"SSRİ" sözünə uyğun 425 nəticə tapıldı!

Onlarla nə etməli?| Ordumuzun silahlanmasında olan BMP-1-lərin təyinatı, tətbiqi və fərqli modifikasiyaları - HƏRBİ EKSPERT (ARAŞDIRMA)

2019/11/1280p-1572596758.jpg
Oxunub: 3341     11:02     02 Noyabr 2019    
Müasir dövrdə, hətta ən əhəmiyyətsiz döyüşü piyada döyüş maşınlarının iştirakı olmadan təsəvvür etmək mümkün deyil, lakin ilk zirehli texnikanın döyüş meydanında görünməsindən artıq bir neçə onilliklər keçib. Piyada qoşunlarının zireh qoruması altında daşınması ideyası ilk dəfə 1917-ci ildə İngiltərədə yaranıb. Lakin bu maşından həmin dövrdə o qədər də geniş istifadə edilməyib. Az hərəkətli tırtıllı vasitə nəzərdə tutulan məqsədə cavab vermirdi, buna görə də bu vasitələrdən yalnız 35 ədəd istehsal edildi. O dövrdəki tanklar da hərəkətliliyi və çevikliyi ilə fərqlənmirdi, sürətlə yeriyən piyada bəzən onlardan daha sürətli olurdu.

Zirehli texnikanın sürətli inkişafı XX əsrin 30-cu illərinin ikinci yarısında baş verdi. Bu vasitələrin və digər özüyeriyən silah növlərin hazırlanmasında keyfiyyətli sıçrayış səbəbindən silahlı qüvvələrin əməliyyat və taktiki istifadəsi prinsipləri də dəyişməyə başladı. 30-cu illərin ortalarında demək olar ki, o dövrün bütün güclü ordularının hərbi təlimlərində yeni müharibə metodları tətbiq olunmağa başladı. Yeni metodlar düşmənin əməliyyat zolağının dərinliyi boyunca atəşə məruz qoyulmasını, onun taktiki müdafiə zonasının piyada qüvvələri ilə yarılmasını və taktiki müvəffəqiyyətin sürətli inkişafının təmin edilməsini nəzərdə tuturdu.


Piyadaların texnikasız hərəkət etdiyi zaman hər hansı bir sürətdən söhbət gedə bilməzdi, buna görə də hərbi strateqlər 1917-ci ildəki İngilislərin təcrübəsini, yalnız yeni keyfiyyət prizmasında xatırlamağa məcbur oldular. Döyüş meydanında yeni bir zirehli vasitə - zirehli personal daşıyıcısı peyda oldu.

50-60-cı illərdə taktiki nüvə silahının yaranması ilə əlaqədar olaraq piyada bölmələrin döyüşdə istifadə konsepsiyası yenidən dəyişdi. Döyüşlərdə nüvə silahının tətbiqi ilə hücum tempini kəskin artırmaq taktikasına üstünlük verilməyə başlandı. Bununla əlaqədar, piyadaların zirehli vasitələrlə birlikdə kütləvi qırğın silahlarının istifadə olunduğu ərazidə təhlükəsiz fəaliyyətini təmin etmək zərurəti yarandı.


Soyuq Müharibə dövrünün yeni hücum taktikasına görə aviasiyanın, operativ taktiki raketlərin və ya özüyeriyən artilleriyanın taktiki nüvə silahları ilə endirdiyi zərbələrdən sonra BMP-1 zirehli maşınları ilə təchiz olunan diviziyalar qısa müddətdə nüvə partlayışı baş verən ərazidən keçərək düşmənin məhv edilməsini sona çatdırmalı və sürətlə yarılan müdafiənin əməliyyat dərinliyinə doğru irəlləməli idilər.

Nüvə silahının tətbiqindən sonra düşmənin sıradan çıxmayan döyüş maşınları və sağ qalan (əgər qalıbsa) canlı qüvvəsi zirehli maşınlardan enməyən piyadaların atəşi ilə məhv edilməli idi. Məhz bu döyüş konsepsiyası yeni bir sinif zirehli döyüş vasitələrinin - piyadaların döyüş maşınlarının yaranmasına səbəb oldu.


O dövrün taktiki düşüncə tərzinə uyğun olaraq, burada söhbət yüngül, yüksək hərəkətli, tam qapalı, yüksək keçiciliyə malik, ekipaj və desantı atıcı silah atəşindən, artilleriya mərmilərinin qəlpələrindən və nüvə partlayışının ziyanlı amillərindən qoruyan, motoatıcı birləşmələrin su maneələrini və kütləvi qırğın silahlarının təsiri ilə zəhərlənən əraziləri qısa bir zamanda keçməsinə imkan verən zirehli vasitədən gedirdi.

Təyinatı


Yuxarıda sadalanan keyfiyyətlərə malik zirehli texnikaların inkişafında dünya tarixində yeni bir səhifə açan bu tip vasitələr SSRİ-də keçən əsrin 60-cı illərin ortalarında yaradılmağa (Obyekt 765 BMP-1 adı sonradan verildi) başladı.

Sovet mühəndisləri tərəfindən hazırlanan tamamilə yeni döyüş vasitəsi yalnız Sovet Ordusunun texniki təchizatında deyil, həm də Quru Qoşunlarının döyüş əməliyyatlarının taktikasında bir sıra əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb oldu. Qərbdə sovet yeniliyini tez qiymətləndirdilər və bənzər zirehli maşınların öz nümunələrini yaratmaq üçün təcili olaraq tədbirlər gördülər.


Piyadaların döyüş maşını BMP-1, şəxsi heyətin ön xəttə daşınması, onların döyüş sahəsində hərəkətliliyinin, silahlanmasının və müdafiəsinin artırılması, döyüşdə tanklarla birgə hərəkət etməsi üçün hazırlanan ilk sovet istehsalı olan üzən, tırtıllı və yüngül zirehli döyüş vasitəsidir. BMP-1 mənəvi və texniki cəhətdən köhnələn BTR-50P zirehli personal daşıyıcılarını əvəz etmək üçün nəzərdə tutulurdu.

BMP-1 silahlanmaya SSRİ Silahlı Qüvvələrinin tərəfindən 1966-cı ildə qəbul edilib, 1966-1979-cu illərdə isə kütləvi istehsal edilib. Zamanla piyada döyüş maşınlarının həm tankları dəstəkləyən, həm də onları məhv edən bir vasitə kimi istifadə edilə biləcəyi proqnozlaşdırılırdı.

Zireh və qorunması


BMP-1 ön tərəfdən 12,7 mm pulemyot atəşindən demək olar ki, tamamilə qorunur, digər hissələrin zirehi isə yalnız 7,62 mm-lik pulemyot mərmilərindən qoruyur. BMP-1 zireh qorunmasının həm güclü, həm də zəif cəhətləri mövcuddur: əsas silah olan topun yuvasında maksimum zireh qalınlığı 33 mm-dir, bu isə tank və zenit silahlarından demək olar ki, qorumanı təmin etmir.



Təyyarə topları və 12,7 mm pulemyot silahları 1 km məsafədən 6 mm qalınlığında olan BMP korpusunun damına nüfuz edə bilir. Digər tərəfdən isə daha əvvəllər güclü mühərriklə 13 tonluq yüngül çəki ilə istənilən ərazidə BMP-1 maşınlarına yüksək hərəkətlilik qabiliyyəti verirdi ki, bu da ona düşmən atəşindən qismən yayınmağa və zireh zəifliyini müəyyən qədər kompensasiya etməyə imkan verir. Müasir ümumqoşun döyüşündə isə bunlar artıq istisnadır və BMP-1 maşınının sağ qalma ehtimalı çox aşağıdır.

Hərəkətlilik


BMP-1 yaxşı hərəkətlilik və manevr qabiliyyətinə malikdir. Mühərrikin gücü 300 a/g, kütləsi 13 ton, hər ton kütləyə görə xüsusi kütləsi 23 a/g, maksimum sürəti irəliyə 65 km/saat, geriyə isə 10 km/saatdır.


BMP-1 saatda 7 km sürətlə üzə bilir.

Silahlanması


BMP-1 silahlanmasına daxildir:

- 2A28 "Qrom" hamar lüləli top;
- 7.62 mm PKT pulemyotu;
- 9M14M "Malyutka" TƏİRK (4 ədəd raketlə).


Əsas silahı


2A28 topu BMP-1 maşının əsas silahıdır və o tanklar, özüyeriyən qurğular və digər zirehli maşınlarla mübarizə aparmaq üçün nəzərdə tutulur. Ondan yüngül istehkam qurğularında və ya kərpic konstruksiyalarda gizlənən düşmən qüvvələrini basdırmaq üçün də istifadə edilə bilər. Silah 2A28 hamar lüləlidir. Konsentrik tipli hidravlik qurğusu geritəpmənin qarşısını almaq üçün istifadə olunur. Silahın avtomatik rejimi lülənin geritəpməsi prinsipi ilə çalışır. Təpmənin sonunda atəş açılan giliz silah kamerasından kənara atılır. Yarıavtomatik yükləmə mexanizmi sıradan çıxdıqda, top əl ilə yüklənə bilir. Silahdan atəş açıldığda mərminin elektrokapsulu alovlandırılır. 2A28 topunun lülə hissəsi monoblok tiplidir.

Sursatları


Topun sursat siyahısına PG-15V və OG-15V tipli qumbaralar daxildir. PG-15V isə iki hissədən ibarətdir: barıt yükü və kumulyativ qumbara.

Barıt yükündən istifadə edərək qumbara lüləni 400 m/s sürətlə tərk edir, sonra isə qumbaranın mühərriki işə düşür və bu onu 665 m/s sürətə çatdırır. Hədəflə toqquşmada qumbaranın istiqamətli kumulyativ axını zirehə nüfuz edir. Hədəf yüksəkliyi 2 metr olduqda qumbaranın birbaşa atəş məsafəsi 765 metr, maksimum atəş məsafəsi isə 1300 metrdir.


Düşmənin canlı qüvvəsi ilə mübarizə aparmaq üçün 4400 metrə qədər atəş məsafəsinə malik OG-15V qəlpəli fuqas mərmilərdən istifadə olunur.

Döyüş əməliyyatlarında tətbiqi


Bu maşınların istehsal edildiyi gündən 50 ildən artıq müddət keçdiyini və tədarük edildiyi ölkələrin geniş siyahısını nəzərə alaraq, onlardan hansı döyüş əməliyyatlarında istifadə edildiyini yalnız ehtimal etmək olar. Bu siyahıya Ərəb- İsrail, Çin, Əfqanıstan, Anqola, Kot-d İvuar, Çad, Saxara, Yuqoslaviya, İran-İraq, İraq-NATO, Ermənistan-Azərbaycan, Moldova, Çeçenistan, Livan, Gürcüstan, Suriya, Liviya, Ukrayna, Yəmən müharibəsi və ya münaqişələrini aid etmək olar. Bu maşınlardan müxtəlif qanunsuz silahlı qruplaşmalar da istifadə edir. Bu mühariblərdə BMP maşınları manevr, sürət, üzmə və germetikliyinə görə normal təsir bağışlayırdı, lakin əsas silahının atəş imkanları, nişangah avadanlıqları və zirehinin mühafizə imkanları barədə bunu deyə bilmərik.


BMP-1 maşınlarının döyüşlərdə tətbiqi təcrübəsi onların düşmənin RPQ və TƏİRK-lərinə qarşı həssaslığını, həmçinin mina partlayışlarına qarşı zəif müqavimətini göstərdi. Bu isə itkilərin gözləniləndən artıq olmasını şərtləndirirdi.

BMP-1 zirehi yan tərəflərdə 12,7 mm-lik mərmilərin zərbəsinə tab gətirmirdi, RPQ tipli qumbaratanın 250 metrdən texnikaya tuş gəlməsi isə bir qayda olaraq, maşının alovlanmasına və ardınca silah-sursat partlamasına səbəb olurdu.

BMP-1 zirehli vasitəsinin əsas çatışmazlıqlarından biri də topun 15 dərəcəlik kiçik yüksəlmə bucağıdır, bu isə ona hava hədəflərinə qarşı mübarizə aparmağa imkan vermir. Əslində zirehli maşın üzərində hava vasitələrinin hücumundan müdafiə olunmaq üçün effektiv silahın yerləşdirilməsi belə nəzərdə tutulmayıb.



Suriya Ərəb ordusu hərbi əməliyyatların başladığı 2011-ci ildən bəri təxminən 700 ədəd müxtəlif versiyalı BMP itirib. Əfqanıstandakı itkilər isə iki dəfə daha çox olub. Ukraynada 500-dən çox, Çeçenistanda 200-ə qədər, Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində isə 100-dən çox BMP modelləri məhv edilib.

Bəzən döyüşlərdə yüngül zirehli maşınların üzərində kustar üsulla hazırlanan metal çərçivələr və ya qum kisələri, kumulyativ başlığın daha əvvəl partlamasına və zirehdələn kumulyativ axının yaranmasına mane olmaq imkanı əldə edilsin deyə qoyulurdu. Lakin BMP-1 maşınlarının uzun müddət silahlanmada olması nəticəsində maşının qorunması üçün davamlı olaraq yeni təhdidlər meydana çıxırdı. 1970-ci illərin sonlarında, "Ispano-Suiza" HS 820, "Rheinmetall" RH 202 və M 693 (F2) topları üçün APDS - DM 63 (Almaniya) və OPTSOC (Fransa) tipli zirehdələn mərmilərin 20×139 mm-lik yeni NATO sursatları silahlanmaya qəbul edildi, bundan sonra bu dövlətlərin quru qoşunları 800-1000 m məsafədən BMP-1-in ən sərt proyeksiyasından belə nüfuz etmək imkanı əldə etdilər. Birinci Körfəz Müharibəsində isə BMP-1 zirehi 25 mm-lik avtomat topların atəşi qarşısında daha çox həssaslıq göstərdi.

1982-ci ildə ABŞ-da silahlanmaya qəbul edilən M2 "Bradley" piyada döyüş maşınlarının M242 "Bushmaster" topu üçün hazırlanan sursatlar 1300 metr məsafədən 60° bucaq altında nüfuzetməni təmin edirdi, bu dolayısı ilə həmin sursatların BMP-1 maşınlarını maksimum atəş məsafəsindən məhv etmək üçün hazırlandığını göstərirdi.


Həm Əfqanıstanda, həm Çeçenistanda, həm də Qarabağda əl qumbaraatanları 250 metr məsafədən BMP-1 maşınlarına istənilən nöqtədən nüfuz edə bilirdi. Nəticədə sadə bir qumbaraatan 11 nəfərdən ibarət ekipaj və desantı məhv olmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qoyurdu. Sonradan Əfqanıstan və Çeçenistanda qaydalara zidd olaraq, desantı BMP-1 uzərində yerləşdirməyə qeyri-rəsmi icazə verdilər. Bu zaman ölüm halları azalsa da, kontuziya halları artmağa başladı. Dağlıq Qarabağda isə desantın döyüş əməliyyatları çərçivəsində BMP-lərdə daşınması demək olar ki, istisna edildi. Bu şəxsi heyət arasında itkiləri azaltsa da, texnikaların özünün qorunmasını təmin etmədi. Bu döyüşlərdə isə 7.62 mm mərmilərdən (arxa qapılar xaric) nisbətən qorunan BMP-1, 12.7 mm mərmilər qarşısında (ön tərəf xaric) həssaslıq nümayiş etdirirdi.

Fərqli modifikasiyalar

BMP-1 bazasında hazırlanan müxtəlif təyinatlı bir çox xüsusi vasitələr bu günə qədər bir çox orduların silahlanmasında istismar edilir. Şəxsi qənaətimə görə, bu vasitələr öz təyinatlarına, döyüş təyinatlı baza versiyasından daha çox uyğun gəlir.

BMM-1 zirehli tibbi nəqliyyat vasitəsi yaralıların döyüş bölgəsində axtarılması, toplanılması və daşınması üçün tibbi daşıyıcı versiyasıdır.

BMP-1KŞ - komanda-qərargah maşınıdır, silahları yoxdur, sabit qülləyə, 19 metrlik teleskopik antenə, 2 ədəd R-111 və 1 ədəd R-123 radiostansiyalarına, həmçinin 1 ədəd R-124 telefon danışıq qurğusuna, kimyəvi və radiasiya kəşfiyyatı cihazına, avtonom benzin generatoruna malikdir.


BRM-1K - Döyüş kəşfiyyatı vasitəsidir. Onun təchizatına TNA-4 naviqasiya avadanlığı, Doppler məsafəölçəni, radiolokasiya stansiyası, qəbuledici pelenqator, minaaxtaran, kimyəvi kəşfiyyat cihazı, qısa və uzaq məsafəli rabitə üçün iki radiostansiya daxildir.

PRP-3 isə ön kəşfiyyat məntəqəsidir. Raket-artilleriya sistemlərinə hədəf göstərən mobil kəşfiyyat vasitəsi kimi hazırlanıb. Maşın hərəkətli yerüstü hədəfləri aşkar etmək üçün 1RL126 RLS-i, 1D6M1 (1D6) lazer məsafəölçən periskopu, TV-240 (1OP79) müşahidə cihazı, NPN (1PN29) gecəgörmə və KP-4 (1V44) istiqamət cihazı, 1Q25-1 girokompası və 1G13M göstərici cihazı ilə təchiz edilir. Əlavə uzaqdan müşahidə məntəqəsi yaratmaq üçün maşında R-108, R-123M və TPU R-124 radiostansiyaları, iki telefon, bussol, məsafəölçən və avtonom generator yerləşdirilir.

"Juk" mühəndis kəşfiyyat vasitəsi PNR gecəgörmə cihazı, PAB-2M artilleriya bussolu, DSP-30 istehkamçı məsafəölçəni, PF mühəndis fototədqiqat cihazı, PİR-451 müşahidə cihazı və PBU periskopuna malikdir.


RM-Q tırtıllı təmir maşını döyüş şəraitində zirehli vasitələrin texniki kəşfiyyatının həyata keçirilməsi və ekipajlara cari təmir işlərinin aparılmasında kömək etmək məqsədilə hazırlanıb.

RM-Q nasaz və zədələnən, idarə olunan və olunmayan piyada döyüş maşınlarını düşmən atəşi altından çıxarmaq, döyüş bölgəsində gecə-gündüz texniki kəşfiyyat aparmaq, suda üzərkən zədələnən BMP-lərin yedəkdə çəkilməsi, tankların və piyada döyüş maşınlarının təmiri və texniki xidməti zamanı qaldırma əməliyyatlarının yerinə yetirilməsi, elektrik qaynağı da daxil olmaqla texniki xidmətin aparılması, maşının texniki qüsurlarının axtarışında ekipajlara kömək göstərmək, ümumi çəkisi 1000 kq-a qədər olan ehtiyat hissələrin, materialların və alətlərin daşınması, akkumlyator batareyasının sürətli doldurulması və s. kimi vəzifələri yerinə yetirir.

Bunlardan əlavə BMP-1 şassisindən çox sayda mülki təyinatlı xüsusi maşınların hazırlanmasında istifadə edilib.

BMP-1 modifikasiyalarının xarici istehsalçıları

BMP-1 zirehli vasitələri SSRİ-dən başqa onun müttəfiqi olan Çexoslovakiya/Çexiyada (18000 ədəd), Çində (3000 ədəd), Hindistanda (800 ədəd) və Rumıniyada (naməlum az sayda) istehsal edilib.


"Excalibur Army" şirkəti tərəfindən istehsal edilən çex versiyaları daha geniş assortimentə malikdir. Onların arasında BVP-1 baza versiyalı döyüş maşınını, onun əsasında hazırlanan BPzV döyüş kəşfiyyat vasitəsini, 120 mm-lik minaatanla silahlanan ShM vz. 85 PRÁM-S özüyeriyən artilleriya vasitəsini, AMB-S zirehli tibbi vasitəsini, VOV komanda-qərargah vasitəsini, VPV zirehli təmir-bərpa maşınını, OT-R5 komanda məntəqəsini, 14,5 mm-lik KPVT pulemyotu ilə silahlanan OT-64-2A qülləli OT-90 daşıyıcısını, VT-90 ehtiyat komanda məntəqəsini, DTP-90 texniki yardım emalatxanasını göstərmək olar.


MGC-14.5 zirehli personal daşıyıcısı versiyasında 73 mm 2A28 topu qüllədən çıxarılaraq 14.5 mm KPVT pulemyotu ilə əvəz edildi.

MGC-M1 versiyası isə aktiv mühafizə, qüllədə qoruyucu ekranlar, ERA və ya NXRA dinamik mühafizəyə malik oldu.


Rumıniya mühəndisləri isə daha maraqlı versiya istehsal etdilər. Onlar MLİ-84 adlanan BMP-1 bazasını tam dəyişərək M89 özüyeriyən artilleriya qurğusu hazırladılar. Burada maşının qülləsi 2C1 "Qvozdika" özüyeriyən artilleriya qurğusunun qülləsi ilə, 73 mm-lik əsas silahı isə 122 mm-lik D-32 topu ilə əvəz edildi.

İstifadəçiləri


BMP-1 zirehli döyüş maşınlarının hazırkı istifadəçiləri arasında istehsalçı ölkələrdən başqa Azərbaycan, Əlcəzair, Angola, Ermənistan, Bolqarıstan, Macarıstan, Vyetnam, Qvineya, Yunanıstan, Gürcüstan, Konqo Demokratik Respublikası, Misir, Hindistan, İran, İraq, Kamboca, Qırğızıstan, Kot d İvuar, Kuba, Liviya, Mozambik, Monqolustan Nikaraqua, Polşa, Suriya, Slovakiya, Sudan, Tacikistan, Türkmənistan, Özbəkistan, Ukrayna, Uruqvay, Çad, Şri Lanka, Ekvatorial Qvineya və Eritreya kimi ölkələr yer almaqdadır.

Əfqanıstan, Belarus, Yəmən, Qazaxıstan, KXDR, ABŞ, Finlandiya, İsveç, Yuqoslaviya isə onları silahlanmadan çıxararaq BMP-1 maşınlarının keçmiş istifadəçiləri statusunu qazanıblar.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri:


- Bazası 3660 mm;
- Tırtıl eni 2550 mm;
- Kütləsi 13.0-13.3 ton;
- Uzunluğu 6.735 metr;
- Eni 2.94 m;
- Hündürlüyü 2.068 m;
- Topun çapı 73 mm;
- Topun atəş məsafəsi 1300 m;
- Topun sursat dəsti 40 ədəd;
- Topun lülə üzunluğu 29 kalibr;
- Nişangah periskopik, gecə/gündüz rejimli 1PN22M1;
- Mühərrik UTD-20;
- Mühərrikin gücü 300 a.g;
- Ehtiyat məsafə 550-600 km;
- Sürəti 65 km/s (şossedə), 45 km/s (yolsuzluq şəraitində), 7-8 km/s (suda);
- Xüsusi gücü 21.5-23.1 a.g/t;
- Zireh qalınlığı 6-33 mm;
- Ekipaj 3 nəfər (komandir, sürücü-mexanik, tuşlayıcı);
- Desant 8 nəfər;
- Asqısı fərdi torsion tiplidir, teleskopik ikitərəfli hidravlik amortizatorlara malikdir;
- Dəf edilən divar yüksəkliyi 0,7 m;
- Dəf edilən xəndək eni 2,5 m.


Müsbət və mənfi cəhətləri


Beləliklə, BMP-1 piyada döyüş maşınlarına qarşı irəli sürülən əsas iradlardan biri köhnələn və artıq cari tələblərə cavab verməyən əsas silahı 73 mm yivsiz 2A28 "Qrom" topu ilə bağlıdır. Uzun müddət aktiv istifadəçisi olduğum 73 mm topların mexaniki doldurulması, cəmi 15 dərəcədən ibarət qalxma bucağı, zəif dəqiqliyi, aşağı atəş tezliyi, yaxın effektiv atəş məsafəsi, nişangahların, xüsusilə gecəgörmə cihazlarının məhdud imkanları daim narahatçılıq yaradan faktorlardan yalnız bir neçəsidir.

Bu topların texniki xüsusiyyətlərində atəş məsafəsi 1300 metr yazılsa da, reallıqda 500 metrdən uzaq məsafədə zirehli vasitəyə təsir və ya nüfuz etmək imkanına sahib deyil. Hava hədəflərinə qarşı mübarizə imkanından məhrum olan və zəif əsas silaha malik iri qabaritli BMP-1, döyüş meydanında düşmənin aviasiyası, zirehli texnikaları və TƏİRK-ləri üçün ən asan məhv edilə biləcək hədəfə çevrilir.


Maşının konstruksiyasında da çatışmazlıqlar yox deyil. Desant bölməsi çox darısqaldır, oturacaqlar isə ensizdir. Qış aylarında isə mövsümə uyğun geyimlə əsgərlərin desant bölməsinə daxil olması, yerləşməsi və oranı tərk etməsi də problemlər yaradır.

Çox sayda çatışmazlıqlarına baxmayaraq BMP-1 zirehli maşınların ən populyar növlərindən biridir, 1966-1983-cü illərdə bu modeldən SSRİ-də təxminən 20 min ədəd istehsal edilib. Digər ölkələrlə birlikdə istehsal sayı 40000 ədəddən çoxdur. Ciddi qüsurları olan bir döyüş maşınının belə böyük miqdarda istehsal edilməsi həqiqətən də təəccüblüdür. Deməli həmin dövrdə orduların bu tip yüngül zirehli vasitələrə olan ehtiyacı, hərbi əməliyyatların gözlənilən ssenarisi bu maşınlara yüksək tələbata münbit şərait yarada bilmişdi. Analoqları ilə müqayisədə suda üzə bilmə, radiasiyadan qorunma və korpusun avtomatik germetizasiya imkanları maşının üstün cəhətləri hesab edilməlidir, çünki SSRİ-nin ehtimal olunan rəqiblərinin zirehli daşıyıcıları, məsələn ABŞ-ın M113 və Almaniyanın HS.30 vasitələri bu imkanlara malik deyildi.

Nəticə


Soyuq Müharibə dövrünün hücum taktikasına görə aviasiyanın, operativ taktiki raketlərin və ya özüyeriyən artilleriyanın taktiki nüvə silahları ilə endirdiyi zərbələrdən sonra BMP-1 zirehli maşınları ilə təchiz olunan diviziyalar qısa müddətdə nüvə partlayı baş verən ərazidən keçərək sağ qalan (əgər qalıbsa) düşmənin məhv edilməsini sona çatdırmalı və sürətlə müdafiənin əməliyyat dərinliyinə irəlləməli idi. Bir çox ölkələrin hərbi komandanlıqlarının nüvə müharibəsinin yaxın olduğunu ehtimal etməsi bu yüngül zirehli və sürətli vasitələrin maksimum sayda istehsalına və ixracına imkan verdi. Lakin xoşbəxtlikdən gözlənilən nüvə silahının tətbiqi ilə geniş miqyaslı müharibə baş vermədi, nəticədə BMP-1 maşınlarına öz təyinatlarına uyğun vəzifələri yerinə yetirmək, dolayısı ilə analoqları üzərində mövcud üstün xüsusiyyətlərini nümayiş etdirmək nəsib olmadı.


Döyüş təcrübələri isə göstərdi ki, zirehli texnikaları standart döyüşlərdə xilas etməli olan texniki imkanlar və xüsusiyyətlər, BMP-1 maşınlarında onların aşkar qüsurlarına çevirilir. Sonrakı istehsal və istismar müddətində isə qüsurların aradan qaldırılması üçün tədbir görüldüyü də hiss edilmədi. İstənilən halda, bəlli bir dəyəri olan zirehli vasitəyə 2A28 tipli zəif bir topun quraşdırılması, onun ehtimal olunan rəqibin silahlanmasında mövcud olan silahların "hazır yemi" olduğu halda, eyni versiyanın 13 il ərzində, həm 40000 ədəd istehsal edilməsi, həm də yarım əsrlik bir müddətdə istismar edilməsi doğru addım hesab edilə bilməz.

Qarabağ münaqişəsinin ilk illərində bu maşınlardan yeni yaranan Azərbaycan Odusunun geniş istifadəsi əslində məcburi xarakter daşıyırdı. Birincisi dağlıq əraziyə uyğun digər yüngül zirehli vasitə əldə etmək üçün həm vəsaitimiz, həm də texnikaları istifadə və təmir edəcək hazır personalımız yox idi. İkincisi bu vasitələr 25 il əvvəlki dövr üçün tam yarasız hesab edilmirdi. Üçüncüsü piyada döyüş maşınlarının üstün analoqlarını bizə satmaq istəyən ölkələrin sayı məhdud idi. Sonuncusu isə, düşmən tərəfdə eyni texnikalardan istifadə etdiyi üçün nisbi paritet qorunurdu.


BMP-1 maşınlarının döyüşlərdə tətbiqi təcrübəsi göstərir ki, yarım əsr əvvəlki vasitələrin manevr imkanlarının zəif olmamasına baxmayaraq, onlar döyüşün gedişatına onsuz da zəif olan təsir imkanlarını artıq tamamilə itirib. Müasir hərbi əməliyyatlar teatrı, daha dəqiq və müasir silah sistemlərinin yaranması, döyüş maşınlarına qarşı irəli sürülən və davamlı olaraq artan tələblər, Sovet İttifaqından Azərbaycana miras qalan BMP-1 maşınlarının baza versiyada istifadəsini istisna edir. Onların yalnız lokal münaqişələrdə, həm də rəqibin zirehli vasitələrə qarşı silahlara malik olmadığı (?) əməliyyatlarda, zirehli personal daşıyıcısı və ya müxtəlif avadanlıqların yerləşdirildiyi xüsusi tırtıllı və yüngül zirehli şassi kimi kimi istifadəsi mümkündür. Məsələn onların Ordumuzun motatıcı taborlarının artilleriya bölmələrində özüyeriyən avtomatik minaatan bazası kimi istifadəsi məqsədəuyğun hesab edilə bilər. Bu zaman əlavə zirehlənməyə ehtiyac da qalmaz. Avtomatik topun, kilidlənən TƏİRK-in və ya artilleriya qurğusunun qüllədə yerləşdirilməsinin motoatıcı bölmələrin atəş gücünün artırılmasına imkan verəcəyi şübhəsizdir.Təbii ki, bu istiqamətdə digər təkliflər də nəzərdən keçirilə bilər.


Real şəraitdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində mövcud olan onlarla BMP-1 zirehli vasitələrinin silahlanmadan çıxarılması məqsədəuyğun olmazdı. BMP-1 zirehli vasitələrinin modernləşdirilməsi, döyüş bölməsinin, xüsusilə silah modulunun, rabitə vasitələrinin və nişangah sistemlərinin bütövlükdə dəyişdirilməsi maraqlarımıza daha çox uyğun gəlir. Zirehli maşının əlavə zirehlə gücləndirilməsinə də ciddi ehtiyac var, lakin bunu kütlə parametlərinin mühərrik gücü ilə mütənasibliyini nəzərə alaraq kompozit materiallardan istifadə etməklə reallaşdırmaq vacib şərtdir.

Əsas tənqid hədəfi olan 2A28 topunun əvəz edilmədən BMP-1 maşınlarının əvvəlki təyinatı üzrə döyüş istifadəsi heç bir halda arzuedilən deyil. Burada tətbiq ediləcək əsas silahın atəş məsafəsi həm rəqibin silahlanmasında mövcud olan analoqlarından az olmamalı, həm də hava hədəflərinə, xüsusilə helikopter və PUA-lara qarşı mübarizə aparmaq imkanlarına malik olmalıdır. Qüllədə yerləşən TƏİRK-in isə kilidlənmə funksiyalı, qüllə daxilindən idarə olunan uzaqmənzilli komplekslə əvəzlənməsi vacib şərtdir. Düşünürəm ki, bunun yerinə yetirilməsi Azərbaycan mühəndisləri üçün sıradan bir prosesdir, hətta BMP-1 bazasının iki və ya 4 müxtəlif atəş məsafəli müxtəlif TƏİRK üçün özüyeriyən şassiyə çevrilməsi də mümkündür. Belə olan halda daha uzaq atəş məsafəsi BMP-1 maşınlarının zireh mühafizəsinin gücləndirilməsinə olan tələbatı da aradan qaldırır.


Rahatlıqla basdırılan, dinlənilən, müdaxilələrə məruz qalan BMP-1 maşınlarının mövcud rabitə vasitələrinin müasir döyüşdə faydasından çox ziyanı ola bilər. Nişangah sistemləri də günün tələblərinə cavab vermir. Bunlar əslində modernləşdirilmənin detallarıdır və onların hamısını sadalamağa ehtiyac yoxdur.

İstehsal dövrünə görə BMP-1 maşınlarının sürət göstəriciləri, manevr imkanları kifayət qədər yüksək idi, hərəkətli hissəsi, mühərriki və transmissiyası isə davamlı olmaqla bərabər etibarlı idi. Deməli bu maşınların üstün xüsusiyyətlərindən istifadə edərək, Silahlı Qüvvələrin ehtiyac duyduğu özüyeriyən platformaların yaradılmasına üstünlük verməliyik.


Məsələn, dərin modernləşdirmə bu döyüş maşınlarını həm effektiv tank əleyhinə idarəolunan raket kompleksinin, həm özüyeriyən minaatanın, həm əhəmiyyətli zenit vasitəsinin, həm də bu xüsusiyyətlərin bir neçəsini özündə birləşdirən universal vasitəyə çevrilməsinə imkan verə bilər. Bu proseslərdə yüngül zirehli vasitələrin düşmənin canlı qüvvəsi, yüngül zirehli və zirehsiz texniki vasitələrlə yanaşı onun tankları, aşağıdan uçan helikopterləri və PUA-ları ilə effektiv mübarizə aparmaq imkanları mütləq nəzərə alınmalıdır. Zirehli və zirehsiz vasitələrin döyüş potensialını və atəş gücünü artıra biləcək yerli sənayemizin modernləşdirmə (təyinat dəyişdirmə) potensialının yaradılması çox vacibdir. Bu gün xarici ölkələrdən kifayət qədər yüksək qiymətə əldə etdiyimiz və müasir adlandırdığımız silah sistemləri və texnikaların hamısı, 10-15 ildən sonra bizdən bu gün bəhs etdiyimiz prosedurların təkrarlanmasını, əks halda isə satınalma proseslərinin fasiləsiz olaraq davam etdirilməsini tələb edəcək.

BMP-1 maşınlarının bəzilərini daha yüngül xərclərlə zirehli tibbi nəqliyyat vasitəsi, komanda-qərargah maşını, mühəndis kəşfiyyat vasitəsi və ya tırtıllı təmir maşını kimi istifadə etmək də mümkündür. Silahlanmadan çıxarmaq və ya utilizasiya etmək hər zaman mümkündür, bu sonu məlum olmayan müharibə şəraitində olan ölkəmiz üçün ən son addım olmalıdır.

Mənbələr:

https://warriors.fandom.com/ru/wiki/%D0%91%D0%9C%D0%9F-1
https://militaryarms.ru/voennaya-texnika/boevye-mashiny/bmp-1/
https://www.e-reading.life/bookreader.php/1021275/Suvorov_-_Boevye_mashiny_pehoty_BMP-1%2C_BMP-2_i_BMP-3.html
https://wiki.warthunder.ru/%D0%91%D0%9C%D0%9F-1
https://zen.yandex.ru/media/voyaka/bmp1-ili-pervaia-v-mire-seriinaia-bmp-5c84d01d6a3b8100b34ec52b?fbclid=IwAR3y2CF-6SATze-oqVkqByh_cTxjju6LDRE7mKwzlZMunIrv23Nzy4aQW-c


Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: BMP-1   SSRİ   Azərbaycan