“Timur”la “Vaqner” Afrikada toqquşur?| Xarici aktorların kölgəsində Sudan vətəndaş müharibəsi – ARAŞDIRMA (FOTOLAR)

2024/04/1713332822.jpg
Oxunub: 508     17:26     17 Aprel 2024    
Sudan vətəndaş müharibəsi o səviyyəyə çatıb ki, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ) ilə Səudiyyə Ərəbistanı kimi rəqabət aparan aktorlar və Rusiya ilə Ukrayna kimi birbaşa döyüşən aktorlar vəkalət müharibəsi aparırlar. Vətəndaş müharibəsində fəal rol oynayan xarici aktorlar həll və sülh axtarışlarını çətinləşdirir.

2023-cü ilin aprel ayından etibarən Sudanın bir çox bölgəsində, xüsusən də paytaxt Xartumda ordu ilə yarımhərbi qruplar arasında qarşıdurmalar günü-gündən artmaqdadır. Bir tərəfdə çevrilişlə hakimiyyəti ələ keçirən Əbdülfəttah əl-Burhanın nəzarətində olan Sudan Silahlı Qüvvələri (SSQ/ordu), digər tərəfdə isə orduyla Darfur başda olmaqla, bir çox nöqtədə hərbi əməkdaşlıq etmiş və soyqırımında ittiham olunan Çevik Dəstək Qüvvələrinin (ÇDQ) rəhbəri Məhəmməd Həmdan var.

Aydındır ki, hər iki şəxs Sudana sabitlik gətirməkdən daha çox hakimiyyət uğrunda mübarizə aparır. Bu proses adi sudanlıların münaqişənin arasında qalmasına və qeyri-müəyyən bir mühitdə məhdud həyat sürməsinə səbəb olur. Yerli sudanlıların KİV-lərə açıqlamasından belə məlum olur ki, ölkənin getdiyi istiqamət o qədər də ürəkaçan deyil.

Sudanda vətəndaş müharibəsi başlayandan bəri ölkədəki vəziyyət birbaşa olaraq SSQ-nin qurmağa çalışdığı suverenliyə meydan oxuyur. Bu mənada ordu birləşmələri Daqalonun nəzarətində olan qiyamçı ÇDQ-nin paytaxt Xartumun çox hissəsini nəzarətdə saxlamasına mane ola bilmədi. Üstəlik, Sudanın qərbi, Darfurun böyük hissəsi və Kordofanın cənubu ÇDQ və yarımhərbi qrupların nəzarətindədir.

Sözügedən mübarizə davam etsə də, ordunun Xartumda hələ də suverenlik qura bilməməsi və bir çox başqa məqamlar ÇDQ ilə ordu arasında hakimiyyət mübarizəsinin davam etdiyini ortaya qoyur. Digər tərəfdən, son günlər hərbi fəaliyyətlə bağlı müzakirələr gündəmə gəlsə də, ordunun indiki şərtlərlə ÇDQ-yə nəzarətini qısa zamanda bitirməsi uzaq ssenari sayıla bilər. Əslində, ÇDQ-nin müxtəlif aktorlardan, xüsusilə BƏƏ-dən aldığı maliyyə dəstəyinə baxmayaraq, ordu siyasi və iqtisadi çətinliklərlə mübarizə aparır.

Hərbi personalın olmaması, silah və hərbi texnikaya çıxış kimi problemlər ordunun ÇDQ-yə qarşı əməliyyat effektivliyini zəiflədir. Digər tərəfdən, ÇDQ Çad, Uqanda və Liviya kimi nöqtələrdən həm silah, həm də döyüşçülər toplaya bilər. Bu vəziyyət Sudanda müharibənin təkcə ordu ilə ÇDQ arasında getmədiyini, həm də müharibədə xarici aktorların ciddi şəkildə fəal olduğunu ortaya qoyur.

Körfəzin Rolu

Sudandakı keçid və transformasiya prosesi təhlükəsizlik problemləri və siyasi qeyri-sabitlik gətirdi ki, bu da kövrək iqtisadiyyata mənfi təsir göstərdi. Bu vəziyyət regionun maliyyə cəhətdən güclü ölkələrinin Sudanda fəallaşmasına şərait yaratdı. Bu mənada Körfəz regionunda üç aktorun aktiv siyasət yürütdüyü görünür. BƏƏ bu aktorlardan biridir.

Bir çox beynəlxalq qurumlar tərəfindən BƏƏ-nin Çad, Uqanda və Liviya vasitəsilə ÇDQ-ni dəstəklədiyi bildirilir. Sudanda keçid prosesində İsraillə dünyəviləşmə və normallaşma məsələlərini gündəmə gətirən BƏƏ ÇDQ lideri Daqalonun beynəlxalq qəbul prosesində də fəaldır. Bu mənada Daqalonun Uqanda, Cibuti, Efiopiya, Keniya və Ruanda başda olmaqla, bir çox səfərlərinin BƏƏ tərəfindən təşkil edildiyi bildirilir. BƏƏ siyasi baxışı ilə paralel olaraq Sudanda demokratik prosesin həyata keçirilməsini dayandırmaqla, regional transformasiya prosesində avtoritar status-kvonun davamlılığını prioritet hesab edir.

Səudiyyə Ərəbistanı Sudanda keçid prosesində fəal olan digər Körfəz ölkəsidir. BƏƏ və Misir kimi 2011-ci ildən sonra demokratik transformasiyaya məruz qalan ölkələrdə oxşar siyasətlər yürüdən Səudiyyə Ərəbistanı Sudan faylında “müttəfiqi” ilə fərqli blokları dəstəkləyir. Bu mənada Səudiyyə Ərəbistanı BƏƏ-nin dəstəklədiyi ÇDQ-yə qarşı olan, beynəlxalq ictimaiyyətin gözündə daha ağlabatan və qanuni görünən ordunun yanındadır. Səudiyyə Ərəbistanı BƏƏ kimi demokratikləşmədən daha çox status-kvoya üstünlük verərkən, Sudan faylında fərqli prioritetlərə malikdir. Bu vəziyyət onu göstərir ki, BƏƏ ilə Səudiyyə Ərəbistanı arasında rəqabət Sudanda da gedir.

Ər-Riyad administrasiyası miqrasiya riskindən və Sudan siyasətindəki qeyri-sabitlik atmosferindən birbaşa təhlükə hiss edir. Qırmızı dəniz vasitəsilə qonşusu olan Sudanda qarşıdurma mühitinin davam etməsi Səudiyyə Ərəbistanının istəmədiyi miqrasiya dalğalarını artıra və beləliklə, Səudiyyə Ərəbistanının modernləşmə planlarını yenidən təşkil etməsini tələb edə bilər. Bundan əlavə, Sudan NEOM kimi meqa layihələrin qurulması və funksionallaşdırılması kimi məqamlar baxımından sabit bir prosesə şahidlik etməlidir.

ÇDQ kimi silahlı qrupların yaratdığı təhlükənin aradan qaldırılması və sabitliyin bərqərar olması üçün Səudiyyə Ərəbistanı ÇDQ ilə ordu arasında danışıqlara ev sahibliyi edib. Konkret nəticə əldə olunmasa da, 2023-cü il mayın 11-də keçirilən Ciddə danışıqları Sudandakı müharibənin gedişi baxımından Səudiyyə Ərəbistanının mühüm təşəbbüsü sayıla bilər. Fəal Körfəz ölkələri arasında həm Qətər, həm də Sudanı qeyd etmək olar. Sudanla daha çox humanitar yardım və maliyyə dəstəyi ilə məşğul olan Qətər BƏƏ və Səudiyyə Ərəbistanı ilə müqayisədə daha az intensiv siyasət yürüdür.

Nəhayət, görünür, İran son günlər Sudan ordusuna yaxınlaşır. Ordu ÇDQ-yə qarşı İrandan hərbi dəstək almağa çalışır. Bu mənada “Mühacir-6” kimi zərbə tipli Pilotsuz Uçuş Aparatlarının (PUA) İran tərəfindən orduya tədarük edildiyi və İran yönümlü qüvvələrin ordu sıralarında döyüşdüyü bir çox xəbərlərin mövzusudur. Sudanın xarici işlər naziri Əli əs-Sadiqin fevral ayında Tehrana səfəri zamanı İran Prezidenti İbrahim Rəisi ilə görüşü və İran Texnologiya və İnnovasiya Mərkəzini ziyarət etməsi iki aktor arasında siyasi və hərbi yaxınlaşmanı təsdiqləyir.

2016-cı ildə Tehranda Səudiyyə Ərəbistanı səfirliyinin yandırılmasından sonra İranla diplomatik əlaqələri kəsən Sudanın bu addımı ordunun Ər-Riyadla Tehran arasında balans siyasəti yürütdüyünü göstərir. Buna görə də ordunun hökmranlığı altında olan Sudanın yavaş-yavaş Səudiyyə Ərəbistanının orbitindən uzaqlaşacağını və Ər-Riyaddan nisbətən muxtar siyasət yürütə biləcəyini proqnozlaşdırmaq olar. ÇDQ-nin Xartumdan sonra iki ən böyük şəhər olan Nyala və Vad Mədəni kimi strateji cəbhələrdə irəliləməsi orduya hərbi dəstək kontekstində İran və digər xarici aktorlarla yaxınlaşmağa imkan verir. Bu vəziyyət İranın vəkil şəbəkəsini genişləndirir və Sudanı xarici aktorların təsirinə açıq edir.


Rusiya-Ukrayna müharibəsi

Sudan müharibəsinin xarici ölçülərindən biri də Rusiya ilə Ukrayna arasındakı müharibədir. “The Kyiv Post”un fevral ayında dərc etdiyi xəbərə görə, Ukrayna Hərbi Kəşfiyyat İdarəsinə bağlı “Timur” adlı Ukrayna xüsusi təyinatlıları Sudandakı müharibədə fəal rol oynayır. Xəbərə daxil edilən videoda Ukrayna xüsusi təyinatlılarının Rusiya tərəfində döyüşən “Vaqner” muzdlularının bir qismini ələ keçirərək, sorğu-sual etdiyi görünür. Mərkəzi Afrika Respublikası üzərindən gəldiyini iddia edən 100-ə yaxın “Vaqner” döyüşçüsü olduğu və onların yerli hökuməti devirmək məqsədilə Sudana göndərildiyi bildirilir.

Digər tərəfdən, Rusiyanın muzdluları cəlb etdiyi Sudanda Ukrayna xüsusi təyinatlılarının hərbi və kəşfiyyat orqanlarının mövcudluğu iki məqamı ortaya qoyur. Bunlardan birincisi Ukraynanın Qərbin dəstəyi ilə və ya dəstəyi olmadan öz strateji gedişlərini rasionallaşdırmasıdır. Ukrayna Sudan kimi simvolik bir məqamda “Vaqner”ə qoşulan döyüşçüləri həbs etməklə, Rusiyaya çox güclü mesaj verir. İkincisi, görünən odur ki, Sudandakı müharibə sırf lokal münaqişə deyil, xarici aktorların birbaşa təsirli olduğu mərhələyə çevrilib.

Ukrayna xüsusi təyinatlılarının Sudanda olması iqtisadi qazanc, hərbi təcrübə və geosiyasi maraqlar baxımından vacibdir. Lakin Sudandakı münaqişə mühiti Ukrayna üçün imkanlar təqdim etsə də, tənqid insan hüquqlarının pozulması və mənfi təsirlərə yönəlib. Rusiyanın da Sudan müharibəsində aktiv siyasət yürütdüyü iddia oluna bilər. ABŞ başda olmaqla, bir çox Qərb aktorlarının Sudanda aşağı cəlb siyasətini fürsət olaraq görən Rusiya ÇDQ və Daqalo vasitəsilə Sudanda bir proses həyata keçirir.

Moskva administrasiyası “Vaqner”lə əməkdaşlıq edən ÇDQ-nin nəzarətində olan regionlardakı yeraltı sərvətlərdən birbaşa və dolayısı ilə istifadə etməklə, Ukrayna müharibəsini maliyyələşdirir. Bu proses Rusiyanı Qərbə əsaslanan embarqolara qarşı gücləndirir. Ona görə də Rusiyanın Sudan siyasəti regionda strateji maraqlarını qorumaq və genişləndirmək məqsədinə əsaslanır. Rusiyanın Sudandakı mövcudluğunun əsas məqsədləri hərbi və iqtisadi sahədə təsirini artırmaq, regionda balansı dəyişmək və siyasi təsirini gücləndirməkdən ibarətdir.


Nəticə

Sudanda vətəndaş müharibəsi 2023-cü ildən bəri artan zorakılıqlarla davam edir. SSQ ilə ÇDQ arasında qarşıdurmalar ölkədə qeyri-sabitliyi daha da dərinləşdirir. ÇDQ-nin nəzarətində olan bölgələr ordunun suverenlik cəhdlərini məhdudlaşdırır. BƏƏ, Səudiyyə Ərəbistanı və Qətər kimi körfəz ölkələri Sudandakı keçid prosesinə təsir edən mühüm xarici aktorlar sırasındadır. Xüsusilə, BƏƏ-nin ÇDQ-yə dəstəyi Sudanın siyasi və iqtisadi sabitliyinə təsir edən amil kimi önə çıxır. Ukrayna xüsusi təyinatlılarının Sudanda olması geosiyasi maraqlar və hərbi təcrübə baxımından vacibdir. Bundan əlavə, Rusiyanın Sudandakı müharibəyə dolayısı ilə müdaxilə etdiyi və regionda münaqişələrin daha da mürəkkəbləşməsinə səbəb olduğu iddia edilir.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Timur   Vaqner   Afrika  


Bizi "telegram"da izləyin