"Təlim" sözünə uyğun 3983 nəticə tapıldı!

Rütbələrin yaranma tarixi və Silahlı Qüvvələrimizdə hərbi qulluqçuların kateqoriyaları - ARAŞDIRMA (EKSPERT)

2019/10/1200p-1569913559.jpg
Oxunub: 3844     11:07     01 Oktyabr 2019    
Bu yazıda hərbi rütbələrin yaranması tarixinə və Azərbaycan Ordusunda hərbi qulluqçuların kateqoriyalarına, rütbələrin verilməsi, alınması və bərpasına, ehtiyata və istefaya buraxılma qaydalarına toxunulacaq.

Orta əsrlərdə müntəzəm ordu bölmələrinin yaranması, onların idarəedilməsi üçün komandir ierarxiyasının formalaşmasını labüdləşdirdi. XV əsrə qədər qoşunlarda və müntəzəm ordularda subordinasiya mövcud olsa da, bu qanunla tənzimlənmirdi. Qərbi Avropada zabit rütbələri və vəzifələri 1570-ci illərdə ortaya çıxdı. Müntəzəm ordularda zabit rütbələrinin iyerarxiyası-polkovnik, kapitan, leytenant rütbələri yarandı. Onların hər biri öz tabeliyindəki şəxsləri müharibə dövründə qismən müstəqil şəkildə döyüşdə idarə edirdi, sülh dövründə isə onlara hərbi işləri öyrədirdi.

Müxtəlif ölkələrdə zabit, sonradan isə general vəzifələrinə təyinat fərqli olub. Bəzi ölkələrdə aşağı rütbəlilərdən və ya alayın muzdlularından müavinlər təyin edib, rəhbər vəzifə üçün zabit patentlərini satışa da çıxarırdılar. Daha sonralar isə zabit və generalları kral fərmanı ilə təyin etməyə başladılar. Vəzifələrə təyinetmə qaydalarından asılı olmayaraq yeni bir fenomen hadisə meydana gəldi: ordu komandirləri və rəisləri ayrıca bir cəmiyyət yaratmağa başladılar. Bəzi feodal dövlətlərdə isə zabit və generalları zadəganlar arasından təyin edirdilər.

Rütbələrin yaranma tarixi

Əsgər ifadəsi bizə daha yaxşı tanış olan rusların "soldat" sözünün tərcüməsindən keçib. Əslində isə bu da ruslara, soldo olaraq bilinən İtalyan sikkəsi "solidus" adından keçib. O zamanlar əsgər haqqında danışarkən, xidmətinə görə müəyyən və çox təvazökar bir maaş alan bir muzdlu nəzərdə tutulurdu. Buna görə əsgər ifadəsi "solidus" kimi tərcümədə müqavilə əsasında xidmət edən peşəkar bir hərbçi üçün olduqca uyğundur. Çağırış ilə xidmət edən birini isə muzdlu adlandırmaq düzgün deyil. Bizdə bu tərcümə uğurlu olduğundan heç bir nonsense yaranmır, lakin heç də təsadüfi deyil ki, əksər Avropa ölkələrində adi əsgərlər hərbi ixtisaslarına uyğun adları daşıyırlar: atıcı, istehkamçı, topçu və s.

Çavuş əvvəllər serjant və jandarma ifadəsinin sinonimi idi. Sonradan onlardan biri hərbi rütbə, ikincisi isə xüsusi bir qoşun növünün adına çevrildi. Əvvəllər zadəgan olmayan, nisbətən ağır silahlı süvarilər çavuş adlanırdı. Yəni çavuş-silahlı və təlim keçmiş hərbi qulluqçular idi. İngiltərədə dövlət çavuşları X-XIV əsrlərdə polis və məhkəmə icraçısı funksiyasını yerinə yetirirdilər. Kiçik komandir heyəti kimi çavuşlar yalnız XVI əsrin ortalarında meydana gəldi.

Gizirlər isə orta əsrlərdə fərqli adlar altında bölmələrin bayraqlarını daşımaq üçün təyin edilirdi. Orta əsrlərdə döyüş meydanında bayraq daşıyan gizirin hərəkətlərini seyr edən döyüşçü nə etməli olduğunu - hücuma keçməli və ya hansı istiqamətdə geri çəkilməli olduğunu anlayırdı.
Bir çox feodal ordularda cəngavər süvariləri müşayiət edən piyada əsgər dəstəsinin başçısı kapitan adlanırdı, onlar tabeliyində olan bölmələri qismən müstəqil idarə edirdilər. Yalnız piyada əsgərlərin komandiri belə adlandırırılırdı. Latıncadan "kaput" - baş, ondan törəyən "kapitaneus" - hərbi rəis, qoşun rəhbəri deməkdir.

Kapitan vəzifəsini kifayət qədər hərbi biliyi və təcrübəsi olan, lakin cəngavər olmayan bir şəxs əldə edə bilərdi. Muzdlu birləşmələrə də kapitanlar rəhbərlik edirdi. Sonradan ordularda kapitan rütbəsi bölük komandiri tituluna çevrildi.

Leytenant rütbəsi isə kapitandan çox sonra yaranıb. Bu rütbə də yalnız piyadalara aid idi. Bu rütbə kapitan köməkçisinə aid edilirdi (lieu tenant - "müavin" deməkdir), yəni kapitanın olmadığı təqdirdə, onu əvəz edir, bölmədə nizam-intizam və maddi təminata cavabdeh funksiyasını daşıyırdı.

Rusiya imperiyasında isə leytenant, bölük komandirinin əmrlərini yerinə yetirən "poruçik" (yerinə yetirən) zabit rütbəsinə uyğun gəlirdi.

Polkovnik rütbəsi adından da göründüyü kimi, alay (tərcümədə polk deməkdir) komandiri vəzifəsini daşıyan mənasını verir.

İngilis və fransızcadan "colonel", italyancadan "colonnello" kimi səslənən polkovnik, böyük ehtimalla alayın səfərdə və ya hücumda olduğu düzülüşünün (kolonlarının) komandiri mənasını daşıyıb.

Polkovnik-leytenant rütbəsi isə leytenantın kapitan köməkçisi olduğu kimi, o da polkovnikin müavini anlamına gəlirdi.

Taborların yaranması ilə polkovnik-leytenant rütbəli zabitlər alayın ilk taborlarının, mayorlar isə sonuncu taborların komandirləri təyin edildi.

General rütbəsi isə kapitandan sonra və onun bazasında yaranıb. Təxminən XV əsrdə Ordu təşkilatının inkişafı və qoşun sayının artması ilə, tabeçiliyində kapitanların rəhbərlik etdiyi bir neçə bölmə olan komandirlər general-kapitan adlandırılmağa başladı. O dövrdə Avropada hərbi dairələrin komandanlarını və ümumiyyətlə hər hansı bir yüksək səviyyəli komandirləri də general-kapitan adlandırırdılar.

Vaxt keçdikcə general-kapitan rütbəsi unuduldu və generallar general-mayor, general-leytenant və general-polkovnik rütbələrinə bölünməyə başladı. Yeri gəlmişkən, müxtəlif ölkələrdə generalların rütbəsində olan ulduzların sayını əsas götürsək, bizim dövrümüzdə general-kapitan rütbəsi ordu generalı rütbəsinə uyğun olmalı idi...

Marşal (bəzi mənbələrdə mareşal) rütbəsi isə demək olar ki, kapitan qədər qədimdir. Yalnız kapitan bir piyada bölməyə komandirlik edirdisə, marşal süvarilərə rəhbərlik edirdi, eyni zamanda o, yüksək və nəcib bir mənşəyə də malik olmalı idi. Erkən və orta əsrlərdə döyüş meydanında cəngavər süvarilər əsas, piyadalar isə köməkçi qüvvə olduğundan daim kapitan marşala tabe olurdu.

Admiral rütbəsi isə HDQ-də general rütbəsinə bərabərdir. Ərəbcədən "Dəniz Sahibi" deməkdir. Avropalılar bu rütbəni XII əsrdə ərəblərdən götürüblər. İlk öncə hər hansı bir gəmi birliyinin komandiri admiral adlanırdı. Öz donanmaları ilə hücum edən piratların da öz admiralları mövcud idi.

Hazırda, Azərbaycan Respublikasında isə hərbi qulluqçular aşağıdakı kateqoriyalara bölünüb:

Əsgərlər, matroslar və kursantlar;
Çavuşlar;
Gizirlər və miçmanlar;
Kiçik zabitlər;
Baş zabitlər;
Ali zabitlər.


Hər bir hərbi qulluqçuya və hərbi vəzifəliyə onun qulluq vəziyyətindən, hərbi və ya xüsusi hazırlığından, hərbi xidmət müddətindən, ehtiyatdakı vəziyyətindən, qoşun növünə və ya xidmətinə mənsubiyyətindən və xidmətlərindən asılı olaraq müvafiq hərbi rütbə verilir:

Əsgər, matros və kursantlara - əsgər, baş əsgər, matros, baş matros, kursant;
Çavuşlara - kiçik çavuş, çavuş, baş çavuş;
Gizir və miçmanlara - kiçik gizir, gizir, baş gizir, kiçik miçman, miçman, baş miçman;
Kiçik zabitlərə - kiçik leytenant, leytenant, baş leytenant, kapitan, kapitan-leytenant;
Baş zabitlərə - mayor, polkovnik-leytenant, polkovnik, 3-cü dərəcəli kapitan, 2-ci dərəcəli kapitan, 1-ci dərəcəli kapitan;
Ali zabitlərə - general-mayor, general-leytenant, general-polkovnik, ordu generalı, kontr-admiral, vitse-admiral, admiral.


Qoşun növləri və xüsusi qoşun generallarının hərbi rütbələrinə mənsub olduqları qoşunların adları əlavə edilir. Tibb xidməti, ədliyyə zabitləri və generallarının hərbi rütbələrinə mənsub olduqları xidmətlərin adları əlavə edilir.

Çavuşlara və gizirlərə (miçmanlara) hərbi rütbələr qoşun və ya xidmət növü göstərilmədən verilir.

Ehtiyatda olan vətəndaşların hərbi rütbələrinə "ehtiyatda olan" sözləri, istefada olan vətəndaşların hərbi rütbələrinə isə "istefada olan" sözləri əlavə edilir.

Hərbi rütbələrin verilməsi

Ali zabit hərbi rütbələri ali zabit vəzifələrində çalışan hərbi qulluqçulara Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən verilir.

"Ordu generalı" hərbi rütbəsi müharibə dövründə dövlətin bütün Silahlı Qüvvələrinə rəhbərlik işində Respublika qarşısında xüsusi xidmətlərə görə verilir.

Hərbi qulluqçulara və hərbi vəzifəlilərə digər hərbi rütbələr Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən təsdiq edilən Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının hərbi xidmət keçməsi haqqında Əsasnamədə və Silahlı Qüvvələrin İntizam nizamnaməsində müəyyən edilmiş qaydada verilir.

Hərbi rütbələrdən məhrumetmə, hərbi rütbələrin aşağı salınması və bərpası

Hərbi qulluqçular və hərbi vəzifəlilər (əsgər, matros hərbi rütbələri olanlardan başqa) cinayət törətməyə görə məhkum olunduqda və ya Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlığını itirdikdə onlara verilmiş hərbi rütbələrdən məhrum edilə bilər və ya əsgər, matros rütbəsinə endirilə bilərlər.

Hərbi rütbələrdən məhrum edilmiş hərbi qulluqçuların və hərbi vəzifəlilərin hərbi rütbəsi məhkəmənin qərarı əsasında həmin hərbi rütbələri vermək hüququ olan vəzifəli şəxslər tərəfindən bərpa edilir.

Müddətli xidmət çavuşları Silahlı Qüvvələrin İntizam nizamnaməsi ilə müəyyənləşdirilmiş qaydada hərbi rütbədən məhrum edilə bilər və onların hərbi rütbələri bərpa edilə bilər.

Hərbi qulluqçuların və hərbi vəzifəlilərin hərbi rütbələri (əsgər və ya matros, kiçik gizir və ya kiçik miçman, kiçik leytenant və ya ona bərabər hərbi rütbəsi olanlardan başqa) bir pillə aşağı salına bilər.

Hərbi rütbələrin bir pillə aşağı salınması və rütbələr aşağı salındıqdan sonra bərpası aşağıdakı qaydada həyata keçirilir:

Ali zabitlərin hərbi rütbələri - Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən, digər hərbi qulluqçuların, habelə hərbi vəzifəlilərin və istefada olan şəxslərin hərbi rütbələri isə - Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının hərbi xidmət keçməsi haqqında Əsasnamədə və Silahlı Qüvvələrin İntizam nizamnaməsində müəyyən edilən qaydada.

Hərbi vəzifələr

Ali zabitlər tərəfindən tutulmalı olan vəzifələrin vahid siyahısını Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi təsdiq edir. Hərbi qulluqçuların digər heyətləri tərəfindən tutulmalı olan vəzifələrin siyahısını isə tabeliklərinə müvafiq surətdə nazirlər və komitə sədrləri təsdiq edir.

Hərbi prokurorluq orqanlarında hərbi qulluqçular tərəfindən tutulmalı olan ştatlı vəzifələrin və bu vəzifələrə uyğun hərbi rütbələrin siyahısını Azərbaycan Respublikası Baş prokurorunun və Azərbaycan Respublikası müdafiə nazirinin birgə təqdimatına əsasən Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi təsdiq edir.

Hərbi tribunalların hərbi qulluqçular tərəfindən tutulmalı olan ştat vəzifələrinin və bu vəzifələrə uyğun hərbi rütbələrin siyahısını Azərbaycan Respublikası Ədliyyə nazirinin, Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi sədrinin və Azərbaycan Respublikası Müdafiə nazirinin birgə təqdimatına əsasən Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi təsdiq edir.

Hərbi qulluqçuların xidmətdə bir hərbi vəzifədən başqa hərbi vəzifəyə keçirilməsi üçün əsaslar Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının hərbi xidmət keçməsi haqqında Əsasnamə ilə müəyyən edilir.

Hərbi qulluqçular ali zabitlər tərəfindən tutulmalı olan hərbi vəzifələrə, qanunvericilikdə başqa qayda nəzərdə tutulmamışdırsa, Azərbaycan Respublikası Müdafiə nazirinin, daxili işlər nazirinin, Fövqəladə Hallar nazirinin, Dövlət Sərhəd Xidmətinin rəisinin, Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin rəisinin və Xarici Kəşfiyyat Xidmətinin rəisinin təqdimatına əsasən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən təyin olunurlar.

Hərbi xidmətdə olmağın son yaş həddi

Dinc dövrdə hərbi xidmətdə olmağın son yaş hədləri müəyyən edilir:
müddətli xidmət hərbi qulluqçuları üçün - 27 yaş;
müddətdən artıq xidmət hərbi qulluqçuları, gizirlər və miçmanlar üçün - 45 yaş;
kiçik zabitlər üçün - 45 yaş;
baş zabitlər üçün - 50 yaş;
general-mayor, kontr-admiral, general-leytenant, vitse-admiral rütbələrində olanlar üçün - 55 yaş, general-polkovnik, admiral rütbələrində olanlar üçün - 60 yaş.


Hərbi qulluqçuların hərbi xidməti davam etdirməsini istisna edən əsaslar olmadıqda onlar hərbi xidmətdə olmağın son yaş həddinə çatanadək hərbi xidmətdə qala bilərlər.

Hərbi xidmətdə olmağın son yaş həddinə çatmış hərbi qulluqçular dinc dövrdə ehtiyata və ya istefaya buraxılmalıdırlar.

Hərbi xidmətdə olmağın son yaş həddinə çatmış hərbi qulluqçuların razılığı ilə onlar hərbi qulluqçuların müvafiq heyəti üçün ehtiyatda olmağın son yaş həddindən artıq olmamaqla hərbi xidmətdə saxlanıla bilərlər.

Hərbi xidmətdən buraxılma

Dinc dövrdə və müharibə dövründə hərbi qulluqçular həqiqi hərbi xidmətdən ehtiyata və ya istefaya buraxılırlar.

Dinc dövrdə və müharibə dövründə ali zabitləri, dinc dövrdə müddətli xidmət hərbi qulluqçularını həqiqi hərbi xidmətdən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti buraxır.

Hərbi qulluqçuların qalan heyətləri Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının hərbi xidmət keçməsi haqqında Əsasnamədə müəyyən edilmiş qaydada həqiqi hərbi xidmətdən buraxılırlar.

Həqiqi hərbi xidmətdən ehtiyata və ya istefaya buraxılan hərbi qulluqçular Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müəyyən etdiyi siyahı üzrə hərbi geyimlə, yaşadıqları yerə getmək üçün bilet pulu və yolda olduqları müddətdə yemək pulu ilə, habelə birdəfəlik pul müavinəti ilə təmin edilirlər.

Hərbi xidmətdən ehtiyata buraxılma

Ehtiyatda olmağın son yaş həddinə çatmayan və səhhətinə görə dinc dövrdə və ya müharibə dövründə hərbi xidmətə yararlı olan hərbi qulluqçular aşağıdakı hallarda həqiqi hərbi xidmətdən Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin ehtiyatına buraxılırlar:

a) xidmət müddəti başa çatdıqda;
b) yaşa görə - hərbi xidmətdə olmağın son yaş həddinə çatdıqda;
v) xəstəliyə görə - hərbi-həkim komissiyaları tərəfindən dinc dövrdə, 6 aydan və ya 12 aydan sonra yeni müayinədən keçməklə müharibə dövründə hərbi xidmətə yararsız sayıldıqda;
q) ştatların ixtisarına görə - ştatların ixtisarı və ya təşkilati tədbirlər ilə əlaqədar xidmətdə onlardan istifadə etmək mümkün olmadıqda (müddətli xidmət hərbi qulluqçularından başqa);
ğ) ailə vəziyyətinə görə;
d) xidməti uyğunsuzluğa görə (müddətli xidmət hərbi qulluqçularından başqa);
e) hərbi qulluqçunun şərəfini ləkələyən xətalar törədilməsinə görə (müddətli xidmət hərbi qulluqçularından başqa);
ə) törədilmiş cinayətə görə məhkəmə tərəfindən hərbi xidmətdə olmağı istisna edən cəzaya məhkum edildikdə;
j) daimi fəaliyyət göstərən dövlət hakimiyyəti orqanlarının tərkibinə seçilib orada daimi işə keçdikdə;
z) öz arzusu ilə - yalnız zabit heyəti vəzifələrində təqvim hesabı ilə azı 5 il xidmət etmiş zabitlər.

Hərbi xidmətdən istefaya buraxılma

Ehtiyatda olmağın son yaş həddinə çatan və ya hərbi-həkim komissiyaları tərəfindən səhhətinə görə hərbi xidmətə yararsız sayılan hərbi qulluqçular həqiqi hərbi xidmətdən aşağıdakı hallarda istefaya buraxılırlar:

a) yaşa görə - ehtiyatda olmağın son yaş həddinə çatdıqda;
b) xəstəliyə görə - hərbi-həkim komissiyaları tərəfindən hərbi xidmətə yararsız sayılaraq hərbi uçotdan çıxarıldıqda;
v) törədilmiş cinayətə görə məhkəmə tərəfindən hərbi xidmətdə olmağı istisna edən cəzaya məhkum edildikdə.


Mənbələr:

http://www.dsnews.ua/society/zvaniya-nazvaniya-pochemu-soldat---eto-naemnik-a-esaul-ne-26052019160000
http://www.e-qanun.az/alpidata/framework/data/7/f_7823.htm

Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Rütbə   SQ