"SIPRI" sözünə uyğun 35 nəticə tapıldı!

Cılız, lakin riskli manevr: ABŞ-Rusiya qarşıdurmasında İrəvan-Dehli hərbi əməkdaşlığı – ANALİZ

2018/04/Снимок345_1523277410.png
Oxunub: 3521     20:23     09 Aprel 2018    
Son vaxtlarda Rusiya dövlət strukturlarına və onların hərbi müəssisələrinə beynəlxalq sanksiyaların tətbiqi məsələləri aktiv müzakirə olunduqca, Ermənistanda maraqlı metamorfozlar müşahidə olunur. Bu ölkə özünün ən vacib müttəfiqindən hər ehtimala qarşı distansiya qurmağa çalışır. Belə ki, əgər yaxın perspektivdə geosiyasi şərait radikal dəyişərsə, asanlıqla ən yaxın strateji müttəfiqi tərk edib, əks cəbhəyə qoşula bilsin.

Bu məqsədlə ermənilər hərbi-texniki sahədə əməkdaşlıq üçün yeni müttəfiqlər axtarırlar. Axtarılan partnyorlar içində bəzi Şərqi Avropa ölkələrini, Çini, Hindistanı görmək olar. Bəzi kiçik layihələr və kontraktlar alınsa da, bu ölkələrin hər biri ilə dərin əməkdaşlığın öz problemləri var. Məsələn, Ermənistana müəyyən səbəblərdən rəğbət bəsləyən bəzi Şərqi Avropa dövlətləri nə siyasi, nə də texnoloji sahədə Rusiyanı əvəz edə bilməz. Həm də onların bizə və Ermənistana qarşı silah satışının əleyhinə olan Avropa Birliyi qarşısında müəyyən öhdəlikləri var. Yazılı olmasa da, mənəvi öhdəlikləri var ki, bunlar həmin ölkələrin Avropa siyasi-iqtisadi strukturlarına inteqrasiya perspektivinə birbaşa təsir göstərə bilər.

Çin dövləti ilə yaxın əməkdaşlıq bəlkə də həmin ölkənin maraqlarına uyğun olardı. Bəzi siyasi analitiklər Ermənistanın güclənməsini Çinin maraqlarına uyğun olduğunu deyirlər. Zənnimizcə, min ildən çox dövlətsiz yaşayıb, müxtəlif siyasi sistemlərə uyğunlaşmağa adət etmiş erməni cəmiyyəti bu məsələyə ehtiyatla yanaşır. Çinin hal-hazırki dünya hegemonu olan ABŞ-la ciddi mübarizəsi gözlənilir. Və bu mübarizədə Çin hələlik zəif tərəfdir. Zəif tərəfə yönəlmək erməni siyasi isteblişmentinin əsrlərlə formalaşmış dünyagörüşünə ziddir. Özəlliklə bu dünyagörüşündən bəhrələnən erməni dövlətçilik strategiyasına da ziddir. Əgər gələcək mübarizədə Çin ABŞ-ı üstələyərsə, əlbəttə erməni siyasi dairələri erməni xalqını “türk ekspansiyasına” qarşı Çinin avanqardda duran müttəfiqi elan edəcəklər. Çinlilərə başa salmağa çalışacaqlar ki, zahirdə ABŞ-la və ya Çinin başqa bir rəqibi ilə müttəfiq olmaqlarına baxmayaraq, qəlblərində həmişə Çinin mənafeyi haqqında düşünüblər.

Bu güman gələcəyə aiddir. Hal-hazırda, təəssüf və yaxud yaxşı ki, Çin dövləti olduğu mövqelərdə yerləşir. Bu da onu erməni xarici siyasətinin ertiyat eşelonunda saxlayır.

Erməni xarici siyasəti üçün ən maraqlı vəziyyət hal-hazırda Hindistan diplomatiyası və onun silah tədarükü siyasətində baş verən maraqlı prosesslər fonunda yaranıb. Vəziyyəti təsəvvür etmək üçün kiçik bir tarixi ekskursa nəzər salaq.

İkinci dünya müharibəsindən sonra ABŞ və SSRİ-nin rəğbəti, açıq və gizli yardımı sayəsində “İngilis Hindistanı” Böyük Britaniya müstəmləkəçiliyindən azad oldu. Bu ərazilərə indiki Hindistan, Pakistan, Banqladeş daxil idi. ABŞ və Sovet İttifaqının Hindistanda özlərinə loyal bir siyasi sistem qurulması barədə arzuları var idi. ABŞ bunu İngiltərənin əlində olan, proteksionist gömrük rüsumları ilə qoruduqları, potensialı nəhəng olan ticarət bazarını ələ keçirmək məqsədi ilə edirdi. Sovet ittifaqı isə dünyada sosialist inqilabı tərəfdarlarının sayını birdən-birə yüz milyonlarla artırmaq məqsədi güdürdü. Bir sözlə, ABŞ siyasəti sırf kommersiya məqsədli, Sovet siyasəti isə abstrakt ideyalara aludəçilikdən irəli gələn bir romantik plan idi. Təzə müstəqillik almış cavan hind siyasi elitasını sovet rəhbərliyi daha tez öz tərəfinə çəkdi. Çünki, sovet xarici siyasəti çar Rusiyasının yeni terminologiya ilə təkrarı olaraq, öz əhalisinin boğazından kəsərək, müftə maddi ehtiyatlar təklif etməklə, xaricdə tərəfdarlar qazanmaq siyasətini davam etdirirdi.

Belə siyasət demokratik ənənələri olmayan, lakin ingilis seçki sisteminə varis olmuş kasıb hind cəmiyyətinin yeni yaranmış özünəməxsus elitasını maqnit kimi özünə çəkməyə bilməzdi.

Müharibədən çıxmış, öz əhalisi aclıq çəkən Sovet İttifaqı Hindistan dövləti üçün bütün sahələrdə infrastruktur qurmağa başladı. O cümlədən hərbi sahədə.

Dünənki müttəfiqləri ilə dünyanı bölüşmək zəminində soyuq müharibəyə qoşulmuş Sovet İttifaqı ordusunu tez-tez müasir silahlarla silahlandırmağa məcbur idi. Silahlanmadan çıxarılan silah növləri yeni kommunist yönlü dövlət quruculuğu elan etmiş satellitlərə havayı paylanılır, Hindistan kimi bazar iqtisadiyyatını saxlamış satellitlərə isə simvolik qiymətlərlə dağıdılırdı.

Müxtəlif mühüm olmayan dəyişiklikləri nəzərə almasaq, durum bu minvalla Sovetlər İttifaqı dağılana qədər davam etdi.

Müstəmləkədən azad olmuş və bazar iqtisadiyyatını saxlamış Hindistan əhalisinin fantastik artımına baxmayaraq, 40 il ərzində öz dövlətini və iqtisadiyyatını möhkəmləndirmiş, müəyyən maliyyə imkanları da əldə etmişdilər. Bu ölkənin dövlətçiliyini və iqtisadiyyatını möhkəmləndirməkdən ötrü təmənnasız xidmətlər etmiş Sovet İttifaqı və onun varisi olan Rusiya 90-cı illərin əvvəllərində maliyyə çətinlikləri içində boğulurdu. Bu şərait Hindistan dövlətinə öz silah tədarükü siyasətini dəyişməyə imkan yaratdı. Artıq onlar “ikinci əl” və yaxud çox da müasir olmayan silahlar yox, nəqdi ödəmələr vasitəsilə ən müasir silahları almağa çalışırdılar. Həmin dövrdən Hindistan və Rusiya arasındakı hərbi-texniki əlaqələr yeni mərhələyə keçdi. Hindistan Rusiyadan ya müasir silahlar almağa, ya da Rusiya müəssisələri ilə birgə layihə-təhqiqat işləri nəticəsində yeni silah növləri yaratmağa başladılar. 2000-ci illərdə Rusiya neftin qiymətlərinin qalxması sayəsində öz maliyyə vəziyyətini düzəldəndən sonra da, vəziyyəti sovetlər dövründəkinə qaytara bilməzdi. Çünki artıq şərait dəyişmişdi. Artıq bir çox hind şirkətləri rus şirkətləri ilə dərin səviyyədə partnyorluq əlaqələri qurmuşdu. Artıq maliyyə imkanları olan Hindistan başqa dövlətlərdən də silah ala bilərdi. 60-70-ci illərdə siyasi zəmində qərb ölkələrindən silah idxalı problemi vardısa, 2000-ci illərdə bu problem artıq yox idi. Bu ölkə rəqibləri Çin və Pakistanla birlikdə nüvə silahı olan dövlətlər klubuna daxil olmuşdu. Bu səbəbdən qonsuları ilə çoxsaylı lokal müharibələrə qoşulmaq şansı qat-qat azalmışdı. Bu baxımdan qərb ölkələri Hindistana ehtiyatla silah satışı siyasətini açıq satış siyasətinə çevirdilər.

Artıq hind silah tədarükçülərinin seçim imkanı yaransa da, Rusiya müəssisələri ilə yaranmış partnyorluq əlaqələrini qırmaq istəmirlər. Hindistan siyasəti – silah istehsalını maksimal olaraq öz ölkələri ərazisində lokallaşdırmaqdır. Hələlik bu məqsədi yalnız Rusiyanın köməyi ilə reallaşdıra bilirlər. Avropa dövlətləri bu imkanı yaratmaq qabiliyyətinə malik deyillər. Hərbi sənaye sahəsində iş yerlərini və texnologiyaları ixrac etmək qətiyyən bu ölkələrin planına daxil deyil. Belə şəraiti yalnız ABŞ yarada bilər. Bu ölkə öz strateji məqsədlərinə rəğmən belə “bəy ərməğanı” etmək qabiliyyətinə malikdir. Məsələn, 80-ci illərin əvvəllərində ABŞ, Sovet İttifaqına inamını itirən Misiri ələ almaqdan ötrü, ona milyardlarla kreditdən əlavə, özünün ən müasir tankı olan M1A1 “Abrams”ın istehsal xəttini də bu ölkədə yerləşdirdi.

Artıq Hindistan da yumşaq formada 1982-ci ildəki Misirin hərəkətinə başladı. Rusiya sənayesinin imkanlarına tam təhqiq edərək onun yuxarı texnoloji həddini anlayan Hindistan, perspektiv silah istehsalı üçün separat partnyor axtarışına çıxdı. Əslində seçim yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, böyük deyil. Əsas alternativ yalnız ABŞ-dır. Düzdür, Hindistan ordusunun perspektiv silahdan əvvəl hazırki dövrün silahlarına böyük ehtiyacı var. Bu məqsədlə onlar Rusiya ilə də partnyorluq əlaqələrini qırmırlar. Əlbəttə, ABŞ-dan daha möhtəşəm “jest” gələrsə, vəziyyət dəyişə də bilər. Rusiya analitik dairələri bu haqda narahatlıqlarını bölüşürlər.

ABŞ üçün də Hindistan maraqlı partnyordur. İki cəhətdən.

İkinci Dünya Müharibəsindən sonra onun çox kasıb bazarını bəlkə də məqsədyönlü olaraq Sovetlərə buraxan ABŞ, artıq yüksək alıcılıq qabiliyyətli bazarını əldən vermək istəmir. Çin Xalq Respublikası ilə barışmaz rəqib olan bu nüvə dövlətinin 10 milyonlarla əsgər verə bilən mobilizasiya potensialı var. Bu da ABŞ və Çinin gələcəkdə qaçılmaz olan münaqişəsində əvəzedilməz müttəfiq qüvvəsi ola bilər.


Amma sovetlər və Rusiyadan fərqli olaraq, ABŞ hadisələri artıq vəsait sərf etməklə sürətləndirmək istəmir. Əlaqələri addım-addım, amma əsaslı qurur. Cari durum hələlik bu səviyyədədir. Burada tarixi-siyasi ekskursumuzu dayandırırıq.

Bu fonda axır vaxtlar İrəvandan xəbərlər gəlir ki, Hindistanın texnoloji, proqram məhsulları buraxan, döyüş sursatları istehsal edən şirkətləri Ermənistanla aktiv əməkdaşlıq edir. Bu yaxınlarda İrəvanda keçirilən ArmHiTec-2018 hərbi sərgisində Rusiya, Bolqarıstan və Fransadan başqa real xarici iştirakçılar arasında Hindistan da olub. Bu ölkəni 3 şirkət təmsil edirdi: sərginin rəsmi kataloqunda olmayan “Bharat Electronics Limited” şirkəti, “Larsen & Toubro” şirkəti, qiyabi olaraq “Defence-Technology.com” internet şirkəti.

“Bharat Electronics” özünün piyadalar üçün taktiki şəraitə nəzarət doppler prinsipli radarını nümayiş etdirir. Erməni KİV-lərində çıxış edən erməni hərbi analitiklərinin rəğbətini qazanmış bu PJT-531 BFSR-SR radarı yəqin ki, erməni ordusu üçün alınacaq. “Armenian Sputnik” saytının hərbi analitikləri 50-ci illərin alman-fransız RATAK taktiki radarının analoqu olan bu sıravi Hindistan məhsuluna fövqəladə xüsusiyyətlər verərək, onu 200 kilometrdən hədəfi aşkar edib müşayət edən, antennası yerin altında yerləşən (!) bir sistem kimi qələmə verirlər. Maraqlıdır, niyə erməni KİV-ləri müftə ala biləcəkləri Rusiyanın bu tipli daha müasir 1L227 “Sobolyatnik” sistemini belə sevmirlər? Axı bu radarın HHM sahəsində yaxın “qohumu” olan 1L222 “Qarmon” sistemini inişil alıb DZRQ batareyalarını silahlandırıblar. SIPRI-nın 2016/17-ci il hesabatında həmin sistem qeyd olunub.

“Larsen &Toubro” texnoloji şirkəti çox ehtimal ki, Rusiyanın TEXMAŞ şirkətinin Hindistanda yerləşdirəcəyi kalibraltı “Manqo” tank sursatının istehsal operatorudur. Rus hərbi analitikləri hind sənayesinin lisenziya ilə istehsal etdikləri sursatların aşağı keyfiyyətli olmasından şikayətlənirdilər. Bəziləri (məsələn, Xlopotov) hətta hindlilərin ruslara olduqca güvənsiz olmasından xəbər verən faktlar gətirirdilər. Guya hindlilər onları sursatın lisenziyalı istehsalı üçün texniki sənədləri qəsdən qüsurlarla verməkdə günahlandırırdılar ki, istehsal olunan sursat öz Rusiya analoqlarının keyfiyyətindən aşağı olsun. Bu səbəbdən Hindistan ərazisində istehsal olunan mərmilər tez-tez lülənin içində partlayır və ya topun texniki nasazlıqlarına gətirib çıxarırdı.

Tank atış dəsti 3VBM17M “Manqo”nun 3BM46M kalibraltı mərmisi ilə birlikdə istehsal xəttlərinin birinin bütün texnoloji çertyojlarla birlikdə Hindistana satılması məncə hind partnoyrları ilə inamı bərpa etməyə yönəlmiş bir addımdır. Yəni, buyurun, bizim avadanlığımızda istehsal edin. Əgər problem doğrudan da rus mənbələrinin göstərdiyi kimi olsa, bu istehsalın da dərhal yüksək keyfiyyətli olacağına elə də ümid yoxdur. Erməni hərbi analitikləri ümid edirlər ki, hind sənayesi bu 125 mm-lik yivsiz tank topu mərmisini onların tank əleyhinə artilleriyası üçün uygunlaşdıracaq. Yəqin onlar bu mərmini tokar dəzgahında yonularaq erməni ordusunun 85mm-lik D-44 və 100 mm-lik MT-12 tank əleyhinə toplarına uyğunlaşdırılacağını təsəvvür edirlər.

Məncə erməni-hind əməkdaşlığında iştirak edən şirkətlərdən ən maraqlısı “Defence-Technology.com” şirkətidir. Şirkətin reklam bukletində bu sözlər yazılıb: “In the realm of defence, where innovation is rapid, defence technology stands adept at conceptualizing unique ideas relevant to the B2B space. With services like search engine optimization, social media marketing, e-mail marketing, banner advertising and event marketing within our platform, http://www.defence-industries.com/ has created a recognition that spans over a global audience, thereby revolutionizing how businesses transact”.

Məzmunu təxminən belədir: “İnnovasiya texnologiyalarının yüksək sürətlə yayıldığı hərbi sahədə müdafiə texnologiyaları maraqlı ideyaları konseptuallaşdırmaq, sənayenin başqa sahələrini də canlandırmaq (B2B) imkanına malikdir. Bizim şirkətin istehsalı olan proqram məhsulları vasitəsilə internetdə axtarış sistemlərini optimallaşdırmaq, sosial şəbəkələrdə marketinq proqramı təşkil etmək, elektron poçtalarına göndərişlər vasitəsi ilə, ekran bannerləri vasitəsilə marketinq siyasəti qurmağa imkan yaradacağıq. Bizim platforma qlobal auditoriyanı əhatə etdiyindən, sizin ideyalarınızı və məhsullarınızı geniş təbliğ etmək imkanımız var”.

Əlbəttə, bu şirkət Hindistanın güclü İT sənayesinin ilk qaranquşu və aysberqinin su üzərində görünən hissəsi ola bilər. Bu yaxınlarda iki milyardlıq auditoriyası olan “Facebook” sosial şəbəkəsində aktual siyasi, ictimai və hərbi mövzularda yazan azərbaycanlıların kütləvi bloklanması Hindistanda yaradılmış proqram məhsulunun xidməti də ola bilər. Məsələn, bu məhsulun effektliliyini göstərmək məqsədi ilə sifarişçi üçün daha kiçik miqyaslı nümayiş aksiyası ola bilər. Böyük miqyaslı aksiyanı isə, genişmiqyaslı döyüş əməliyyatları ərəfəsində tətbiq edib, ölkəmizdə panika yaratmaq, onun informasiya imkanlarını məhdudlaşdırmaq məqsədi üçün edə bilərlər.

Hindistanın Ermənistan ilə Azərbaycan respublikasına qarşı hərbi əməkdaşlığına səbəb ölkəmizin Pakistanla ənənəvi sıx qardaşlıq əlaqələri ola bilər. Çünki çətin ki, Ermənistanın mikroskopik hərbi məhsullar bazarı bu nəhəng ölkə üçün maraqlı olsun. Bu fakt Hindistan siyasi rəhbərliyini yaxşı cəhətdən xarakterizə etmir. Siyasi sahəyə uşaq baxışları görüntüsü gətirir.

Yuxarıda qaldırılan tətbiqi sahələrə aid suallar və fərziyyələr daha ciddi imkanlar səviyyəsində öz cavabını gözləyir. Təəssüf ki, müəllifin analitik imkanları informasiya əldə etmək imkanları səviyyəsi ilə məhdudlaşır.

Əgər ABŞ-ın Hindistanla geniş hərbi əməkdaşlıq planına hazırlığını nəzərə alsaq, Ermənistanın bu ölkə istiqamətində aktivliyi, Hindistanın Rusiya ilə yaxşı münasibətləri çətiri altında ABŞ-la bir müstəvidə kəsişmək arzusu görünür. Müstəqil olaraq ABŞ-a aşkar loyallıq siqnalı göndərmək Rusiyadan tam asılı olan Ermənistana çox baha başa gələ bilər. Hələlik Rusiyanın strateji müttəfiqi sayılan Hindistan ərazisində qərblə separat əməkdaşlıq, psixoloji cəhətdən başqa çalarlarda qəbul olunacaq.

Hərbi ekspret Vüqar Miraslanov
Ordu.az


Teqlər: