Gələcəyin əməliyyat mühitində sürü PUA-ları və insansız sistemlərin rolu – ANALİZ

2024/04/1713766650.jpg
Oxunub: 374     17:39     22 Aprel 2024    
İndiki vaxtda insansız vasitələr getdikcə gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilir. İnsansız avtomobillərdən yük maşınlarına, avtonom fabriklərdən restoranlara qədər geniş çeşiddə insansız sistem tətbiqləri inkişaf edən texnologiya ilə gündəmə gəlir.

Süni Zəka (SZ), maşın öyrənmə və güclü hesablama qabiliyyətinə malik prosessorların köməyi ilə insanların həyatını asanlaşdırmağı hədəfləyən insansız sistemlər hərbi və mülki personalın döyüş meydanında təhlükəsizliyində mühüm rol oynayır. İnsansız sistemlər arasında Pilotsuz Uçuş Aparatlarının (PUA) bir araya gəlməsindən əmələ gələn sürü PUA sistemləri son illərin ən görkəmli və perspektivli hərbi tətbiqlərindən biri kimi tanınır.

Sürü sistemləri əməliyyatlarda sahəyə nəzarət, çoxlu hədəfləmə və hətta logistika məqsədli olaraq müxtəlif istifadə sahələri tapmaq potensialını göstərir. Gələcəyin əməliyyat mühitində sürü PUA-larının və insansız sistemlərin rolunun yaxşı başa düşülməsi və onların əməliyyat mühitinə uyğunlaşmasının böyük fayda verə biləcəyi düşünülür.

Avtonom Sürü PUA-ları və İnsansız Sistemlər

Sürü halında avtonom şəkildə fəaliyyət göstərəcək PUA-lar ilə bağlı bütün dünyada bir çox layihələr həyata keçirilir və onların gələcəyin əməliyyat mühitində istifadə ediləcəyi gözlənilir. Xüsusilə SZ, avtonomluq, əşyaların interneti, bulud sistemləri və 5G kimi texnologiyaların yayılması ilə sürü halında avtonom əməliyyatlar həyata keçirə bilən PUA-lar üzərində inkişaf işləri davam edir.

Bu inkişaflara paralel olaraq dəyişən əməliyyat mühitində avtonom sürü PUA-larına sahib olan ordular həyata keçiriləcək əməliyyatlarda qərar icra etmə dövrünü qısaldaraq, strateji, operativ və taktiki səviyyələrdə böyük üstünlüklər təmin etməyi hədəfləyir. Avtonom sürü PUA-ları təbii olaraq qruplar şəklində işləyir. Sürüdəki hər bir PUA digər PUA-larla əlaqə qurur və onların birləşmiş vahid kimi işləməsini təmin edir. Bu uyğunluq içərisində hərəkət etmək bacarığı fərdi PUA-ların uyğunlaşması və çoxyönlü olması ilə birləşdikdə, döyüş meydanında dəyişən şəraitə tez reaksiya verə biləcək hərbi güc potensialını ortaya qoyur.

PUA-lar hərbi qüvvələrlə qarşılıqlı əlaqə vasitəsi kimi istifadə olunmaqla yanaşı, həm də müxalif qüvvələr üçün güclü maneə rolunu oynaya bilər. Yüksək dəqiqliklə əlaqələndirilmiş avtonom PUA sürüsü təkcə müharibə ssenarilərində üstünlük təşkil etmək potensialına malik deyil, həm də potensial təcavüzə mane olur və qeyri-sabit regionlarda gərginliyin artmasının qarşısını alır.

Sürü PUA sistemlərinin idarə edilməsi ilə bağlı ədəbiyyatda bir çox yanaşmaları əhatə edən geniş tədqiqatlar mövcuddur. Bu yanaşmalar əsasən mərkəzləşdirilmiş (centralized) və mərkəzləşdirilməmiş/paylanmış (decentralized) arxitekturalara əsaslanır.

Mərkəzi İdarəetmə Arxitekturası

Mərkəzi idarəetmə yanaşmasında sürü PUA sistemi aşağı səviyyədə avtonomluğa malikdir və PUA-lar arasında qarşılıqlı əlaqə yoxdur. Operatorlar hər bir PUA sistemindən məlumat alır, hər bir PUA sistemi üçün missiya tapşırıqlarını əlaqələndirir və əvvəlcədən müəyyənləşdirirlər. Bu yanaşma aşağı səviyyəli avtonomluq sayəsində daha sadə və daha asan optimallaşdırılsa da, artıqlıq baxımından daha az effektivdir və sürü PUA-ları arasında əlaqə zamanı yaranan səhvlərə daha az davamlıdır.

Mərkəzləşdirilməmiş İdarəetmə Arxitekturası

Mərkəzləşdirilməmiş (paylanmış) idarəetmə yanaşması sürü PUA sistemində yüksək səviyyədə avtonomluq və PUA-lar arasında qarşılıqlı əlaqə tələb edir. Hər bir PUA ətraf mühit məlumatlılığına sahib olan, əlaqə yarada bilən, digər PUA-larla əlaqə halında olan və lazımi qərarları verə bilən quruluşda dizayn edilir. Bu yolla operatorun rolu hər bir PUA-nı tək-tək idarə etməkdən sürüyə nəzarətin daha yüksək səviyyəsinə keçir.

Mərkəzləşdirilməmiş sistemlərə son illərə qədər üstünlük verilmədi, çünki onlar daha mürəkkəb idi və yüksək səviyyədə avtonomluq tələb edirdi. Mərkəzləşdirilməmiş yanaşmanın əhəmiyyəti sistemin daha davamlı və çevik olmasından və daha çox ehtiyata malik olmasından irəli gəlir, çünki tapşırıqlar və məlumatlar PUA-lar arasında paylanır və tək PUA-da və ya yerüstü idarəetmə stansiyasında saxlanılmır.

Bundan əlavə, sistemin vahid davranışı PUA-lar arasında yerli əməkdaşlıq üzərində qurulduğundan, PUA-lar dinamik mühitə daha asan uyğunlaşa bilir. Bundan əlavə, ekoloji məlumatlandırma və qərar qəbul etmə qabiliyyəti daha etibarlıdır, çünki onlar tək PUA-dan deyil, bütün PUA-lardan alınan məlumatlara əsaslanır. Bundan əlavə, bu yanaşma sistem əməkdaşlığına əsaslandığı üçün onu fərdi PUA-larda baş verən müvəqqəti və ya daimi səhvlərə qarşı daha davamlı edir. Nəhayət, bir və ya bir neçə PUA itirilsə belə əməliyyatlar davam edə bilər.

Əməliyyat Mühitində Sürü PUA Tətbiqləri və Taktikaları

Aşağı hündürlükdə və aşağı sürətlə uçmaq qabiliyyəti sayəsində PUA sürüləri həm hava, həm də quru qüvvələrinin bəzi manevr xüsusiyyətlərini birləşdirir. Düşmən qüvvələri, obyektləri və ya şəhərləri üzərində avtonom şəkildə uçan yüzlərlə PUA-dan ibarət sürünün potensial dağıdıcı təsirlərinin gələcəkdə çox böyük olacağı gözlənilir.

Manevr qabiliyyəti nöqteyi-nəzərindən baxdıqda, PUA sürüləri ilə qısa müddət ərzində Hava Hücumundan Müdafiə (HHM) bölmələrinin zərərsizləşdirilməsi, quru və dəniz logistika xətlərinin kəsilməsi, hərbi baza və obyektlərin sıradan çıxarılması, hərbi hissələrin və dəniz tapşırıq qruplarının məhv edilməsi mümkün ola bilər. Birbaşa düşmənin ağırlıq mərkəzinə cəmlənmiş PUA sürüsü hücumları ilə düşməni tez məğlub etmək də mümkün ola bilər. Nizamsız silahlı dəstələrin və ya xüsusi hərbi birləşmələrin taktikası kimi, PUA sürüləri də müxtəlif istiqamətlərdən yaxınlaşaraq, hədəf üzərində birləşən hücumlar şəklində xüsusi asimmetrik əməliyyatlar həyata keçirə bilir.

Bu çevik və yüksək mobil sürülər əməliyyat zonasının istənilən nöqtəsinə çata bilər. Avtonom PUA sürüləri düşmənə çoxlu arzu olunan fiziki və hətta psixoloji təsirlər yaratmaq potensialını da göstərir. Sürüdəki digər PUA-larla hədəflərin avtonom şəkildə paylaşılması hədəflərdə dəqiqliklə çox yüksək atəş effektivliyini təmin edə bilər.

Sürü PUA-ları hərbi sahədə istifadəsi baxımından iki kateqoriyada qiymətləndirilir: Atəş Dəstək Sürüləri və Manevr Sürüləri.

· Atəş Dəstək Sürüləri çoxlu hədəfləri məhv etmək məqsədilə modulyar şəkildə dəyişdirilə bilən tək istifadəlik döyüş başlıqları və ya sursat daşıyan kamikadze PUA-larından ibarətdir. Bu sürü PUA-ları tək istifadəlik olsa da, çoxlu sayda üzvdən ibarət ola bilər.

· Manevr Sürüləri müasir hava və quru qüvvələrini mikro miqyasda təmsil edən, avtomat və ya qumbaraatanlarla təchiz edilmiş PUA-lardan ibarətdir. Manevr sürüləri hərbi elementləri dəstəkləmək üçün istifadə olunur. Manevr sürüləri Atəş Dəstək Sürülərindən fərqli olaraq, uzunmüddətli istifadə üçün nəzərdə tutulub və çoxlu istifadə qabiliyyətinə malikdir.

Sürü PUA-ları üçün ABŞ hərbi birləşmələri tərəfindən təyin olunan 5 fərqli istifadə taktikası var.

· İnfiltrasiya (Infiltration) taktikasında sürülərdən düşmən xəttinə sızmaq və çaşqınlıq yaratmaq və ya cəbhənin arxasındakı ağırlıq mərkəzini tutmaq üçün istifadə edilə bilər. Manevr və Atəş Dəstək Düsturları uzaq mənzilli raketlərlə döyüş sahəsinə köçürülə və bu şəkildə tətbiq edilə bilər.

· Penetrasiya (Penetration) taktikası düşmən xətlərinə və müdafiə sistemlərinə nüfuz etmək üçün dar cəbhə boyu həyata keçirilən sürü PUA-sı hücumlarını əhatə edir. Ümumiyyətlə, düşmən xətlərinin yaxşı qorunduğu və ya komandirin digər manevrləri sınamağa vaxtı olmadığı hallarda istifadə olunur.

· Cəbhə Hücumu (Frontal Attack) davam edən döyüşdə tükənən düşmənə son zərbəni endirmək, düşmən qüvvələrini yerlərində sabitləyərək aşkar etmək və ya hücuma məruz qaldıqda kəşfiyyat aparmaq üçün istifadə oluna bilən sürü PUA-larının taktikasını təsvir edir. Sürülərin sərf edilə bilən olması döyüş birliklərinin manevr qabiliyyətini artıra bilər.

· Mühasirə (Envelopment) artilleriya və ya hava elementlərinin köməyi ilə döyüş meydanından kənara sürətlə yerləşdirilə bilən sürülərdən düşmən xəttinin arxasındakı hədəfləri tutmaq və ya mühasirəyə alaraq, düşməni qorxutmaq üçün istifadə oluna bilər.

· Dərin Əməliyyat (Turning Movements) düşmənin əsas müdafiə xətlərindən yayınmaq və düşmən xətlərinin arxasındakı strateji əhəmiyyətli əraziləri və ya elementləri ələ keçirmək üçün istifadə edilən taktika kimi tanınır. Düşmənin əməliyyat taktikasını pozmaq və əlverişli ərazini tutmaq üçün dönmə hərəkətləri həyata keçirilə bilər.

Bundan əlavə, sürü avtonom PUA-ları gələcəyin döyüş meydanında havadan yanacaq doldurma, düşmənin HHM vasitələrinin təzyiqi/məhv edilməsi missiyaları, üzərindəki Radioelektron Mübarizə (REM) podları ilə daha böyük təhdid yaradacaq hava ünsürlərinin imitasiyası, müdafiə sistemlərini kifayət qədər yüksək səviyyəyə çatdırma və səth elementlərinə yaxın hava dəstəyi kimi müxtəlif rollarda istifadə imkanı təqdim edir.

Ölkələrin Hərbi Sürü PUA-sı İnkişaf Etdirmə Yolunda Komanda PUA-sı Sınaq və Tətbiqləri

Gələcəkdə sürü PUA-ları müxtəlif taktikalarla döyüş meydanlarına uyğunlaşdırıla biləcək. Bu çərçivədə ölkələr sürü PUA-larından istifadə etmək üçün müxtəlif inkişaf işləri aparırlar. 2018-ci il yanvarın əvvəlində Suriyanın qərbindəki “Xmeymim” aviabazasında Rusiyanın geniş HHM şəbəkəsini idarə edən rus operatorlar aşağı səviyyədə gələn 13 PUA-nı aşkar ediblər.

Rusiya HHM operatorları bu PUA-lara qarşı REM və qısa mənzilli HHM (“Elektronic Warfare”-EW və “Short Range Air Defense”-SHORAD) sistemləri yerləşdirərkən, Rusiya yeni tip ortaq PUA hücumuna şahid olduqlarını açıqlayıb. Ruslar 7 PUA-nı vurdular və qalan 6-sını dərhal sıradan çıxardılar. “Xmeymim” üzərinə uğursuz hücum qeyri-dövlət aktorları tərəfindən həyata keçirilən kütləvi PUA hücumunun ilk qeydə alınmış nümunələrindən biri idi. 2018, 2019 və 2020-ci illər ərzində Suriyadakı Rusiya obyektlərinə daha çox PUA hücumları olub və bu günə qədər 150-dən çox PUA Rusiyanın Suriyadakı HHM sistemləri tərəfindən sıradan çıxarılıb.

Bu gün ABŞ Silahlı Tam Avtonom Sürü PUA-ları (Armed Fully-Autonomous Drone Swarm-AFADS) üzərində işləyir. AFADS insan müdaxiləsi olmadan hədəfləri aşkar edə, müəyyən edə və hücum edə bilən PUA-lardan ibarətdir. AFADS tipli sürü PUA-ları üçün ən böyük narahatlıq yarada biləcəkləri zərərin miqdarı və mülki insanları hərbi hədəflərdən ayıra bilməmələri səbəbindən onların əsl kütləvi qırğın silahı kimi istifadə olunma ehtimalıdır.

Bu cür PUA-lar elmi fantastika kimi görünsə də, ABŞ ordusu AFADS-ın real dünya tətbiqinə bənzəyən Raket Yerləşdirmə üçün Klaster PUA Ağıllı Sursatı (Cluster UAS Smart Munition for Missile Deployment) üzərində işləyir. Klaster Sürü (Cluster Swarm) layihəsində partlayıcı şəklində yaradılmış dəlicilərə (Explosively Formed Penetrators-EFPs) düşmən vasitələrinin yerini müəyyənləşdirmək və məhv etmək üçün yayılan kiçik PUA-lardan ibarət bir sürünü dağıtmaq üçün döyüş başlığı inkişaf etdirilir.

ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri (HDQ) Çin Xalq Qurtuluş Ordusunun (Peoples Liberation Army-PLA) Hind-Sakit Okean bölgəsindəki say üstünlüyünü zərərsizləşdirəcək sualtı dronlar da daxil olmaqla, sürətlə inkişaf etdirmək üçün müdafiə sənayesini səfərbər etməyi düşünür. Pentaqonun eksperimental hava və dəniz nəqliyyat vasitələri ilə bağlı son nailiyyətləri ucuz hücum PUA-larının və SZ-nin əsas rol oynadığı yeni taktikalara yol açır. HDQ və Hərbi Hava Qüvvələrinin (HHQ) “Ar-Ge” bölmələri həmçinin ABŞ ordusunun avtonom silahlardan Çin və ya Rusiyadan fərqli şəkildə necə istifadə edə biləcəyini araşdırır.

Digər tərəfdən, ABŞ avtonom sürü PUA-larında böyük əhəmiyyət kəsb edən SZ-dən istifadə ilə bağlı inkişaflar üçün beynəlxalq normalar müəyyən etməyi və vətəndaşlarının əksəriyyəti hərbi mühitlərdə SZ-yə çox diqqətli yanaşan Avropa müttəfiq ölkələrini də daxil etməyi hədəfləyir. 2021-ci ilin noyabr ayında Hindistan Müdafiə Araşdırma və İnkişaf Etdirmə Təşkilatı (Defence Research and Development Organisation-DRDO) Chansidəki bir tədbirdə silahlı sürü PUA-sı texnologiyasını Hindistan ordusunda (Indian Army-IA) nümayiş etdirdi.

DRDO-nun 25 PUA-dan ibarət sürüsü minimal insan müdaxiləsi ilə komanda şəklində uçaraq və hədəfləri aşkar edib vurmaq qabiliyyətini nümayiş etdirərək, əhəmiyyətli bir sıçrayış etdi. 2024-cü ilin yanvarında Yeni Dehlidə keçirilən “Beating the Retreat” mərasimində isə sürü tətbiqi ilə 3500 yerli PUA-dan ibarət gözqamaşdırıcı 10 dəqiqəlik xoreoqrafiyalı PUA işıq şousu nümayiş etdirildi.

Çin də bir helikopterdən 48 buraxılış qurğusu ilə 200-dən çox sürü PUA-sının buraxılışını nümayiş etdirdi. PUA-lar formasiyalar arasında keçid edərək, kəşfiyyat və hücum missiyalarını da yerinə yetirdi. Türkiyə isə PUA sistemləri üzərində apardığı uğurlu iş sayəsində beynəlxalq platformada əhəmiyyətli bir yerə sahibdir. Bir çox ölkədə “Bayraktar TB2” kimi Türkiyənin inkişaf etdirdiyi və istehsal etdiyi PUA-lar müdafiə sahəsində diqqət çəkir. 2023-cü ildən etibarən “Bayraktar TB2” PUA-sı 33 ölkədə istifadə olunur.

Bundan əlavə, “STM Savunma Teknolojileri, Mühendislik ve Ticaret A.Ş” (STM) tərəfindən hazırlanmış PUA layihələri də var. STM-in Sürü PUA-sı Əməliyyat Layihəsi (BUMİN) Mərkəzləşdirilmiş/Paylanmış Kommunikasiya infrastrukturu, formasiya, sürü rotasiyası, sürü bölünməsi qabiliyyətlərini göstərən, hədəf müəyyənləşdirmə və prioritetləşdirmə ilə hədəf paylaşımı xüsusiyyətli, rotasiya qabiliyyətli sürü hücum sistemləri və sürü PUA-ları üzərində işlər həyata keçirir.

Bu çərçivədə STM daxilindəki PUA-lar da daxil olmaqla, fırlanan və sabit qanad platformaları ilə sürü kəşfiyyatı, mövcud məhsul və texnologiyaların sınaqdan keçirilməsi və uyğunlaşdırılması, yeni alqoritmlərin inkişafı kimi “Ar-Ge” və istehsal fəaliyyətləri həyata keçirilir.

Avtonom Sürü PUA-larının Gələcəyin Döyüş Meydanlarındakı Yeri

SZ, avtonomluq, 5G, bulud məlumatları, əşyaların interneti kimi texnologiyaların inkişafından asılı olaraq, sürü avtonom PUA-larının inkişaf prosesinin daha da sürətlənəcəyi, döyüş meydanında sürü avtonom PUA-larının istifadəsinin sərfəli olması ilə yanaşı, xüsusilə sürət, say, müxtəliflik, hücum və manevr qabiliyyətləri ilə qərar-icra dövrünü qısaldaraq, ordulara böyük üstünlük təmin edəcəyi qiymətləndirilir.

Bu kontekstdə döyüş meydanında sürü avtonom PUA-larının istifadəsi üçün konsepsiyaların hazırlanması və sınaqlarla dəstəklənməsi gələcəyin döyüş sahəsi konsepsiyaları üçün vacibdir. PUA-lar demək olar ki, tamamilə səssiz işləyə bilir. PUA-lar çox kiçik ölçülərdə dizayn edilə və kürək çantasına sığdırıla bilər. PUA-ların avtonom şəkildə hərəkət etməsi üçün alqoritm işə salındıqdan sonra yalnız bir neçə məşq görüntüsünə ehtiyac duyulur. SZ eyni zamanda PUA-nın daxil olan məlumatlardan müstəqil öyrənməsinə imkan verir. Beləliklə, insanların PUA-ya yeni taktikaları öyrətməsinə ehtiyac qalmır.

Gələcək müharibələrin avtonom PUA-ların bir-biri ilə döyüşməsiylə davam edəcəyi və insanların dövrədən tamamilə çıxarılacağı düşünülür. Texnologiya inkişaf etməyə davam etdikcə keçmişdə “Terminator” kimi elmi fantastika filmlərinin mövzusu olan insansız sistemlər və avtonom sürü PUA-ları döyüş meydanında daha çox yer qazanmağa hazırlaşır.

Avtonom sistemlərin hərbi və mülki şəxsləri necə fərqləndirəcəyi sual işarəsi olaraq qalmasına baxmayaraq, gələcəkdə daha az insan itkisi ilə nəticələnən müharibələr və ya ölkələrin düşmən elementlərə daha qısa cavab vermə müddəti kimi üstünlüklər avtonom PUA sistemlərinə və insansız hərbi vasitələrə “Ar-Ge” investisiyalarının artmasına imkan verir.

Bu aşağı büdcəli müdafiə və hücum vasitələri hətta zəif iqtisadi gücü olan ölkələrə də gələcəkdə özlərini gücləndirməyə imkan verir. SZ inkişaf etdikcə, daha uğurlu taktiki tətbiqlər yaradan və hətta bunları avtonom şəkildə inkişaf etdirərək, təkmil səviyyəyə çatdıracaq avtonom hərbi sistemlər döyüş meydanlarının gələcəyini dəyişdirmək potensialı nümayiş etdirir.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: PUA   Süni-Zəka   ANALİZ  


Bizi "telegram"da izləyin