"XTQ" sözünə uyğun 62 nəticə tapıldı!

Qarabağda partizan, yaxud digər qeyri-ənənəvi döyüş fəaliyyətinə ehtiyac varmı? – HƏRBİ EKSPERT

2019/01/Tipos-1548832799.jpg
Oxunub: 5892     11:10     30 Yanvar 2019    
Son günlər Qarabağın işğal olunmuş ərazilərində, düşmənlə təmas xəttində atəşkəsin hökm sürməsi ilə əlaqədar olaraq sosial şəbəkələrdə həm keçmiş döyüşçülərin, həm ehtiyatda olan zabitlıərin, həm də hərb sahəsində həvəsli olan gənclərin diskussiyaları yeni bir həvəslə gündəmə gəlib. Bu diskussiyaların mənbəyində düşmənlə mübarizədə hansı vasitələrin daha əlverişli olması, son illər Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində tətbiq olunan müasir model silah-sursat və texnikalar, döyüş üsulları, taktiki və strateji amillər ən əsası da işğal olunmuş ərazidə “partizan” hərəkatının və bu hərəkatdan doğan hərbi əməliyyatların aparılması durur.

Döyüş əməliyyatlarının passiv fazası zamanı belə diskussiyaların aparılması, sözsüz ki, bəyəniləndir. Buna, sabahın əsgəri ola biləcək mütərəqqi gənclərə hərbi xidmət, döyüş vəsaitləri, silah-sursat və texnika ilə davranış, təhlükəsizlik qaydalarına riayət etmə, səmt müəyyən etmə, ilkin tibbi yardım və s. kimi vacib aspektlərin teoretik tədrisi kimi baxıla bilər. Bundan əlavə hərb sənəti yolunu seçən gənclər üçün ehtiyatda olan zabitlər və Qarabağ müharibəsi iştirakçılarının tövsiyyə və praktikasındakı nüanslar nümunə və mənəvi hazırlığın bir qoludur. “Düşmənlə mübarizədə hər bir vasitə dəyərlidir”, – sözü illər keçsə belə öz aktuallığını itirmir.

Ordu.az olaraq bu gün sosial şəbəkələrdə daha çox diskussiya olunan və bəzən haqlı və haqsız mübahisələrlə yadda qalan “Qarabağda partizan hərəkatı” mövzusunu təhlil edəcək və bu zaman bu hərb elementinin hərbi elm anlamı ilə təsvirini verməyə çalışacağıq.


İlk əvvəl tarixdə “Partizan” anlayışının haradan və necə ortaya çıxdığını oxucularımızın nəzərinə çatdırmaqla bu döyüş elementinin tarixi və tarixdə qoyduğu izlərlə tanış olaq.

Partizan – “partigiano” italyan sözündən gəlir, əslində, hansısa bir ictimai partiya və yaxud qrup üzvü olaraq işğalçı tərəfindən zəbt olunmuş müəyyən ərazidə silahlı müqavimət göstərərək onun daxildən zəifləməsi üçün müxtəlif metodlarla döyüş əməliyyatları aparanlar mənasını daşıyır. Partizan anlamı ümumilikdə qeyri-hökumət yəni nizami ordu olmayan hərbi birləşmə anlamını ortaya qoyur ki, bu da bu və ya başqa məqsədli qrup və partiya üzvlərinin yerli əhali tərəfindən dəstəklənərək parakəndə halda əməliyyatlar aparması üçün vasitələrdən biridir. Partizanlar döyüş əməliyyatlarını parakəndə aparmağı üstün tuturlar. Bunun da bir neçə izahı var:

- Böyük qruplar yaradılan zaman bu qrupların ərzaq, döyüş sursatı, ləvazimat və bir sıra təhcizatında çətinliklər yaranır;
- Kiçik dəstələrlə mobil və daha cəld hərəkət edərək, düşmənin hərbi təhcizat bazalarına, ərzaq anbarlarına, dəmiryol qovşaqlarına, komanda qərərgahlarına, aerodromlarına və s. kiçik, lakin öldürücü zərbələr endirmək və uzaqlaşmaq daha asandır;
- Yerli əhaliyə qarışaraq düşmənin qorunan obyektləri, zabit heyəti və infrastrukturu haqda məlumat toplamaq böyük əməliyyatlardan daha vacibdir;
- Kiçik mobil və piyada dəstələrlə düşmənin zabit və komanda heyətini oğurlayaraq kəşfiyyat materiallarını əldə edib mərkəzə göndərmək böyük hücumla hərəkətdən daha yaxşı effekt verir və s.

Buna görə də partizanlar əksər halda düşmənlə açıq təmasa girmir, cinahlardan və gözlənilməyən sahələrdən kiçik hücumlara keçərək diversiya aktları törədib düşməni zəif salırlar.

II Dünya Müharibəsi dövründə Ukrayna, Belarus, Polşa, Yuqoslaviya, İtaliya meşələrində çoxlu sayda partizan dəstələri mövcud olub. Bu dəstələr, əksər halda, diviziya sayında olsalar belə parakəndə olaraq bir-birindən fərqli məsafələrdə fəaliyyət göstəriblər. Partizanlar, əsasən, yerli əhalidən seçilmiş partiya mənsubları və müxtəlif vətənpərvərvər insanlardan təşkil olunurdu. Bu zaman keçmiş hərbçilərə, bu və yaxud başqa səbəblərdən ordudan geridə qalmış əsgər və zabitlərə, gizli fəaliyyət göstərən aktiv şəxslərə və müəyyən idarəetmədə təcrübəsi olan insanlara daha çox ehtiyac yaranırdı. Yaxında olan yaşayış məntəqələrində də gizli partizan dəstələri fəaliyyət göstərərək kəşfiyyat və müəyyən meşə və dağ massivində olan qüvvələr üçün ərzaq və ləvazimat toplamaq kimi vəzifələri icra edirdilər. Partizan hərəkatının bir sıra elemetləri var ki, bunlardan da aşağıda göstərilənlər əsas müqavimət xəttinə daxildir:


- Düşmənin infrastrukturunu (dəmir yol relsləri, rabitə xətləri, yüksək gərginlikli elektrik xətləri, su təhcizatı, avtomobil yolları) məhv etmək;
- İnformasiya müharibəsi: Düzgün olmayan məlumatın sızdırılması, vərəqələr, rabitə və şayiələr vasitəsi ilə düşmən qüvvələrinin təlaşa salınması, onların müqavimətdən imtina etmələrinə çağırışlar, mülki əhalinin partizanlara qoşulması haqqındakı fəaliyyət və s.;
- Düşmənin canlı qüvvəsinin, texnikasının, vasitələrinin məhvi və düşməni qorxuya salacaq əməliyyatların aparılması;
- Düşmənin hərəkət zonasında gizli partlayıcı maddələr, minalar, tələlər və s. hərəkəti məhdudlaşdıran vasitələr qurmaq.


Partizan müharibəsinin nəzəriyyəsi

Çin dövlət xadimi Mao Szedun partizan hərəkatını ən effektiv mübarizə üsulu hesab edərək yazırdı: “Düşmən hücuma keçəndə biz geri çəkilirik, düşmən dayandığı zaman biz onu təlaşa salırıq, düşmən geri çəkiləndə isə biz onu təqib edib məhv edirik”. Latın Amerikası partizanları (Gerileros) partizan taktikası dedikdə regionu tam olaraq nəqliyyat diversiyaları ilə bağlamaq anlamını anlayırdılar. Bu zaman düşmən kənardan canlı qüvvə və hərbi təminat almayaraq tez gücdən düşməyə vadar olurdu.

Tarix

Partizan müqaviməti anlayışı XVIII əsrdə yaranaraq “Düşmən arxasında müstəqil müqavimət göstərən kiçik dəstələrin arxa və cinahlara həmləsi” anlayışını ortaya gətirdi. Bu dəstələr əsasən kavaleriya qüvvələri olaraq düşmənə tez və öldürücü zərbə vurur və ərazini tərk edirdilər. Napaleon müharibələri zamanı isə bu anlayışa qusar və mülki əhali də daxil edildi ki, bu zaman bu hərəkat “kiçik müharibə qrupları” konsepsiyasını müharibə tarixinə yazdı. Məhz bu zaman ispan müharibə dialeksiyasında “Gerilla” sözü peyda oldu və bu da özlüyündə “kiçik müharibə” deməkdir. O zamanlar ən güclü partizan hərəkatları İspaniya və Rusiyada həyata keçirilirdi.

Müasir dövrdə isə partizan hərəkatı əsasən Asiya, Afrika, Latın Amerikası və bir sıra Ərəb ölkələrində mövcuddur.


Belə fikir yarana bilər ki, partizan hərəkatı məhz meşə və dağ massivlərindən başqa heç bir ərazidə keçərli deyil. Lakin PH (Partizan Hərəkatı) tarixən əhalinin sıx yaşadığı şəhərlərdədə mövcud olub və məhz bu tip PH-yə “Şəhər Gerillaları” deyilib.

“Şəhər Gerillaları”

Əsasında taktiki və strateji baxımdan azacıq fərqli döyüş metodları olan PH nəzərdə tutulur. Bu tip partizan qüvvələri düşmənin çoxluq təşkil edən qüvvələrlə məhz şəhər mühitində mübarizə aparmaq üçün nəzərdə tutulub. “Şəhər Gerillları”nın döyüş aparma metodları Şimali İrlandıya, Şimali Qafqaz və İraqda geniş vüsət alıb. Bir sıra mütəxəssislərin bu tip mübarizə üsullarını məhdud və lazımsız saymalarına baxmayaraq, belə mübarizə üsullarının zaman-zaman düşmənə ağır itkilər gətirdiyi tarix səhifələrində var. Sıx binalar, yeraltı tunellər, şəhər landşaftında hərəkət edən “gerillalar” ilə mübarizə metodlarının olmasına baxmayaraq, onlar gözlənilmədən ehtimal olunmayan ərazidən çıxaraq zərbə vurub, yox ola bilirdilər. Bundan əlavə, şəhərlərdə dislokasiya olunmuş qarşı tərəf qüvvələrində ərazidə “gerillalar”ın olması faktı da bir psixoloji həmlə metodudur. Bu zaman düşmən qüvvələri hər hərəkətdə olan canlını “gerilla” sayaraq vahimələnir və tədricən bu hiss onları yoraraq psixoloji vəziyyətlərində problemlərə gətirib çıxarır.

İraq dövlət xadimi Tariq Əziz deyib: “Onlar deyirlər ki, biz iraqlılar-vyetnamlılar deyilik və bizdə cəngəllik və bataqlıqlar olmadığı üçün biz gizlənə bilmərik. Lakin mən onlara cavab verirəm ki, qoy bizim şəhərlərimiz bizim cəngəllik və bataqlıqlarımız olsun”.

Rus-Çeçen müharibəsi dövründə də bu teoriya özünü doğruldub. Şəhərə yeridilmiş böyük sayda texnika və canlı qüvvə Çeçen döyüşçülərinin məhz “gerillalar”ı ilə rastlaşmağa məcbur oldu. Bu zaman şəhəraltı yollar və evlərin altındakı qazmalardan istifadə edən Çeçen döyüşçüləri şəhərdə hərəkət zamanı maneələrlə rastlaşan texnikanı və canlı qüvvəni asanlıqla sıradan çıxararaq həmən əraziləri əks tərəf üçün daha keçilməz edə bildilər. Bu zaman əks tərəfin artilleriya atəşi də lazımı effekti verə bilmədi.


Buna baxmayaraq belə taktikanın özünün də təhlükəli cəhətləri var. Bu təhlükə “Şəhər Gerillaları”nın şəhərdəki kvartallarda, şəhər ətrafında mühasirə həlqəsini yara bilməməsi, sonda isə lazımi təhcizatı ala bilmədiyindən məhv olmasıdır. Buna görə də, əgər ərazinin düşmən tərəfindən zəbt olunacağı artıq qaçınılmaz bir faktdırsa, bu zaman şəhər daxilində yaradılan “Gerillalar” uzunmüddətli müqavimət üçün tunel strukturlarını yararlı hala gətirməli, müxtəlif istiqamətlərdə maskalanmış və çətin tapıla bilən silah-sursat anbarları inşa etməli, gizli səyyar hibrid hospitallar qurmalı, dərman və sarğı materialları tədarük etməli, ərzaq və içməli su ehtiyatları yaratmalıdırlar. Bundan əlavə, şəhərkənarı məntəqələrdə gizli zərbə, rabitə, komandanlıq mərkəzləri yaradılmalı, şəhərdaxili əməliyyatların aktiv fazası üçün yerli əhalidən əlaqələndiricilər seçilməli, şəhər və ətraf rayonların tam olaraq xəritəsi işlənib hazırlanmalı və ərazitanıma aspektlərinə ciddi yanaşılmalıdır. Düşmən aviasiyası və artilleriyası üçün yayındırıcı və yalançı hədəflərin də inşasına ciddi yanaşılmalıdır. Şəhərdən kənarda və şəhər daxilində də kiçik zərbə və diversiya qruplarının yaradılması bu zaman aparılacaq əməliyyatlarda başlıca amillərdən biridir.

Qarabağda partizan əməliyyatlarına ehtiyac varmı?

Qarabağda partizan hərəkatı haqqında sosial şəbəkələrdə xeyli mübahisələr getməkdədir. İstifadəçilər isə hər zaman bu məsələdə 1992-ci ilin təcrübələrini və hətta bəziləri Ukrayna, Belarus, Yuqoslaviya və s kimi ölkələrdə II Dünya Müharibəsi dövründəki partizan birləşmələrinin praktikasını önə çəkirlər. Bunlardan hər ikisi yanlışdır. Çünki Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycan tərəfdən partizanların olması heç bir sənəddə öz əksini tapmır. Döyüş iştirakçılarının da bu haqda bir məlumatı yoxdur. İlkin müdafiə qüvvələrini, DİN və özünümüdafiə taborlarını isə heç zaman yuxarıda məlumatı verilən “partizan əməliyyatlarına” bərabər tutmaq olmaz. Bu qüvvələr münaqişənin ilk anlarında sırf müdafiə mövqeyində olub, düşmən ərazisində kəşfiyyatlar belə aparılmayıb. Bu da başadüşüləndir. Əhalidən və yerli polis qüvvələrindən təşkil olunmuş özünümüdafiə tabor və dəstələri həmən əraziləri yaxşı tanıyır və əlavə kəşfiyyat riskinə heç bir lüzum qalmırdı. Döyüş əməliyyatlarının daha da intensivliyinin artdığı dövrdə isə düşmən ərazisinə girərək diversiyalar, lokal döyüşlər keçirən özünümüdafiə qüvvələri isə heç bir vəchlə “partizan” mənasına gəlmir. Bu əslində KDQ-nin (Kəşfiyyat Diversiya Qrupları) bir hissəsidir.


Hal-hazırkı dövrdə isə müzakirələrə baxmadan əminliklə demək olar ki, ortaya qoyulan problem səhv məcraya yönəlib. Çünki Ermənistan dövlətinin Azərbaycan ərazisində işğal etdiyi rayonlarda heç bir yerli əhali qalmayıb. Ərazi başdan-başa boşaldılıb və bir çox rayonlarda ümumiyyətlə yaşayış yoxdur. Belə bir şəraitdə II Dünya Müharibəsi illərində olan “partizan hərəkatı” ideyası sadəcə utopiyadır. Böyük partizan qüvvələrinin ərazidə tez bir zamanda aşkar olunaraq məhv edilməsi labüddür. Bu qüvvələrin hazırlanması, əraziyə keçirilməsi, uzunmüddətli döyüş əməliyyatları üçün ləvazimat, ərzaq və silah-sursat bazası yaradılması mərhələsi də hələ 1994 cü ilin atəşkəs dövründən bitmiş hesab edilə bilər. Dağlıq Qarabağın relyefi Ağdərə və Kəlbəcər istiqamətlərindən hal-hazırkı təmas xəttinə yaxın olmasına baxmayaraq ərazi elə də böyük deyil. Bu zaman relyefdə qısa atəş tamaslarında yaralanaraq sıradan çıxa biləcək şəxsi heyət üçün kiçik tibb məntəqələrinin, gizli mobil hospitalların yaradılması da mümkünsüzdür. Bu vasitələrin düşmənin aramsız olaraq ərazini müşahidə edən PUA-ları vasitəsi ilə aşkar olunacağı və müxtəlif atəş vasitələri ilə məhv ediləcəyi mübahisəsiz faktdır. Hazırda partizan qüvvələrinin yaradılması, hazırlanması, təlim və tədris prossesləri də II Dünya Müharibəsi zamanında olan partizan qüvvələrinin hazırlığından çox fərqlənir. Axtarış, təyinetmə, havadan, vizual, radioelektron kəşfiyyat vasitələrinin ərazidə tüğyan etdiyi dövrdə belə qüvvələrin asanca əraziyə daxil olaraq görünmədən hərəkət edib, müəyyən zaman ərzində döyüş əməliyyatları apara bilməsi sadəcə mümkün deyil.

Hansı vasitələr Qarabağda “partizan” əməliyyatlarına oxşarlıq təşkil edə bilər?

Hal-hazırkı müharibə, döyüş aparma, xüsusi əməliyyatlar, mobil qruplar, kəşfiyyat və diversiya əməliyyatları çərçivəsində Dağlıq Qarabağın mürəkkəb relyefi üçün ən əlverişlisi KDQ-dir (Kəşfiyyat Diversiya Qrupları).

KDQ dedikdə bir sıra insanlar yenidən bu anlamı “partizan” faktoru ilə birləşdirir. İlk əvvəl yada salaq ki, “partizanlıq” müxtəlif peşə sahibi, könüllü və digər təbəqələrdən təşkil olunan uzunmüddətli fəaliyyət növüdür ki, bu zaman əməliyyatlar aparılan zonalarda öncədən döyüş və ərzaq ehtiyatı toplanır, yaxud bu ehtiyatlar ərazidə yaşayan və qəsbkarlara əks olan əhali tərəfindən təmin olunur.


KDQ isə xüsusi təyinatlı qüvvələrə aid olaraq bu, yaxud başqa ordu birləşməsinin ştat strukturunda yer alan xüsusi hərbi vahiddir. KDQ düşmən arxasında kicik qruplarla təyin olunmuş vaxt ərzində kəşfiyyat və diversiya əməliyyatları apararaq düşmənin arxa cəbhə strukturlarına zərbə vurma, hərbi təmayüllü istehsal sahələrini sıradan çıxarma, transport və rabitə vasitələrini məhvetmə və düşmənin vacib obyektləri, qoşun birləşmələri, toplanış əraziləri və vasitələri barədə kəşfiyyat məlumatları toplama ilə məşğul olan, əsasən, ordu kəşfiyyatına tabe olan bir strukturdur. KDQ və partizan anlayışları tamam başqa-başqa qütblərdədir. KDQ hazırlanarkən çox ciddi və ağır seçilmə proseslərindən - alpnizm, mina-partlayış, atəş, fiziki, psixoloji və s. - keçirlər. Əməliyyat zamanı arxa çantalarında müəyyən vaxt avtonom olaraq fəaliyyət göstərmək və döyüşmək üçün sursat, ərzaq və ləvazimat ehtiyatı götürərək uzaq məsafələr gedirlər. Bu zaman KDQ-nin tərkibinə sanitar təlimatçı və rabitəçilər də qoşulur. Bu qrup düşmənin qurduğu sıralı istehkam xəttini hiss edilmədən keçməli, qarşıya qoyulmuş vəzifəni icra etməli, maksimum itkisiz öz qoşunlarının ərazisinə qayıtmalıdır. Əməliyyat zamanı düşmənin KDQ üçün nəzərdə tutduğu “ovçu qrupları”nın da həmləsini dəf etməyə hazır olmalı, alternativ rabitə və qeyri-ənənəvi döyüş üsullarından istifadə etməli, müstəqil qərar verməyi bacarmalıyıq. Məhz müasir Qarabağ müharibəsi zamanı sırf ordu və qoşun birləşmələri tərkibində olan belə qruplar “partizan” anlayışına alternativdir.

Hərbi ekspert Abuzər Əbilov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Partizan   XTQ   Qarabağ