"Türkiyə" sözünə uyğun 3720 nəticə tapıldı!

Ermənistan-Gürcüstan müharibəsi niyə heç kimin yadına düşmür? - O bu gün də təkrarlana bilər (HƏRBİ EKSPERT)

2019/11/Abxaz-1573717321.jpg
Oxunub: 1693     14:07     14 Noyabr 2019    
Ermənistanın onunla həmsərhəd olan Respublikaların torpaqlarına (Qarabağ, Şərqi Anadolu və Samtsxe Cavaxetiya) olan ərazi iddialarına Böyük Güclərin Cənubi Qafqazdakı imperialist siyasətləri prizmasından kənarda baxılması qeyri-mümkündür. XVII əsrin sonlarından başlayaraq dövrün sənədlərini məharətlə saxtalaşdırmağı bacaran ermənilər Rusiya və digər Avropa dövlətlərinin dəstəyi ilə tarixi gerçəkliyi əks etdirməyən qondarma ideyalar əsasında irəli sürdükləri ərazi iddialarını XIX əsrin başlanğıcından etibarən daha planlı şəkildə həyata keçirməyə başladılar.

XIX əsrin əvvəllərində Çar Rusiyası Cənubi Qafqazın işğalına başladı. Bu işğalın əsas məqsədi Qacar imperiyasının qoşunlarını Cənubi Qafqaza, o cümlədən Azərbaycanın şimalına və qərbinə buraxmamaq, mühüm hərbi-strateji əhəmiyyətə malik olan Qarabağ, İrəvan və Naxçıvan xanlıqları ilə birgə indiki Gürcüstan ərazilərini ələ keçirməklə Çar Rusiyasının regionda gələcək hegemonluğunu təmin etməkdən ibarət idi.


XVIII əsrin II yarısında Azərbaycanın şimal-şərqindəki xanlıqlar Rusiya ilə, qərb və cənub-qərb hissəsində yеrləşən xanlıqlar isə çоx zaman Оsmanlı ilə daha sıx təmasda оlurdular. Gürcüstan tamamilə Оsmanlı dövlətinin tabeliyində əyalət status daşıyırdı. Həmin dövrdə Cənubi Qafqaz uğrunda mübarizə aparan Rusiya və Osmanlı imperiyası ilə müqayisədə Qacarlar nisbətən zəif idilər.

Təbii ki, regionda Osmanlı və Qacar amillərini nəzərə almadan bu planın həyat keçirilməsi məqsədəuyğun olmazdı. Bunun üçün Rusiya regionda onun maraqlarını qoruyacaq “erməni dövləti” yaratmaq planını həyata keçirməyə başladı. İşğal üçün Qafqaza göndərilən qoşunların komandanı P.D.Sisianova hərbi planlarının həyata keçirilməsində ermənilərə xüsusi diqqət və qayğı göstərilməsi, onların müdafiəsinin təşkil edilməsi və onlardan geniş istifadə edilməsi tapşırılırdı.

Deməli Rusiyanın himayəsi altında Qafqazda erməni dövlətinin yaradılması, həmçinin ermənilərin İrandan, Suriyadan və Türkiyədən Rusiyanın işğal etdiyi Azərbaycan və Gürcüstan torpaqlarına köçürülməsi təsadüfi hadisə olmayıb, bu daha əvvəldən planlaşdırılan ssenarinin əsas elementi olub.

İlk belə fərman Səfəvilərin zəifləməsindən sonra I Pyotr tərəfindən 1724-cü ilin noyabrın 10-da verilib. Bəzi erməni-rus tarixi ədəbiyyatında bu münasibətləri qarşılıqlı ticarət əlaqələri ilə bağlamağa çalışsalar da, maliyyə dövriyyəsinin həcmi baxımından real nəticə əldə edilə bilinmir. Çünki artıq bu mövzu ilə maraqlanan hər kəsə məlumdur ki, ermənilərin müstəqil dövlət əldə etməsinin səbəbkarı olan Çar Rusiyasının Qafqaz siyasətinin əsas məqsədi dini və siyası faktorları qabartmaqla Ermənistandan regionun digər dövlətlərinə, xüsusilə Türkiyə və Azərbaycana qarşı istifadə etmək olub.


Cənubi Qafqazda ermənilərin sayının və ərazilərinin artması əsasən Osmanlı imperiyasının tərkibində olan Gürcüstanın, əsasən də Azərbaycanın İrəvan və Qarabağ xanlığının əraziləri hesabına baş verdi. Bütün əsr boyu davam edən bu köçün əsas mərhələləri Krım müharibəsinin (1853-1856), Rusiya-Osmanlı müharibələsinin (1877-1878), ermənilərin Osmanlı əleyhinə üsyanlarının (1895-1896) və I Dünya Müharibəsinin nəticələri ilə üst-üstə düşür.

Ermənilər bu ərazilərə yerləşdikdən sonra onlara verilən ərazilərlə kifayətlənmədilər, dayanmadan bütün qonşulara qarşı ərazi iddiaları irəli sürməyə başladılar. Bu əsassız iddialar və işğal faktları Azərbaycana qarşı aşkar formada bu günə qədər də davam edir. Bir çox yerli və xarici KİV-lərdə Ermənistanın yarandığı ilk gündən Cənubi Qafqazda təhlükəsizliyə təhdid törətməsi mövzusunda təkzibolunmaz faktlara əsaslanan çoxsaylı araşdırmalar dərc olunub. Lakin Azərbaycan və Türkiyə mətbuatında bu ölkələrə qarşı törədilən erməni terror aktlarına nisbətən yer ayrılsa da, Ermənistanın 1918-ci ildə Gürcüstana qarşı təcavüzü barədə ətraflı məlumatlara rast gəlinmir.

Müharibədən əvvəlki siyasi mənzərə

1918-ci ilin yayında Almaniya Gürcüstana, Türkiyə isə Ermənistana nəzarət edirdi. Gürcüstan Almaniyanı müttəfiqi olaraq qəbul etdi, “əzabkeş” Ermənistan isə zəifləyən Osmanlıdan qoparaq çalxalanan Rusiyanı deyil, ingilisləri özünə himayədar seçdi. Hətta bununla kifayətlənməyib Rusiyanın silahlı müxalifəti ilə yaxından əməkdaşlığa da başladı.


İngilislərin Ermənistana maraq göstərməsinə səbəb isə onların Osmanlı ilə sərhəddə yerləşməsi və türklərə qarşı daim düşmən mövqedə olması idi.

Almaniya qoşunları Gürcüstanda yerləşən zaman Tiflis əyalətinin keçmiş cənub sərhədinin Gürcüstan-Ermənistan sərhədi hesab edilməsinə nə Gürcüstan, nə də digər müttəfiq və əsas iştirakçı ölkələr etiraz etmədi. Türkiyə isə buna əhəmiyyət belə vermədi. Burada narazı olan tərəf həmişəki kimi yalnız ermənilər idi. Lakin 1918-ci ilin yayında bu məsələ ikinci dərəcəli idi və əsas oyun iştirakçısı olan böyük dövlətləri narahat etmirdi. Ermənistan isə həmişəki kimi uyğun hərbi-siyasi şəraitin yetişməsini gözləməklə bərabər döyüş əməliyyatlarına hazırlıqlarını davam etdirirdi.

Ermənistanın məqsədi

Ermənistan hərbi əməliyyatlar vasitəsilə Gürcüstanın Sarvan bölgəsindən (daha sonra Borçalı və indi Marneuli-red.) bir az cənubda axan Xrami çayı boyunca sərhədləri ələ keçirtməklə ərazilərini genişləndirməyə çalışırdı. Bu bölgənin yerli əhalisi əsasən gürcülərdən və azərbaycanlılardan ibarət idi. İkinci hücum istiqaməti Yekaterinfeld (indiki Bolnisi-red.) seçilmişdi, digər istiqamət isə Axalkalaki ətrafı əraziləri nəzərdə tuturdu. Bu müharibə son mərhələdə Ermənistanın dənizə çıxışını təmin etməli idi.

Müharibənin ilkin mərhələsi


1918-ci ilin payızında Çənubi Qafqazda ümumi vəziyyət dəyişməyə başladı. Almaniya və Türkiyə müharibəni uduzdu, oktyabrın 14-də müttəfiqlər Qərb Cəbhəsinə hücuma keçərək alman qoşunlarını məğlub etdilər. Bu zaman Almaniyanın Gürcüstandan çıxacağı və ingilis qoşunlarının qısa müddət ərzində Qafqaza gələcəyi məlum oldu. Ermənistan isə bu məqamı gözləyirdi, çünki nə türklərə, nə azərbaycanlılara, nə də gürcülərə qarşı illər uzunu apardıqları pozuculuq fəaliyyətlərinə heç fasilə də verilməmişdi. Sadəcə regionda zəifləyən Rusiyanı güclənən İngiltərə ilə əvəz etmişdilər. Ermənistan-Gürcüstan müharibəsinin ilkin qığılçımları 1918-ci ilin yayın sonunda Borçalı ilə Senain ərazisində qeydə alındı. Müasir Gürcüstanda bu ərazilər əsasən Marneuli rayonuna aiddir.

Gürcüstanın mütəfiqi Almaniyanın müharibəni uduzduğu 2018-ci ilin oktyabrın 14-də dəqiqləşir, cəmi 4 gündən sonra, oktyabrın 18-də ermənilər Gürcüstan ərazisinə hücüm edərək Kober dəmir yol stansiyasını və ətraf əraziləri işğal edirlər.

Oktyabrın sonuna doğru vəziyyət daha da kəşkinləşdi, ermənilər Axalkalaki və Borçalıda təxribatlar, silahlı toqquşmalar törətməyə başladılar. Ermənistan Axalkalakiyə süvari eskadron, Borçalıya isə 4-cü erməni polkunun hissələrini göndərdi.


Buranı qoruyan azsaylı alman hərbçiləri heç bir şey edə bilmədilər. Paralel olaraq erməni silahlıları yaxınlıqdakı digər ərazilərə də hücumlar edir, yerli əhaliyə xəsarət yetirir, qarət və talanlar həyata keçirirdilər. Gürcüstan hökuməti Koberə kömək üçün əlavə qüvvə (bəzi mənbələrdə 250 nəfər) göndərir. Bu qüvvələr tərəfindən oktyabrın 20-də Kober ermənilədən təmizlənir.

Oktyabrın 23-də ermənilər Karinj kəndindəki alman döyüş məntəqəsinə hücum edir. Oktyabrın 27-dək kənd uğrunda döyüşlər olsa da, ermənilər nəticə əldə etməyib geri çəkilirlər. Sonradan isə bu hücum əməliyyatlarının, qətl, qarət və talan hadisələrinin “anlaşılmazlıq” olduğunu elan etdilər. Beləliklə Ermənistan geniş miqyaslı əməliyyatlar üçün uyğun şəraitin yetişmədiyini anlayaraq, iştirakçı tərəflərin razılığı ilə bütün məsələləri sülh yolu ilə həll etmək üçün konfrans çağırmaq qərarına razılıq verdi. Münaqişənin ilkin mərhələsi Ermənistan üçün nəticəsiz başa çatdı.

Nəticəsiz danışıqlar


Noyabrın əvvəlində Gürcüstan parlamentinin üzvləri İrəvana gələrək bütün sərhəd məsələlərini razılaşdırmaq üçün Tiflisdə sülh konfransının keçirilməsini təklif edirlər. Konfransa noyabrın 10-da başlamaq və orada yaşayan azərbaycanlıların nümayəndələrini dəvət etmək təklif olunur. Erməni tərəfi cavabında ideyanın pis olmadığını bildir, lakin bir neçə məsələdə narazı qaldıqlarını da gizlətmirlər. Ermənilər sərhəd məsələlərinin razılaşdırilması üzrə konfransda 1 nomrəli məsələni- sərhəd məsələsini müzakirə etməkdən imtina edirlər. Kiçik iddialar razılaşdırılsa da, Ermənistan sərhəd məsələsində qəribə bir inadkarlıq göstərərək bu mövzunu müzakirə etməyə razı olmur. Ayın 10-da, Tiflisdə konfrans işinə başlayır. Gürcüstan, Azərbaycan və Şimali Qafqaz nümayəndələri gəlsə də, Ermənistanın nümayəndə heyəti gecikdiklərini bəhanə edib konfransa gəlmir. Konfrans ayın 13-nə, sonra 20-nə, sonra isə 30-na keçirildi, lakin Ermənistan yenə də məsələni uzadır. Dekabrın 5-də səhər gürcü nümayəndə heyəti sərhəd məsələsini müzakirə etməməyə, yəni bu məsələdə ermənilərə güzəştə getməyə razılığını verərək İrəvandan Tiflisə qayıdır. Məhz həmin gün, Gürcüstan üçün ən gözlənilməz anda, dekabrın 5-də Ermənistan Gürcüstan sərhəddini pozaraq hərbi əməliyyatlara başlayırlar. Beləliklə Ermənistan Gürcüstanın danışıqlar prosesində güzəştə getdiyi gün ərazisinə hücum edir və ölkə məcburən müharibəyə cəlb edilir.

Gürcüstandan torpaq əldə edə bilməyən ermənilər, təcavüzü “anlaşılmazlıq” adalandırdılar, əks tərəfi danışıqlara dəvət etdilər, əvvəlcə mümkün qədər sülh danışıqlarını uzatdılar, bu çətinləşdikdə və ya mümkün olmadıqda, yerinə yetirilməsi mümkün olmayan şərtlər irəli sürdülər, sonunda isə uyğun siyasi-hərbi şəraiti gözləyib həlledici zərbəni endirmək taktikası seçdilər.

Müharibənin ikinci mərhələsi


Təbii ki, Gürcüstan danışıqlar prosesində geri addım ataraq erməni şərtlərini qəbul etdiyi üçün müharibə gözləmirdi. Dekabrın 5-də Ermənistanla sərhəddəki Senain şəhərində cəmi 200 nəfərlik gürcü silahlı bölməsi yerləşirdi. İndiki Senain Ermənistanın Alaverdi şəhərinin ən cənub kənarındadır. Gürcü qüvvələrinə general Tsulukidze rəhbərlik edirdi. Onlar demək olar ki, bütün Ermənistan ordusunun Senain ətrafında toplaşdığınından tam xəbərsiz idi.

Dekabrın 5-də Uzunlar kəndində (indiki Odzun monastırının yerləşdiyi ərazi) bir gürcü əsgəri ermənilər tərəfindən öldürüldü. Sonra ermənilər kənddəki gürcü qarnizonunu mühasirəyə alaraq onları tərksilah edib əsir götürdülər. Dekabrın 9-da general Tsulukidze asayişi bərpa etmək üçün Uzunlara silahlı qrup göndərdi. Dəstə erməni ordusunun çoxsaylı qüvvələrinə rast gələrək Senainə çəkilməli oldu.

Tsulukidzenin danışıqlar prosesindən xəbəri var idi, buna görə də müharibənin başlaya biləcəyini ağlına gətirmirdi. General Tiflisdən əlavə bir bölük şəxsi heyət tələb etdi, lakin bu vaxt təxminən 4000 nəfərlik erməni silahlıları Senaini mühasirəyə alaraq şəhəri atəşə tutmağa başladılar. Yalnız bundan sonra general müharibənin başladığını anladı.

“Sərhəddəki Tsater kəndində yerləşən gürcü sərhəd dəstəsi silahlı ermənilər tərəfindən mühasirəyə alınıb. Ermənilər tərəfindən aşkar düşmənçilik hərəkətlərinə yol verilir. Korinj kəndinə də müdaxilə edilir. Silahlı ermənilərin bu hərəkətlərini quldur dəstələrinin deyil, nizami hərbi hissələrin fəaliyyəti olduğunu bəyan etməyi özümə borc hesab edirəm ..”, - deyə generalın məruzəsində qeyd olunur.


Döyüşlər əsasən azərbaycanlıların kompakt yaşadığı və tarixən onlara məxsus olan Borçalı qəzasında gedirdi. Ermənistanın notasına görə, Gürcüstan Borçalı, Axalkalaki qəzalarından və Tiflis də daxil olmaqla, eyniadlı qəzanın bir hissəsindən imtina etməli idi.

Dekabrın 12-də isə 500 və ya 600 nəfərlik erməni taboru Yekaterinfeldə (indiki Bolnisi) ərazisinə hücuma keçdi. Gürcüstan 300 nəfərlik sərhədçi dəstəsi general Tsitsianovun komandanlığı altında onları qarşıladı, lakin ermənilər Vorontsovka və Aleksandrovka kəndlərini basqınla ələ keçirdilər və 14-də gürcü sərhəd dəstəsi şimala doğru geri çəkilməyə başladı.

Senain və Alaverdi ərazisindəki gürcü bölmələri ermənilərin üstün qüvvələri tərəfindən mühasirəyə alındı. 10 və 11 dekabrda atışmalar davam etdi. Ayın 12-də isə Tsulukidze qərargahını Alaverdiyə köçürdü. Şəhərin ətrafında bir neçə yüksəklikdə möhkəmlənən Gürcüstan ordusu Senaində mühasirəyə alınan bölməni xilas etməyə çalışdı, lakin cəhd uğursuz oldu. 60 nəfərlik bir dəstə Senaini əldə saxlamaqda davam edirdi.

600 nəfərlik əsas qüvvələr Alaverdidə müdafiə olunurdu. Senain zirehli qatarı itirildi. Beləliklə, dekabrın 13-də Ermənistan ordusu hücuma keçdi. Bu ən son alman hərbi hissəsi olan Qafqaz Alayının Tiflisdən ayrıldığı gün baş verdi. Tsulukidze 1:7 güc nisbətinə dözə bilməyəcəyini anladıvə 14-də Sadaxlıya çəkilməyə qərar verdi. Ermənilər Alaverdi və Senain arasındakı dəmir yolunu partlatdılar və Senaində gürcü zirehli qatarını mühasirəyə aldılar.


Qərb sektorunda isə erməni ordusu Axalkalakiyə hücum etdi, amma Axalkalaki erməniləri onları dəstəkləməkdən qorxdu. Komandanlığı altında təxminən 6000 nəfər şəxsi heyət mövcud olan general Makaşvili erməni bölmələrinin Gürcüstan ərazilərini tərk etmələrini tələb etdi. Ermənistan ordusu onun təklifini dekabrın 20-dək müzakirə edib, sonda geri çəkildi. Lakin Gürcüstan ordusu itki ilə Tiflis istiqamətində geri çəkilirdi. Dekabrın 14-də geri çəkilməyə başlayan gürcü bölmələri 15-də Sadaxlıya daxil oldu. Geri çəkilməni bir ədəd zirehli qatar təmin edirdi, lakin o həmin gün Axtala stansiyasının yaxınlığında qəzaya uğradı. Zirehli qatarın heyəti onlara qoşulan çox sayda mülki qaçqınlar ilə birgə döyüşərək Axtalaya çəkildi. Axtalada erməni mühasirəsində qalan gürcülərə digər zirehli qatar köməyə 3 gün sonra gəldi və onlar da Sadaxlıya çəkilə bildilər.

Bu istiqamətdə silahlı erməni ordusunun sayı təxminən 6000 nəfər idi və onlar fasiləsiz hücum edirdilər. Artıq ilk əsirlər, bir neçə pulemyot və top ermənilər tərəfindən qənimət olaraq ələ keçirilmişdi.

Dekabrın 15-də vacib hadisə oldu- ingilislər Batumiyə desant çıxardı. Ermənistan bunu Gürcüstana qarşı ikinci cəbhə kimi qiymətləndirdi. Gürcüstan hökuməti hələ tammiqyaslı müharibənin başladığını anlamaq istəmirdi. Yalnız 16 dekabr tarixində baş verənlər müharibə adlandırıldı və müvafiq bəyanat Tiflisdəki erməni nümayəndəsinə verildi. Dekabrın 17-də isə bütün qaydalara uyğun müharibə aparılacağı barədə qərar qəbul edildi və ermənilərlə diplomatik əlaqələr kəsildi.


Həmin gün general Tsulukidze Sadaxlı stansiyasında səngər qazdırırdı. Ayrım stansiyasındakı mühasirədən yaxasını qurtaran generalın sərəncamında 200 döyüş qabiliyyətli və çoxlu sayda yaralı qalmışdı. Ermənilər Sadaxlıya da hücum etdilər, lakin dəf edildilər.

Sonra ermənilər qərb tərəfdən Sadaxlının ətrafına dolanıb və ayın 19-da Şulaveriyə girdilər. Oradan Şulaveri dəmiryol stansiyasına hücum etdilər və Tiflis ilə Sadaxlının əlaqəsini kəsdilər. Vəziyyət həddən artıq gərginləşdi.

Şulaveri döyüşü


Tiflis istiqamətində erməni qoşunlarına General Dro adı ilə tanınan general Drastamat Kanayan komandanlıq edirdi. Dekabrın 23-də onun qoşunları Xrami çayına qədər irəllədi və 24-də Gürcüstandan əraziləri güzəştə getməyi tələb etdi, əks halda gürcüləri Tiflisə tərəf hücum etməklə hədələdi.


Gürcüstan hökuməti ermənilərin tələblərini rədd etdi və bəzi kadr dəyişiklikləri həyata keçirdi. Ordunun komandanlığı Abxaziyadan çağırılan general Mazniaşviliyə tapşırıldı. Qərargah rəisi isə general Kvinitadze təyin edildi. Ordunu gücləndirmək üçün yeni hissələr yaradıldı. Mazniaşvili ordu qərargahının yerləşdiyi Borçalıya gəldi.

Gürcüstan ordusu, prinsipcə, erməni ordusundan güclü idi, lakun onu yenidən formalaşdırıb cəbhəyə göndərmək lazım idi. Bunun üçün bir neçə gün zamana ehtiyac var idi, lakin komandanlığın belə bir zamanı yox idi. Mazniaşvili özünəməxsus bir manevr metodu seçərək hücum etmək qərarına gəlir. Bir əslində blef idi, çünki nə hücum üçün, nə də müdafiə üçün onun qüvvələri yetərli deyildi. General ermənilərin nə baş verdiyini başa düşməmələri sayəsində uğur qazanacağına inanırdı.

Strateji Şulaveri rayonu uğrunda döyüş İmiri körpüsü ətrafında başladı. Dekabrın 24-də səhər bir ədəd gürcü zirehli qatarı erməni mövqelərini atəşə tutdu, sonra süvarilər Xramını keçib dəmir yolu stansiyasını ələ keçirdilər, piyadalar isə çaydan keçərək İmiri kəndini və dəmir yolu körpüsündə möhkəmləndilər. Sonra gürcü hissələri Şulaveriyə tərəf hərəkət etdilər və Şulaveri yolunun cənubundakı 648 yüksəkliyini azad etdilər. Bu ərazilərin tutulması arzu olunan effekti verdi: ermənilər Şulaverinin təhlükə altında olduğuna inanaraq bütün qüvvələrini ora köçürməyə başladılar. Bu vaxt Borçalıya təxminən 1000 nəfərlik Kaxeti və Abxaziya taborları gəldi. Bu qüvvələr dərhal Şulaverinin şimal-qərbindəki yerləşən, gürcülərin sadiqliyinə arxalana biləcəyi azərbaycanlı kəndi Saraçlıya yerləşdirildi. Dekabrın 25-də Milli Qvardiya dəstəsi Şulaveridən şimaldakı 635 yüksəkliyini də azad etdi. İngilislər dekabrın 25-də hərbi əməliyyatların dayandırılmasını təklif etdi.


Saraçlıda yerləşən gürcü haubitsaları və topları dekabrın 26-na təyin edilən Şulaveriyə hücumun artilleriya hazırlığına başladı. Həmin gün Gürcüstan ilk dəfə aviasiyadan istifadə etdi: iki təyyarə erməni mövqelərinə bomba zərbəsi endirdi.

26 dekabra təyin olunan Gürcüstan Ordusunun ümumi hücumu baş tutmadı. General Çxetiyaninin rəhbəri olduğu Milli qvardiyanın hərbi hissəsi gecə səngərdə donmamaq qərarına gələrək Saraçlı kəndinə qızınmağa getdilər. Səhəri ermənilər yüksəkliyin boş olduğunu aşkarladılar və onu ələ keçirdilər. Mühafizəçilər yenidən səhvlərini kompensasiya edərək hündürlüyü geri götürdülər, lakin gecə yenidən kəndə yola düşdülər və yüksəklik yenidən ermənilərə qayıtdı. Beləliklə 26 dekabra planlaşdırılan ümumi hücum nəticə vermədi. Ayın 27-də Mazniaşvili şəxsən erməni mövqelərinə hücum etdi, lakin hücum uğursuz oldu.

Ermənilər iki gün təzyiqə davam gətirdilər. Tiflisdən köməkçi gürcü bölmələri gətirildi və güc balansı Gürcüstanın xeyrinə dəyişdi. Dekabrın 28-də günorta vaxtı təxminən 3500 nəfərin qatıldığı Şulaveriyə yeni hücum başladı. Bütün gün ermənilər şəhərin şərqindəki yüksəklikləri saxlaya bildilər, lakin axşam geri çəkildilər. Ermənilər Şulaveri uğrunda döyüşdə məğlub oldular. 29-da erməni birləşmələri cənuba, Sioni kəndi istiqamətində geri çəkilməyə başladılar. Gürcüstan ordusu dəmir yolu boyunca hücuma keçdi və 30 dekabr səhəri Sadaxlıya daxil oldu. Bu isə Ermənistan-Gürcüstan müharibəsində ciddi dönüş nöqtəsi oldu. Gürcü ordusunun İrəvana qədər irəliləməsi üçün hər cür imkanı mövcud idi.


Gürcülər qərb tərəfdən erməni qoşunlarının ətrafına dolanaraq Senainə çıxmağı və Alaverdi bölgəsində düşməni mühasirəyə almağı planlaşdırırdılar. Ordu komandanlığı hələ Yeni il ərəfəsində döyüşlərin dayandırılacağını bilmirdi. Tələsmədən qüvvələr irəli çəkilir,1 yanvar hücumuna hazırlıq gedirdi.

Ermənilər bilirdi ki, yanvarın ilk günündə gürcülər hücuma keçəcək, deməli vəziyyəti dəyişməyə cəmi 24 saatları mövcud idi. Heç olmasa Sadaxlını geri qaytarmaq istəyirdilər. Dekabrın 31-də səhər onlar Ayrımdan Debed çayı boyunca Sadaxlıya qədər irəliləməyə başladılar. Ermənilərin sol cinahı Sadaxlıya daxil ola bildi, lakin tezliklə oradan çıxarıldılar və Tanadağ dağının sağ yamaclarına qədər geri çəkildilər.

1918-ci ilin son günündə, gecə yarısı müharibə başa çatdı. Qoşunlar dayandıqları yerdə qaldılar, cəbhə xətti dövləti sərhəd xəttinə çevrildi. Erməni sol cinahının uğursuz irəliləməsi və sağ cinahın qismən uğurlu hücumu Gürcüstanın Sadaxlı keçid məntəqəsinin ərazisindəki sərhəd xəttinin qəribə əyri formaya malik olmasına səbəb oldu.

Danışıqlar prosesi

Bu vaxt Ermənistanın vəziyyəti göründüyü qədər sabit deyildi. Dekabrın əvvəlində Naxçıvandan gürcülərə kömək məqsədilə ermənilərə hücumlar təşkil edilirdi. Yerli kürdlər üsyan və piketlər keçirirdilər, ən əsası isə ingilislər ermənilərə xüsusi rəğbət göstərmirdilər.

Dekabrın ortalarında Henri Raykroftun rəhbərliyi altında nümayəndəliyin qərargahını hazırlamaq üçün ingilislər Tiflisə gəldi. Gürcüstana Ermənistanla münaqişənin həllində yardım təklif etdilər.


Dekabrın 25-də İngiltərənin hər iki tərəfin hərbi əməliyyatları dayandırması təklifinə görə Gürcüstan Ordusu öz mövqelərində qalmalı, Ermənistan isə öz qoşunlarını bir az geri çəkməli idi. Ermənistan əvvəlcə belə bir təklifi dərhal rədd etdi, lakin bir neçə gün sonra Şulaveri döyüşündəki məğlubiyyətə görə cəbhədə vəziyyət Gürcüstanın xeyrinə dəyişdiyinə görə ermənilər bu təkliflə tələsik razılaşmağa məcbur oldular.

Gürcüstan isə bu təklifə Şulaveri döyüşündən əvvəl razılıq vermişdi. İngilislər böyük bir neytral zona yaratmağı və sonra sərhədlər məsələsini Paris Sülh Konfransına təqdim etməyi təklif etdilər. Buna cavab olaraq, Gürcüstan münaqişənin günahkarlarının tapılmasını və onları cəzalandırmağı təklif edirdi.

1919-cu ilin ilk günündə hərbi əməliyyatlar dayandırıldı və danışıqlar başladı. Yanvarın 9-da Tiflisdə Gürcüstan, Ermənistan və İngiltərənin iştirakı ilə konfrans başladı və yanvarın 17-də yekun qərar qəbul edildi. Şimal sərhədi cəbhə xətti olan neytral zona yaradıldı. Cənub sərhədi keçmiş Gürcüstan sərhədi ilə təxminən üst-üstə düşdü, lakin Ermənistana bir miqdar ərazi verildi. Bütün mübahisəli və neytral ərazi məsələlərinin Paris konfransında həll ediləcəyinə qərar verildi. Nəticədə Gürcüstanın itirdiyi ərazilərə Ermənistan sahibləndi.


Müharibədən sonra Ermənistanda vəziyyət əvvəlkindən daha da gərgin oldu. Bundan başqa Ermənistan hakimiyyətinin də torpaq məsələsində “xroniki xəstə” olduğu bir daha ortaya çıxdı.

Bu müharibədə sülhün bağlanması zaman baxımından heç bir halda gürcüləri qane edə bilməzdi, çünki onlar artıq əks hücum əməliyyatlarında qətiyyətli qələbələr əldə etdiyi bir zamanda sülh bağlamağa məcbur edilmişdilər.

1920-ci ilin oktyabrında Türkiyə qoşunları neytal zonanı azad edərək onu Gürcüstana təhvil verdi. Üç ay sonra Sovetlərin 11-ci Ordusu Qafqazı işğal etdi, Gürcüstan və Ermənistan müstəqil dövlətlər kimi mövcudluğunu dayandırdılar.

Müharibənin nəticələri

Bir çox mənbələr Ermənistan-Gürcüstan müharibəsinin hərbi siyasi nəticələrini ayrıca bir kontekstdə dəyərləndirməyə çalışır. Lakin burada bir çox fərqli məqsədlər diqqəti cəlb edir. Ermənistan sərhəd məsələsində digər qonşularla olduğu kimi, Gürcüstanla da problemə daha əvvəlcədən malik idi. İrəvan Gürcüstanın Borçalı, Samtsxe-Cavaxetiya, Abxaziya, Acarıstan və Kvemo-Kartli rayonlarına iddialarını gizlətmirdi. Niyə görə Ermənistan müharibəyə Almaniyanın I Dünya müharibəsində məğlubiyyəti məlum olandan cəmi bir neçə gün sonra başladı? Müharibənin hər iki mərhələsinə bir az geniş aspektdən yanaşdıqda aşağıdakı nəticələri əldə etmək mümkündür:

1. Ermənilərin nə qonşu ərazilərinə iddiası, nə də yıxılana arxadan zərbə vurması ilk dəfə rast gəlinən hadisə deyil. Ermənistanın yüz il əvvəlki və ya bu günkü davranışında dəyişən heç nə yoxdur, yüz il sonra da nəyinsə dəyişəcəyinə ümid etmək isə sadəlövhlükdür.

2. Ermənilərin Gürcüstan ərazisindəki almanlarla hansısa problemi mövcud deyildi, Almaniyanın ən qısa zamanda Gürcüstandan çıxması isə labüd idi, o zaman eyni coğrafiyada iki ölkəyə qarşı parallel müharibə aparmaqdansa, bir neçə gün gözləyib tək gürcülərlə savaşmaq daha məqsədəuyğun idi. Deməli, Gürcüstandan əlavə ərazi əldə etmək məqsədilə başlanan müharibənin digər məqsədi I Dünya Müharibəsində qalib gələn ingilislərə “Ermənistan Sizin müttəfiqiniz olaraq Almaniya kimi böyük dövlətlə müharibə etdi, Siz də bizi heç olmasa erməniləri Almaniyanın kiçik müttəfiqi olan Gürcüstanla mübarizədə dəstəkləyin” mesajını belə bir metodla- müharibə ilə çatdırmaq idi.

Münaqişənin ikinci mərhələsinə qədər olam müddət ərzində klassik metodlarla danşıqlar prosesini uzatmaq, rəqibin ən ağır şətlərlə razılşaraq güzəştə getməsinə baxmayaraq həmin gün Ermənistanın Gürcüstana qəfil hücum etməsi nadir hadisələrdəndir. Erməni tərifinin niyə məhz bu tarixi seçməsi, başqa sözlə həmin günün hansı səbəbdən hərbi-siyasi şəraitin yetişdiyi gün kimi xarakterizə edilməsi maraqlıdır. Ermənilərin məhz bu gün hücuma keçməsi bir neçə faktor ilə bağlı ola bilər:

1. İngilislərin Batumiyə desant çıxarması 15 dekbrda gözlənirdi. Deməli Gürcüstan qoşunlarının əksər hissəsini paytaxtın və dəniz limanı ətrafında cəmləşdirəcəyi şübhəsiz idi. Ermənilər gürcü qoşunun diqqətini sərhəddə baş verən münaqişəyə cəlb etməklə, ingilislərə “üzərimizə düşən müttəfiq vəzifələrimizi ikinci dəfə tam yerinə yetirdik, Sizin Batumiyə və oradan Tiflisə sərbəst daxil olmağınızı təmin etdik, indi isə bizə Gürcüstandan “ərazilərimizin” qaytarılması üçün müttəfiqlik borcunuzu yerinə yetirin” mesajını növbəti dəfə çatdırmaq istəyirdilər.

2. Zaqafqaziya I Dünya Müharibəsini qazanan Antantanın aparıcı dövləti olan Böyük Britaniyanın təsir dairəsi hesab olundu. Gürcüstan və Azərbaycan üçün bu sərfəli deyildi. Birincisi, onların hər ikisi ingilislərin rəqibi olan Osmanlının müttəfiqləri idilər. İkincisi, London Rusiyanın parçalanmasının tərəfdarı deyildi. Ermənistan isə Şərqi Anadolunun ona veriləcəyinə (ABŞ mandatı altında) və hətta özünün Antanta üzvü olacağına inanırdı.

3.Ermənistanın 5 dekabr tarixində hücuma keçməsi həm gözlənilməzlik baxımından hərbi üstünlüyü təmin edirdi, həm də Antantanın müttəfiqi kimi rəqiblərə qarşı mübarizə aparması ona siyasi dividend qazandırırdı.

4. Rusiya hakimiyyətinə müxalif olan Denikin qoşunları ilə Gürcüstan sərhədlərinə yaxın bölgələrdə məhz dekabrın 5-də hücuma keçilməsi də təsadüfi ola bilməzdi.

Təbii ki, İngiltərənin belə böyük miqyaslı müharibədə Ermənistanın hərbi dəstəyinə ehtiyacı ola bilməzdi. İngiltərə ilə Ermənistan arasında bu mövzuda hər hansı bir razılaşma da mövcud olmayıb. Digər tərəfdən Ermənistanın potensialı belə bir dəstəyi də istisna edirdi. Almaniyanın aşkar məğlubiyyəti, Gürcüstan ərazisindəki alman kontingentinin kifayət qədər məhdud tərkibə malik olması və İngiltərənin erməniləri dəstəkləməsi bu müharibənin başlanmasının səbəblərindən hesab edilə bilər. Lakin bu o demək deyildi ki, bu şərtlərdən hansınınsa olmaması, erməniləri Gürcüstan ərazilərinə iddalarından əl çəkməyə vadar edəcəkdi. Ən yaxşı halda bu ermənilərin növbəti uyğun siyasi-hərbi şəraitin yetişməsinə qədər gözləməsinə səbəb ola bilərdi.

1919-cu ilin yanvarın 9-dan 17-ə qədər Tiflisdə keçirilən Ermənistan-Gürcüstan konfransı ölkələr arasında sərhəd məsələsi Antanta Ali Şurası tərəfindən həll edilənədək Borçalı qəzasının şimal hissəsinin Gürcüstana, cənub hissəsinin isə Ermənistana verilməsi, Allahverdi mis mədənlərinin olduğu orta hissədə isə “neytral zona” yaradılması qərara alındı. Neytral zonanın idarəsi ingilis general-qubernatoruna həvalə edildi. İngilislər ərazidən çəkiləndən sonra türklər həmin əraziləri ermənilərdən təmizləyərək Gürcüstana qaytarsalar da, az sonra Rusiya Kommunist (bolşeviklər) Partiyası Mərkəzi Komitəsi Qafqaz bürosunun 7 iyul 1921 il tarixli qərarı ilə “neytral zona” Ermənistana birləşdirildi.

Nəticə etibarı ilə Ermənistan İngiltərə dönəmində bir sıra ərazilər əldə etsə də, Türkiyə buna imkan vermədi. Əvəzində Sovet hakimiyyəti Ermənistan ərazisini qonşu dövlətlərin hesabına 3 dəfə genişləndirdi. 1918-ci ilin iyun ayında Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan ayrı-ayrılıqda “Türkiyə ilə sülh və dostluq müqavilələri” imzaladıqda, Ermənistan ərazisi 10400 kvadrat kilometr olaraq təyin edildi. 1929-cu ilin sonlarında Ermənistanın ərazisi 1918-ci illə müqayisədə tarixi Azərbaycan və Gürcüstan torpaqları hesabına 3 dəfə artaraq 29.4 min kvadrat kilometrə çatdı. 11 il ərzində öz ərazisini 3 dəfə artırmağa nail olan və bu əraziləri nəinki 100 il ərzində qorumağa, hətta bu prosesi davam etdirməyə nail olan ikinci bir dövlət tapmaq çətindir.

Həm əvvəlki, həm də müasir Ermənistan-Gürcüstan və Ermənistan-Azərbaycan münaqişələrinin səbəb və nəticələrini araşdırarkən istənilən Ermənistan hakimiyyətinin sabit torpaq eyforiyasını və Qafqaza zidd xüsusi təfəkkür formasının nikbinliyini nəzərə almaq vacibdir.

Tarix təkrarlana bilər

Ermənilər bir əsrdən çoxdur ki, Gürcüstan və digər qonşu dövlətlərin ərazilərinə iddia edir. Ermənistanın dövlət səviyyəsində növbəti işğal hədəfi seçdiyi əsas bölgə Gürcüstanın cənubunda yerləşən Samtsxe-Cavaxetiyadır. Cənubdan Türkiyə və Ermənistanla, qərbdən Acarıstanla, şimal-qərbdən Quriya, şimaldan İmeretiya, şimal-şərqdən Şida-Kartli, şərqdən isə Kvemo-Kartli bölgəsi ilə həmsərhəd olan regionun ərazisi 6413 kvadrat kilometrdir.

Gürcüstanın Samtse Cavaxetiya bölgəsini bəzi erməni mənbələri artıq Ermənistan ərazisi kimi göstərir. 1918-ci ildə əldə edə bilmədiyi bu əraziyə Ermənistanın təkrar müdaxiləsi SSRİ-nin yaranması səbəbindən donduruldu. Ermənilərin muxtariyyət və ya Ermənistana birləşmə iddiaları əvvəl nisbətən passiv xarakter daşıyırdı. Sadəcə erməni millətçiləri bunun üçün 100 il əvvəl olduğu kimi, uyğun siyasi şəraitin tam yetişməsini (himayədarlarının komandasını) gözləyirlər. Erməni seperatçı təşkilatlarının Gürcüstana qarşı düşmən mövqeyi 2008-ci ildə Rusiya ilə Gürcüstan arasında baş verən müharibə zamanı bir daha aşkar ortaya çıxaraq sübut olunub. Mövcud vəziyyət isə bunun çox yaxında mümkün olacağını göstərir. Hazırda Cavaxetiyadakı erməni separatçılarına dəstək artırılır ki, nəticədə erməni millətçiləri yenidən aktiv fəaliyyətə keçməyə başlayıb.

Gürcüstanın ilk real münaqişə zonası Samtsxe-Cavaxetiyadır, bu münaqişə Bakı-Tbilisi-Qars dəmirolu xəttinin, ümumilikdə “İpək Yolu” vasitəsilə Asiyadan Avropaya tranzit daşınmalarını və yaxından keçən beynəlxalq enerji layihələrini təhlükə altında qoya bilər. Sonrakı mərhələdə isə ələ keçirilməsi planlaşdırılan ikinci ərazi Abxaziyadır, burada erməni millətçiləri ən böyük etnik qrupu formalaşdırmağa nail olub. Abxaziyanın yerli əhalisinin əksəriyyətini təşkil edən gürcülər, 1992-93-cü illərdə erməni muzdluları tərəfindən öz torpaqlarından silah gücünə qovulub. İndi isə abxazların sıxışdırılmasına başlanılıb. Başqa sözlə ermənilər tarixi Gürcüstan torpaqlarında qonaq deyil, artıq ev sahibi olmaq istəyirlər. Təsəvvür edin: Gürcüstana aid abxaz torpalarında ermənilərin sayı gürcülərin sayından çoxdur.

Gürcüstana qarşı ərazi iddialarınin əsas məqsədlərindən biri də ərazilərin genişləndirilməsi ilə bərabər Ermənistanın Qara dənizə çıxışını təmin etməkdən ibarətdir. Zaman və məkan dəyişsə də, erməni millətçilərinin ssenariləri bir-birinə bənzəyir, torpaq və dəniz sevdası sabit qalır.

Təəssüf ki, hələ də bu mövzularda bəzi məsələlər tam sona qədər araşdırılmayıb. Ermənilərin qonşu dövlətlərin ərazilərinə etdiyi hücumların başlanması tarixləri araşdırılmalıdır. Bu tarixlərin digər hadisələrlə üst-üstə düşməsinin təsadüfi olmadığı, Ermənistanın həm Gürcüstan, həm də region üçün 100 il əvvləl kimi bu gün də təhlükə mənbəyi kimi olduğu beynəlxalq səviyyədə sübuta yetirilməlidir.

Ermənistanın bütün xalqlardan torpaq ələ keçirmə arzusu artıq əsrdən çox tarixi xroniki bir “xəstəlik” səviyyəsinə çataraq Qafqaz və ətraf regionunun sabitliyi ilə bərabər beynəlxalq enerji və infrastruktur layihələrinin təhlükəsizliyinə də ciddi təhdid törədir. Bu problemi region ölkələri birlikdə həll etmədikləri müddətdə, hər biri növbə ilə ermənilərin ərazi iddiaları ilə qarşılaşmalı, özləri də istəmədən bu iddiaları təmin etməli olacaqlar.

Ermənilər son on ildə Gürcüstana aid olan və əsasən azərbaycanlıların sıx yaşadığı sərhədyanı əraziləri zəbt edərək gərginlik törədirlər. Bu strategiya Ermənistan tərəfindən müxtəlif bəhanələrlə, lakin hədəfi dəyişdirilmədən illərdir ki, davam etdirilir. Məqsəd isə hər gün, hər saat bir qarış da olsa qonşu torpağını zəbt etməkdən ibarətdir.

Artıq bir neçə ildir ki, Ermənistan kütləvi vasitələri və Samtsxe-Cavaxetiyada yerləşən erməni yönümlü ictimai təşkilatlar artıq Gürcüstanda federal dövlət formalaşdırılmasını Gürcüstanın mümkün inkişafı üçün yeganə çıxış yolu olduğunu, erməni dilinə dövlət dilinin statusu verilməsini və erməni nümayəndələrin qanunverici, icraedici və məhkəmə hakimiyyətində iştirak etməsinin məcburi xarakter daşımasını tələb edirlər.

Gürcüstanda gedən məlum demokratikləşmə proseslərindən və bu ölkənin milli azlıqlara qarşı göstərilən loyal münasibətindən erməni seperatçıları öz maraqlarında istifadə etməyə çalışaraq, Azərbaycanın Dağlıq Qarabağda reallaşdırdıqları ssenarini eynilə Gürcüstanda tətbiq etməyə başlayıblar.

Ermənistan gələcək torpaq iddialarını gerçəkləşdirmək üçün ilkin mərhələdə etnik tərkibi dəyişmək üçün tədbirlər həyata keçirir, sonrakı mərhələdə isə həmin ərazilərin tarixi mənsubiyyət faktorunu arxa plana keçirməyə çalışırlar.

Baş verən hadisələrin xronologiyası, ermənilərin Gürcüstanda uzun müddət tətbiq etdiyi bölücülük siyasəti, beynəlxalq aləmdə özlərini “milli zəmində təzyiqlərə məruz qalan məzlum erməni xalqı” kimi təqdim etmə bacarığı və aktiv təbliğat kompaniyası, “dənizdən-dənizə Böyük Ermənistan” məqsədinə çatmaq üçün nəticə verə biləcək istənilən mübarizə üsulunu mümkün hesab etmələri, Gürcüstanın 100 il əvvəl baş verən, lakin bu günə qədər bitməyən müharibənin növbəti mərhələsi ilə qarşılaşacağı ehtimalını maksimum artırır.

Lakin Gürcüstanın qərbə tərəf meyl etməsi, Qafqazın Qara dənizdəki giriş “qapıları”nı Qərbin və NATO-nun üzünə açması ilə Rusiya heç bir şərtlə barışmayacaq, deməli burada təkrar erməni faktorundan istifadə edilməsi mümkündür.

Ermənistan tarixi boyu heç bir zaman, heç bir işğal faktını müstəqil olaraq yerinə yetirə bilməyib. Daim ya Çar Rusiyası, ya Osmanlı, ya Britaniya, ya Sovet İttifaqı/Rusiya ermənilərin həyat və fəaliyyətini idarə ediblər. Bu proses hələ də, bir az fərqli çalarda olsa da, davam edir. Ermənistanın əsrlər boyu yürütdüyü vahid siyasi kursun sabit istiqmətlərini, siyasi elitanın zamana görə qütblər arasında yerdəyişmə tezliyinə diqqət yetirilməlidir. Həm əvvəlki, həm də müasir Ermənistan-Gürcüstan və Ermənistan-Azərbaycan münaqişələrinin səbəblərini araşdırarkən Ermənistanın hakimiyyətinin dəyişməz torpaq eyforiyasını və Qafqaza zidd xüsusi təfəkkür formasının nikbinliyini nəzərə almaq lazımdır. Ermənistan-Gürcüstan müharibəsinin xronologiyasında Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsindən fərqləndirən ciddi detalları tapmaq isə elə də asan deyil.

100 il əvvəl hakimiyyətdə olan erməni millətçilərinin Qafqazda başladıqları torpaq iddiaları regiona yalnız müharibə, faciə, fəlakət və böhran gətirib. Bu tendensiyanın davam etməsinin qarşısını almaq üçün region dövlətləri vahid mövqe ortaya bilmədikləri təqdirdə, bu təhlükə onların hər biri üçün daim mövcud olacaq.

Mənbələr:

https://www.academia.edu/10382254/%D0%90%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D0%BE-%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_1918_%D0%B3._%D0%B8_%D0%90%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D0%BE-%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81_%D0%B2_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2
http://travelgeorgia.ru/213/

Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: