rəqibin hədəfinə çevrilə bilərlər. Kontekstə və daxili qanunvericiliyə uyğun olaraq cinayət məsuliyyətinə cəlb oluna bilərlər.

Yuxarıda təsvir olunan müharibə metodlarının hər birində asimmetrik cəhətdən əlverişsiz olan tərəf ya döyüşçülərlə mülki şəxs (və hərbi obyektlərlə və mülki obyektlər) arasındakı fərq qoymayaraq beynəlxalq humanitar hüququn normalarını pozan, ya da onları zəiflədən addımlar atır. Daha aydın şəkildə, münaqişə tərəfləri mülki şəxslərə və mülki obyektlərə birbaşa hücum edərək normalarla tamamilə mübahisə edə bilərlər. Daha da pis olan odur ki, münaqişə tərəfləri mülki şəxslərə və mülki obyektlərə birbaşa hücum etməklə, ümumiyyətlə, bu normalardan kənar qala bilərlər. Döyüş meydanında qalib gələ bilmədikdə, hətta müzakirə olunan taktikalardan da istifadə etməklə, texnoloji cəhətdən daha zəif tərəf növbəti məntiqi addım atır - mübarizəni dolayı yolla üstünlük qazanmaq ümidi ilə döyüş sahəsindən kənara çıxarır.


Ola bilsin hədəf 1991-ci ildə İraqın İsrailin yaşayış mərkəzlərinə qarşı “Skad” hücumlarında olduğu kimi bir koalisiyanın qarşısını almaqdır. Alternativ olaraq, birbaşa hücumlar İraqdakı kamikadze hücumları ilə olduğu kimi, BMT və BQXK-nın, beynəlxalq birliyin, hökumət və ya qeyri-hökumət təşkilatlarının qarşıdurmada iştirakına qarşı yönəldilə bilər. Qiyamçıların İraq vətəndaşlarına qarşı hazırkı hücumları həm də əhalini koalisiya qüvvələrinə qarşı doldurmağa, onları müharibədən əvvəl daha təhlükəsiz olduğuna inandırmağa, daha ümumi mənada koalisiya ilə əməkdaşlıq etməkdən imtina etmələri üçün qorxutmağa yönəlib.

Adətən, hücumlar birbaşa qorunan obyektlərə və şəxslərə qarşı həyata keçirilir, bunlar demokratiyalar üçün əsas ağırlıq mərkəzinə - əhalisinə zərbə vurmaq üçün hazırlanır. Hücum edənlər ümid edirlər ki, demokratiyanın xərc və mənfəət hesablamalarını dəyişdirsələr, düşmənlərinin üstün hərbi qüvvələrini məğlub etmədən məqsədlərinə çatacaqlar. 11 Sentyabr hücumları, beynəlxalq humanitar hüququn tətbiq etdiyi silahlı münaqişə kontekstində həyata keçirilsə də, bu dinamikanın paradiqmatik nümunəsidir. Bütün bu hərəkətlər I Əlavə Protokolun 51.2 və 52.1-ci maddələrində qeyd olunan adət hüquq normalarının birbaşa pozulmasıdır. Təəssüf ki, bunlar döyüş meydanındakı asimmetriyaya məntiqi reaksiya verirlər.

Müharibənin bu metodlarından başqa, asimmetrik cəhətdən əlverişsiz olan tərəf rəqibin üstünlüyünə qarşı çıxmaq üçün müxtəlif müharibə vasitələrinə də əl ata bilər. Bunlardan biri düşmənin kompüter şəbəkələrinə (kompüter şəbəkəsinə hücum) hücum etməyə imkan verən kompüterdir. Hərbi baxımdan daha güclü bir rəqibə yönəldilən kompüter şəbəkəsinə hücumun gözəlliyi düşmənin texnoloji qanadını təmsil edən texnologiyanın çox istismar olunan bir zəiflik təşkil etməsidir. Bundan əlavə, kompüter şəbəkəsinə hücum qurmaq əlverişlidir. Bu, texnoloji asimmetriyaya qarşı güclü bir müqavimətdir.


Düşmənin şəbəkəli hərbi sistemlərini pozmaq üçün kompüterlərdən istifadə etmək qanunsuz deyil. Bununla birlikdə, bir hərbi şəbəkənin hək oluması mülki infrastrukturdan daha çətin olduğu üçün, sonuncu rəqiblər üçün daha cəlbedici hədəf olur. Qeyd etmək lazımdır ki, müharibədə mülki şəxslərin kompüter şəbəkələrinə hücum edilməsi qadağandır. Ölüm, yaralanma, ziyan və ya dağıntıya səbəb olan mülki şəxslərə və ya mülki obyektlərə yönəldilən kompüter şəbəkəsinə edilən hücumlar qeyri-qanuni bir hücum ola bilər.

Daha qorxulu bir perspektiv assimetrik cəhətdən zəif tərəfin kütləvi qırğın silahlarına (WMD) malik olmasıdır. Nüvə silahına gəldikdə, bu, dövlətin yaşaması üçün istifadə qanuni (hücum tələblərində mütənasiblik prinsipi və ehtiyat tədbirlərinə riayət edilməsi şərti ilə) ola bilər. Lakin nüvə silahları da asimmetrik dərəcədə üstün olan rəqibə qarşı istifadə edilə bilər. Burada qeyd olunan döyüşçülər əsasən ümid edirlər ki, zərbənin təsiri ilə düşmən təslim ola bilər və ya başqa bir şəkildə onun qarşısına almaq olar. Şimali Koreyanın nüvə qabiliyyətini artırmaq istəyi, asimmetriyanın zəif bir dövləti nüvə silahını təbiətdəki kompensasiya kimi düşünməyə vadar etməsinin düzgün bir nümunəsidir. Həyatda qalmaq üçün istifadə etmək xaricində nüvə silahlarından istifadə etmək qanuni deyil.

Ən pis ehtimallardan biri də budur ki, zəif dövlətlər düşmənin hərbi qüvvəsinə qarşı çıxmaq, öz gücünü kompensasiya etmək üçün kimyəvi və ya bioloji silahlardan istifadə edə bilər. Nüvə silahından fərqli olaraq, hər ikisini gizli formada inkişaf etdirmək, gizlətmək və işlətmək daha asandır, kimyəvi və ya bioloji hücumun mənbəyini müəyyənləşdirmək isə daha çətindir.

Bunların hər hansı bir formada istifadə qanunsuzdir. İlkin olaraq, hərbi obyektlərə qarşı yönəldilsə belə, onların istifadəsinin təsirlərinə nəzarət etmək çətindir və buna görə də da mübahisəsiz olaraq bu silahlardan istifadəyə qadağa qoyulub. İkincisi, ən mümkün ssenari mülki əhaliyə qarşı tətbiqdir, çünki bu, düşmənin təcavüzünə ən böyük formada təsir göstərir. Bu, mülki şəxslərə və mülki obyektlərə hücum qadağasını pozacaq. Üçüncüsü, bioloji və kimyəvi silahların istifadəsi 1925-ci il Qaz Protokoluna, 1972 Bioloji Silahlar Konvensiyasına və 1993-cü il Kimyəvi Silahlar Konvensiyasına qatılan dövlətlərin qadağasını da pozur. Bu qadağalar, hətta qoşulmayan dövlətlərə də tətbiq olunur, ən azı adət hüquqlarını təmsil etdikləri səviyyədə.


Məğlubiyyətdən qaçmaq üçün birbaşa beynəlxalq humanitar hüququ pozan zəif tərəfin hərəkətləri istisna olmaqla asimmetrik müharibə beynəlxalq humanitar hüququn təfsirinə və ya tətbiqinə müsbət təsir göstərə bilər. Məsələn, döyüş bölgəsinə yaxınlaşan zəif tərəf hərbi obyektləri müəyyənləşdirərkən “hərbi fəaliyyətə effektiv töhfə” və “dəqiq hərbi üstünlük” anlayışlarını geniş şəkildə şərh etmək üçün stimul yarada bilər.

Doktrinal Asimmetriya

Müharibə zamanı bütün tərəflər texnoloji və taktiki cəhətdən rəqiblərindən üstün olmağı arzu edir. Hər iki tərəf öz güclü tərəflərindən istifadə edəcək, düşmənin zəif cəhətlərini istismar edən doktrinal yanaşma axtarırlar. İnkişaf etmiş Qərb orduları üçün effektiv əməliyyatlar (EBO) meydana çıxan, üstünlük təşkil edən yanaşmanı təmsil edir. Texnoloji cəhətdən zəif olan qüvvələr bu cür əməliyyatlardan istifadə edə bilmir, buna gör doktrinal asimmetriya yaradır.

Normativ Asimmetriya

Normativ assimmetriya dedikdə döyüşən tərəflərin fərqli hüquq normalarının olduğu hüquqi asimmetriya nəzərdə tutulur. Adətən bu asimmetriya müqavilələrin tərəf statusundan ortaya çıxır. Çoxtərəfli münaqişələrin əksəriyyəti mürəkkəb labirint kimidir. İraqdakı müharibəyə nəzər salaq.

Müharibənin bütün əsas iştirakçıları 1949-cu il Cenevrə Konvensiyalarına qoşulmuşdu. Bu dörd müqavilədən başqa nə ABŞ, nə də İraq I Əlavə Protokolunu imzalamamışdı. Britaniyanın qoşulmasına baxmayaraq ingilis qüvvələrinə qarşı heç bir qanuni öhdəlik yaratmırdı. Çünki protokol yalnız tərəf və tərəf olmayan dövlət arasında sonuncu “onun müddəalarını qəbul edib tətbiq etdikdə” tətbiq olunur. İraq müqaviləni imzalamamışdı.1907-ci il Haaqa Konvensiyası (IV) Quru müharibəsinin qanun və adətləri (və əlavə edilmiş Qaydalar) də İraq müharibəsində tətbiq edilmədi, çünki İraq müqavilənin iştirakçısı deyildi.


Bir sıra digər beynəlxalq humanitar hüquq müqavilələri tərəf statusundan asılı olmayaraq tətbiq edilir. Məsələn, İraq 1993-cü ildə imzalanan Kimyəvi Silahlar Konvensiyasına üzv olmasa da, Böyük Britaniya və ABŞ bu müqavilənin müddəalarına riayət etməli idi. Çünki müqavilə bütün hallarda kimyəvi silahlardan istifadəni qadağan edir. Bundan başqa , 1925-ci il Qaz Protokolu və 1972-ci il Bioloji Silahlar Konvensiyası da tərəf olub-olmamsından asılı olmayaraq müharibənin bütün tərəflərinə tətbiq edilir. Nəticədə, İraqda, müqavilə hüququ deyil, adət hüququ daha əhəmiyyətli rola malik oldu.

Eyni adət və müqavilə hüququ ilə əlaqəli olduğu hallarda, asimmetriya onun müxtəlif şərhlərindən qaynaqlana bilər. Bu məsələdə bir çox şərhlər ABŞ-ın “hərbi obyekt” anlayışına daha yaxındır. I Əlavə Protokolun 52-ci maddəsində klassik tərif verilir: təbiətinə, mövqeyinə, təyinatına və ya istifadəsinə görə hərbi əməliyyatlara və həmin vaxt yaranmış şəraitdə tam və ya qismən məhv edilməsinə, tutulmasına və ya zərərsizləşdirilməsinə icazə verilən obyektlər. Amerika Birləşmiş Ştatları bu qaydanı qəbul etsə də, praktikada daha geniş şərh edir.

İştirakçılara görə asimmetriya

Müasir döyüş məkanında aktorların siyahısı olduqca genişlənib.Bir çox ölkələrdə, xüsusən də ABŞ-da, ənənəvi olaraq hərbi personalın səlahiyyətləri daxilində funksiyaları yerinə yetirmək üçün xüsusi podratçılardan (müqaviləli işçilərdən) istifadə olunur. Həqiqətən, bu gün İraqda ABŞ-ın koalisiya qüvvələri birləşməsindən daha çox podratçısı var.

Eyni zamanda Koalisiya qarşısında duran qüvvələrin müxtəlifliyini nəzərdən keçirək:

- Nizami ordu;
- Respublika Mühafizəçiləri;
- Xüsusi Respublika Mühafizəçiləri;
- Fedayeen Saddam hərbi qüvvələri;
- Səlahiyyətləri risk altında olan qəbilə başçılarının rəhbərlik etdiyi qruplar;
- Xristianlarla mübarizə aparan dini zelotlar;
- Siyasi iştirakçılıq istəyənlər (Sədr və Mehdi Ordusu);
- Söyüş zamanı qətlə yetirilən, yaralanan və ya təhqir olunan şəxslərin qohumları
- Xarici cihadçılar;
- Əsl cinayətkarlar.



Münaqişəyə kiminsə qarışması hərbi əməliyyatların necə aparılmasına təsir edir. Bu fakt iki əlaqəli amildən irəli gəlir: məbur etmə mexanizmləri və sanksiyalar.

Birincisi, bir çox belə iştirakçılar beynəlxalq humanitar hüquqa riayət olunmasını təmin edəcək daxili intizam sisteminə tabe olmur. ABŞ-ın İraqdakı mülki şəxslərinə nəzər salın. Hökumət məmurları məhkəmə, intizam sisteminə yox, sadəcə inzibati sistemə daxildir. Müqavilə ilə xidmət edənlər isə ümumiyyətlə az məsuliyyət daşıyırlar. Onların işlərinə hərbi komandanlıq deyil, müqaviləli zabit “nəzarət” edir. Yanlış davranış olanda müqaviləli işçini təmin edən şirkətə maddi cərimələr tətbiq oluna bilər, lakin müqaviləli işçinün özünə hər hansı cəza vermək mümkün deyil. Nizam-intizam şirkətin məsuliyyətindədir. Amerika Birləşmiş Ştatları da daxil olmaqla bəzi dövlətlər bu problemi həll etmək üçün cinayət yurisdiksiyasına döyüş bölgəsindəki mülki şəxsləri də əlavə etdilər. Bununla belə, bu cür hallarda belə məhkəmə sisteminin olmaması, öz qüvvələri arasında İHL-nin beynəlxalq humanitar hüququn müddəalarının tam tətbiq edilməsinə əhəmiyyətli bir maneədir. İraqdakı iştirakçıların siyahısından göründüyü kimi, bütün hərbi əməliyyatlarda iştirak edənlərə intizam nəzarətinin olmaması mümkündür.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: