"Etiraz" sözünə uyğun 496 nəticə tapıldı!

Müharibədən öncəki Yəməndən hazırkı parçalanmaya doğru: Kim qələbə qazanacaq? (ARAŞDIRMA)

2018/11/10-1542357314.jpg
Oxunub: 1286     12:24     16 Noyabr 2018    
Yəmən Silahlı Qüvvələri (SQ), Yəməni quru, hava və dənizdən mümkün hücumlara qarşı müdafiə etmək üçün 1990-cı ildə yaradılan hərbi qurumdur. Onun tərkibinə Quru Qoşunları (QQ), Hərbi Hava Qüvvələri (HHQ), Hərbi Dəniz Qüvvələri (HDQ), Sərhəd Qoşunları (SQ) və Dövlət Mühafizə Xidməti (DMX) daxildir. 67000 nəfər müntəzəm şəxsi heyətə malik olan Yəmən Silahlı Qüvvələri 71200 nəfəri də ehtiyatdan səfərbər etmək imkanına malikdir. Yəmən 2014-cu ilə qədər 1 milyard 440 milyon büdcə ilə dünya ordularının sıralamasında 61-ci yeri tutub.

Yəmən Respublikası özü də 1990-cı ildə iki Yəmən dövlətinin - Şimali Yəmən (Yəmən Ərəb Respublikası) ilə Cənubi Yəmənin (Yəmən Xalq Demokratik Respublikası) birləşməsi yolu ilə yaradılıb. Birləşmədən əvvəl YƏR əsasən Qərb (NATO) silahları, Yəmən Xalq Demokratik Respublikası isə Şərq (Rusiya) istehsalı silahlarla təchiz edilirdi. Birləşməyə baxmayaraq, Şimal və Cənub arasındakı ziddiyyət, 1994-cü ilin əvvəllərində vətəndaş müharibəsinə gətirib çıxardı. Müharibə həmin ilinin iyul ayında Şimalın qələbəsi ilə sona çatdı. Hər iki Yəmənin malik olduğu silah və hərbi texnika arsenalının mühüm bir hissəsi (6 ədəd MiQ-21F, 10 ədəd Su-20, 2 ədəd Mi-25, 2 ədəd İl-14 və s.) məhv edildi. Hazırda Yəmən ordusunun imkanları araşdırılarkən çox zaman əvvəlki illərə aid olan rəqəmlərdən istifadə edilir, çünki ölkənin davamlı olaraq daxili və xarici müdaxilələrə cəlb edilməsi, idarəetmədəki problemlər ordu təchizatının düzgün statistikasını aparmağa imkan verməyib. İllərlə müharibə aparan ölkədə uzun müddət Müdafiə naziri belə təyin edilməyib. Ümumiyyətlə, Yəmən ordusunun silahları kifayət qədər köhnədir. 90-cı illərin ikinci yarısında MDB ölkələrində, Çexiyada və Polşada istifadə olunan 2-ci kateqoriyaya aid, bəzən isə o zamana görə nisbətən müasir hesab ediləcək texnikaları əldə etmək üçün bir neçə müqavilə də reallaşdırılıb.


Yəmən qanunvericiliyinə görə hakimiyyət orqanlarının səlahiyyətləri aşağıdakı ardıcıllıqla paylanıb:

1. Yəmən Respublikasının Prezidenti, Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı və Milli Müdafiə Şurasının sədri;
2. Müdafiə naziri;
3. Baş Qərargah rəisi;
4. Baş Qərargah rəisinin müavini.


Ordunun siyasi və hərbi rəhbərliyinin səlahiyyətləri:

1. Milli müdafiə siyasətinə və Silahlı Qüvvələrin strateji təhlükəsizliyinə dair vəzifələri yerinə yetirən Müdafiə Nazirliyi aparatında nazir, nazirin xüsusi müavinləri və onların hər bir ilə əlaqəli xüsusi idarə və şöbələri yer alır.

2. Silahlı Qüvvələrin döyüş hazırlığına, təminatına və idarə olunmasına cavabdeh Baş Qərargahdır. Onun tərkibinə isə Baş Qərargah rəisi, onun müavini, döyüş və digər təminat sektorları və bu sektorların tabeliyində olan hissə və bölmələr daxildir.

Silahlı Qüvvələrin əsas komponentləri QQ, HDQ, HHQ, SQ və DMX-dan ibarətdir.

Quru Qoşunları

Quru Qoşunları ərazi idarəetmə prinsiplərinin tələblərinə uyğun olaraq 7 hərbi zonada və bir sıra operativ istiqamətlərdə yerləşdirilirdi. Hərbi zonalarda və əməliyyat istiqamətlərində fəaliyyət göstərən döyüş vahidləri briqadalar idi, onlar isə əməliyyat vəzifələrindən asılı olaraq say tərkibinə və fəaliyyət sahəsinə görə fərqlənirdilər. 2014-cü ilə QQ 60 əlahiddə briqadadan - 12 tank, 1 XTBr, 11 mexaniki, 22 piyada, 3 hava-desant, 5 dağ-piyada, 3 artilleriya, 1 raket, 2 zenit briqadasından ibarət olub.


Bu qoşunların bəzi briqadaları yüksək komandanlığın strateji ehtiyatı kimi istifadə edilirdi. Onların istifadəsi Müdafiə naziri və Baş Qərargah rəisi tərəfindən tərtib edilən və Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Baş Komandanı tərəfindən təsdiq olunan "Müdafiə Planı"nda öz əksini tapır.

Hərbi Dəniz Qüvvələri

Hərbi Dəniz Qüvvələri dəniz və sahil mühafizəsi qüvvələrinin idarələrindən ibarətdir. Onların əsas vəzifələrinə dəniz birliklərinin istifadəsi, idarəedilməsi, döyüş hazırlığı, bütün növ təminatı və təşkilatda mərkəzi nəzarətin azaldılmasına yardım edilməsindən ibarətdir. Dəniz və sahil mühafizəsi qüvvələrinin tərkibində hərbi dəniz bölmələri, sahil mühafizə bölmələri, dəniz piyada bölmələri, hərbi dəniz bazaları və digər əlaqəli qurumlar daxildir.


Hərbi Hava Qüvvələri

Hərbi Hava Qüvvələri idarəsi tabeliyində olan təşkilatların döyüş hazırlığına, təchizatına, idarəolunmasına, nəzarət edilməsinə, həmçinin mərkəzləşdirilən idarəetmədən asılılığının azaldılmasına cavabdehdir. Onun tabeliyində HHQ və HHM-ə aid aviasiya hissə və bölmələri, aviabazalar və digər qurumlar daxildir.
Sərhəd Qoşunları

Sərhəd Qoşunları idarəsi Sərhəd mühafizəsi bölmələri ilə sərhədlərin qorunması vəzifələrini, onların miqyasını, təminatını, idarəetməsini və onlara nəzarəti həyata keçirir.

Strateji ehtiyatlar

Strateji ehtiyatların yerləşdirildiyi ərazilər Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı tərəfindən müəyyən edilir. Bu ehtiyatların döyüş hazırlığına, təminatına və idarəolunmasına Silahlı Qüvvələrin əsas tərkib hissəsi kimi Müdafiə Nazirliyi və Baş Qərargah rəhbərlik edir.

Ehtiyat qüvvələrə daxil olan birliklər, o cümlədən raket hissələri Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı ilə əlaqəli olmalıdır.

Xüsusi əməliyyatlar isə Müdafiə Nazirliyi və Baş Qərargaha tabe olan struktur tərəfindən idarə edilir.

Yəməndəki münaqişələrin tarixi


27 milyon əhalisi olan Yəmən 528 min kvadrat kilometr əraziyə sahibdir. Yəmən neft və təbii qazla zəngin olsa da, çox yoxsul bir ölkədir. Hind okeanından Qırmızı dənizə girişdə yerləşən Yəmənin coğrafi mövqeyi bu ölkəyə beynəlxalq dəniz yolları üzərində nəzarət baxımından böyük strateji əhəmiyyət verir. Səudiyyə Ərəbistanı üçün, cənubda uzun bir ümumi sərhəddi olan Yəmən daha böyük əhəmiyyətə malikdir. Aydındır ki, Ər-Riyad İran təsirinin özünün cənub sərhədlərindəki bu dağlıq bölgələrə yayılmasını ciddi bir təhlükəsizlik problemi olaraq qəbul edir.

Yəmən yarandığı gündən müxtəlif münaqişələrə şahidlik etməklə, davamlı olaraq Qərb və Şərq silahlarının döyüşdə sınaqlarının keçirildiyi ənənəvi ərəb poliqonlarından biridir. 2014-cü ildə başlayan son münaqişə əslində 10 il əvvəl yaranan qığılcımları yenidən nümayiş etdirirdi. 2004-cü ildə ölkənin şimalında yaşayan və İran tərəfindən dəstəklənən husi qiyamçıları, Yəmən hakimiyyətinin ABŞ-la ittifaqına qarşı çıxaraq Şimali Yəməndə 1962-ci il hərbi çevrilişindən əvvəl mövcud olan teokratik monarxiyanın bərpasını tələb edirdilər. 2009-cu ildə bir tərəfdən husilər, digər tərəfdən isə Yəmən və Səudiyyə Ərəbistanı orduları arasında aktiv döyüş əməliyyatları başladı. Səudiyyə Ərəbistanı iki sərhədçisinin husi qiyamçıları tərəfindən öldürülməsini bəhanə edərək qonşu dövlətin ərazisinə müdaxilə etdi.

2010-cu ildə sülh müqaviləsi bağlansa da, 2011-ci ildə silahlı birləşmələr arasında ara-sıra toqquşmalar baş verirdi.


Əslində Yəməndəki vətəndaş müharibəsi, Səudiyyə Ərəbistanı və İran arasındakı münaqişədir. Hər iki rəqib dövlət özünə yaxın qüvvələri silahlandıraraq Yəmən üzərindəki nəzarəti əldə saxlamağa çalışır. Sadəcə həlak olanlar yəmənlilərdir. Onlar əvvəllər SSRİ-ABŞ təsir dairəsinin maraqları uğrunda da həlak olurdular.

Son münaqişənin kökü, ölkəni yarandığı gündən fasiləsiz idarə edən prezident Əli Abdullah Salehin dövründə başlayan Ərəb baharının digər ölkələrdəki təzahüründən heç nəyi ilə fərqlənmirdi. 22 il ölkəni bərbad şəkildə idarə edən Saleh iqamətgahına edilən hücumla yaralandı, istefa verməyə məcbur qaldı və onu müavini Mənsur Hadi əvəz etdi. Saleh isə Səudiyyəyə müalicəyə getdi. Müalicədən qayıdan keçmiş Prezident husiləri dəstəkləməyə başladı. Bununla yanaşı, Mənsur Hadinin də idarəetməsi geniş kütlələri qane etmirdi.

2014-cü ilin avqust ayının ortalarında hökumət, neft məhsullarına subsidiyaların ləğv edildiyini elan etdikdən sonra, benzinin qiyməti iki dəfə qalxdı, bu isə bir neçə bölgədə kütləvi nümayişlərə səbəb oldu. Burada əsas tələb "korrupsiya kabineti"nin istefası idi. Sentyabrın ortalarına qədər, etirazçılar Yəmənin paytaxtı Səna ətrafinda təhlükəsizlik qüvvələri ilə qarşıdurmalara başladı. Çəmi iki gün sonra husilər təhlükəsizlik qüvvələrinin müqavimətini yarıb paytaxtın bəzi rayonlarını ələ keçirərək bəzi dövlət qurumlarını zəbt edə bildilər.


2015-ci il yanvarın 18-də isə qiyamçılar prezident kargüzarlığının rəhbərini qaçırdılar. Səhəri gün, yanvarın 19-da husilərlə prezident Abda Hadinin mühafizəçiləri arasındakı şiddətli silahlı qarşıdurma nəticəsində 9 adam öldü, 60-dan çox adam isə yaralandı.

2015-ci ilin yanvarın 20-də qiyamçılar Sənadakı prezident sarayını ələ keçirdilər. Yanvarın 21-də Yəməndə prezident Hadi və husilər ilkin atəşkəs razılaşması əldə etdilər. Məlumatlara görə, tərəflər yeni konstitusiya mətni formalaşdıraraq, Yəməni federal bir dövlətə çevirəcək, husilər də daxil olmaqla bütün qruplar hakimiyyət orqanlarında təmsil olunacaqlar. Öz növbəsində qiyamçılar da qüvvələrini ələ keçirdikləri dövlət müəssisələrindən geri çəkməyə və Prezident kargüzarlığının rəhbəri Əhməd Avad ibn Mübarəki azad etməyə razı oldular.

Yanvarın 22-də prezident Hadi istefa verdi, Yəmən hökumətinin üzvləri də ölkənin prezidentinə istefa ərizələrini təqdim etdilər. Lakin Yəmən parlamenti dövlət başçısının istefasını qəbul etmədi. Fevralın 6-da ölkədə müvəqqəti hakimiyyət orqanı kimi Husi İnqilab Komitəsi yaradıldı.

2015-ci il fevralın 15-də husilər Ədənə hücuma keçdilər. Keçmiş Prezident Hadi bir ay müddətində ev həbsində qaldıqdan sonra, 2015-ci il fevralın 21-də Sənadan Ədənə qaçmağa müvəffəq oldu. Orada cənub əyalətin qubernatorları ilə görüşdükdən sonra Hadi öz istefasından imtina etdi.

Ərəb Koalisiya Qüvvələrinin yaradılması

2015-ci il martın 25-də Hadi hökumətinin Xarici İşlər naziri Hadi Riad Yasin, Ərəbistan monarxiyalarına İran Körfəzinin ərəb dövlətləri şurasının himayəsi altında yaradılan "Yarımadanın qalası"nın birgə Silahlı Qüvvələr kontingentinin Yəmənə yeridilməsi ilə bağlı bəyanat verdi.


10 dövlət husilərə qarşı əməliyyatlarda iştirak etməyə razı oldu. Səudiyyə Ərəbistanı Yəməndə 100 döyüş təyyarəsi və 150 minlik qoşun yerləşdirdi. Hərbi aviasiya ilə təminat üçün Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri 30 qırıcı, Küveyt 15, Bəhreyn 15, Qətər 10 və İordaniya 6 müxtəlif təyinatlı hərbi təyyarələr göndərməyə hazır olduqlarını ifadə etdilər. Əlavə olaraq, Misir və Pakistan Yəmən bölgəsinə hərbi dəniz və hərbi hava qüvvələrini göndərərək kampaniyada iştirak edirlər. Misir, Pakistan, İordaniya və Sudan husilər əleyhinə əməliyyatlarda Quru Qoşunlarını da tətbiq etməyə hazır olduqlarını bildirdilər.

"Reuters" agentliyinin məlumatına görə isə kampaniyada Misir, Mərakeş, İordaniya, Sudan, Küveyt, BƏƏ, Qatar və Bəhreyn təyyarələri də iştirak edir. Küveyt Səudiyyə Ərəbistanına F/A-18 "Super Hornet" qırıcı bombardmançı ilə silahlanan 3 eskadrilya göndərib. BƏƏ, Bəhreyn və Mərakeş isə birlikdə cəmi 44 təyyarə göndərib.

Ərəb Koalisiya Qüvvələrinin müdaxiləsi

2015-ci ilin fevralın 26-da Səudiyyə Ərəbistanının başçılıq etdiyi ərəb koalisiyası qüvvələri Yəmənə hücum etdi. Avqustda isə Səudiyyə koalisiyası, Yəmənin cənubunda güclü zirehli qruplaşma yaradaraq döyüşlə şimala doğru hərəkət etməyə başladı. Səudiyyə koalisiyasının əsasını Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ordusu və Hadi tərəfdarlarından yaradılan "Xalq Komitələri"nin piyadaları təşkil edirdi. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin onlarla zirehli vasitəsi sonradan Lahıc vilayətində aşkar edildi. Onların arasında "Kornet-E" TƏİRK ilə silahlanan "Humvee" zirehli vasitələrinə, AMX-56 "Leclerc" tanklarına, 155 mm G6 özüyeriyən artilleriya haubitsalarına da rast gəlmək mümkün idi.


2015-ci il martın 25-də Ədəd uğrunda ərəb koalisiyası ilə husilər arasında başlayan döyüş həmin ilin iyul ayının 22-də birincilərin qələbəsi ilə başa çatdı. Husilər şəhərdən qovuldu.

Avqustun 11-də isə Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Hadiyə sadiq qoşunlar Ədən və ölkənin cənubundakı bir çox şəhərləri nəzarətə götürdülər. Husilər və koalisiya qüvvələri arasındakı sonrakı döyüşlər Ibb və Yarimdə baş verdi. Nəticədə Ədən, Ad-Dali, Abyan və Lahıc vilayətləri koalisiyanın tam nəzarətinə keçdi.

2015-ci ilin sentyabrın 8-də Küveyt, Ərəb ölkələrinin koalisiyasının tərkibində Yəməndə husilərə qarşı hərbi əməliyyatlarda iştirak etmək üçün məhdud kontingentini regiona göndərdi.

2016-cı ilin 7-10 may tarixlərində ABŞ Lahıc əyalətindəki "Əl-Anad" aviabazasında 100 nəfər xüsusi təyinatlı əsgərini, 15 ədəd "Apache" və 5 ədəd "Black Hawk" helokopterlərini yerləşdirdi.


ABŞ göndərdiyi hərbi qüvvəni Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin üsyançılara qarşı mübarizə aparmaq üçün xahişini nəzərə alaraq, Səudiyyə koalisiyasını dəstəkləmək və "Əl-Qaidə" ilə mübarizə aparmaq məqsədilə göndərdiyini bəyan etdi.

2016-cı il iyunun 16-da BƏƏ öz qoşunlarının Yəmən ərazisindən çıxarılmasını elan etdi.

2017-ci ilin iyunun Qətər əməliyyatda iştirakını "bölgədə terrorun dəstəklənməsi səbəbi ilə" dayandırdı.

2017-ci il dekabrın 2-də Yəmənin sabiq prezidenti Əli Abdullah Saleh yenə də istiqamətini dəyişərək, dünənə qədər dəstəklədiyi husiləri mülki əhalini öldürməkdə ittiham etdi və bundan sonra artıq onlara dəstək verməyəcəyini bildirdi. Saleh Yəmən tarixində "səhifəni çevirməyi" təklif etdi və münaqişənin həlli ilə bağlı Səudiyyə Ərəbistanı ilə danışıqlara hazır olduğunu bildirdi. Bundan sonra husilərlə Salehin mühafizəçiləri arasında tanklardan da istifadə edilməklə Sənada döyüşlər başladı. "Sky News Arabia"ya görə, Sənadakı qarşıdurmalarda həlak olanların sayı ən azı 245 nəfər idi. Ərəb koalisiyası, düşmən düşərgəsində baş verən qarşıdurmanı məmnuniyyətlə qarşıladı və prezident Hadi özünə sadiq qoşunlara paytaxta hücum etmək əmrini verdi.


Əvvəlcə Salehə sadiq olan qüvvələr paytaxt ərazisinin 75 faizinə nəzarət edirdilər. 2017-ci ilin dekabrında isə husilər keçmiş prezidentin evinə qədər irəlilədilər. Sabiq prezident qaçsa da, onun avtomobilini Səna kənarındakı doğma kəndi Senhanda partlatdılar, özünü isə snayper tərəfindən məhv etdilər.

2018-ci ilin avqustunda BƏƏ ordusu Yəmən dənizindəki Sokotra adasına havadan 100-dən çox hərbçi, top və zirehli vasitələr endirərək oranı ələ keçirdi. Onlara qarşı heç bir hərbi müqavimət göstərilmədi. Hazırda bu adanın nə zamansa əsl sahibi olan yəmənlilərə geri qaytarılacağı inandırıcı görünmür.


2018-ci ilin iyununda Səudiyyə Ərəbistanı rəhbərliyi ilə koalisiya qoşunları Yəmənin Hudeydə liman şəhərinə hücuma başladılar. Noyabrın 9-da Yəmənin ölkədən kənarda olan prezidenti 3 ildir boş qalan Müdafiə naziri vəzifəsinə general-leytenant Məhəmməd Əli əl-Makdaşini təyin etdi. Yayılan məlumatlara görə, bu hücum əməliyyatı danışıqlar prosesinə görə dayandırılıb. Hazırda atəşkəs üçün BMT vasitəçiliyi ilə danışıqlar prosesi davam edir. Digər tərəfdən isə ABŞ Səudiyyə qırıcılarını havada yanacaqla təmin etməkdən imtina edib. Bu qərar ABŞ-ın hər iki böyük partiyalarının Qaşıqçı cinayətinə cavab olaraq Pentaqonun Ər-Riyaddan bir qədər məsafədə durmaq tələbi ilə bağlıdır.

Münaqişə, Suriya kimi Yəməni də xarabalığa çevirdi. Yəmən hazırda dünyanın ən çətin humanitar problemləri ilə üz-üzədir. Münaqişənin sonu isə görünmür. Çox araşdırsaq munaqişənin əsl səbəbinin nə ABŞ-da, nə SSRİ-də, nə Səudiyyədə olmadığını, xalqın öz taleyinə biganəliyində, savadsızlığında, tarixi faktları untmağında və dini cəhalətdə olduğunda aşkar etmək mümkündür.

Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev
Ordu.az


Teqlər: Yəmən-Ordusu   Husilər   Vətəndaş-müharibəsi