Əsas Məsələ – ABŞ Rusiya və Çin qarşısında İraqı tərk edəcək?

2024/02/0107--1708496580.jpg
Oxunub: 1589     19:22     21 Fevral 2024    
ABŞ-nin İraqdan çıxması güclü ehtimal olaraq qalır. HƏMAS-ın “Əqsa Tufanı” adlı terror hücumundan sonra bütün regionun dinamikası İsrailin Qəzzanı nəzarət alına alması və HƏMAS üzvlərini təmizləməsi ilə dərindən sarsıldı. Münaqişənin genişlənməsi və genişmiqyaslı müharibələrə çevrilməsi ehtimalı böyük narahatlıq doğursa da, bu sahədə konkret inkişaf kimi ABŞ və İran arasında uzun müddətdir davam edən vəkalət müharibəsi də möhkəmlənib və nəzarətli şəkildə olsa da genişlənib.

İran Qəzza məsələsində İsrailə qarşı duraraq və öz geosiyasi oyunundan fürsət kimi istifadə edərək, öz vəkil ünsürləri vasitəsilə ABŞ-nin hərbi varlığını hədəf almağa başladı. Tehran açıq şəkildə ABŞ-ni İraq və Suriyadan çıxarmaq istəyir və bu prosesdə regional konyukturanın və ABŞ daxilindəki tarazlığın onun xeyrinə olduğunu düşünür. Nəhayət, ABŞ İraqa daxil olduqdan sonra ağır itkilər verərək, tədricən geri çəkilməli oldu. O, ölkədəki nüfuzunu müəyyən mənada İranla bölüşməyə başladı.

ABŞ İŞİD terror təşkilatı ilə mübarizə kontekstində İraqa qayıtsa da, hazırda Ərbildəki mövcudluğunu bir kənara qoysaq, hazırda 3-4 min civarında hərbi varlığı, eləcə də digər bölgələrdə bir neçə böyük bazası var. Onlara qarşı 100 mindən çox üzvü olan “Həşdi Şabi” qüvvələri və İrana bağlı onlarla irili-xırdalı şiə milis qüvvələri var. Son zamanlar İran İraqda və bəzən Suriyada ABŞ-yə qarşı bu asimmetrik qüvvələrdən getdikcə daha çox istifadə etməyə başlayıb.

Oktyabrın 7-dən bəri İraq və Suriyadakı ABŞ bazalarına 200-ə yaxın hücum edilib. Bunların bir çoxu simvolik hücumlar idi, lakin İraq, Suriya, İordaniya üçbucağından “Tower 22” bazasına edilən son hücumda olduğu kimi, ABŞ hərbi qulluqçuları ağır itkilər verməyə başlayıb. Bu son hücumun göstərdiyi kimi, artıq ABŞ üçün qərar anı yetişib. O, ya bölgədəki hərbi varlığını əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq, müvafiq bazalarını və logistika infrastrukturunu gücləndirəcək, ya da İraqdan və dolayısıyla Suriyadan çəkilməli olacaq.

Unutmaq olmaz ki, İran və ABŞ arasında nisbətən balanslaşdırılmış mövqeyə malik olan Bağdad indi açıq şəkildə ABŞ qoşunlarının İraqdan çıxarılmasını tələb edib və hətta hərbi nümayəndə heyətləri arasında danışıqlar başlayıb. Bir tərəfdən İrana bağlı etibarlı şəxslərin hücumları, digər tərəfdən isə Bağdadla bağlı problemlər ABŞ-nin hərbi mövcudluğu üçün əsas problemlər kimi görünür. Bundan əlavə, ABŞ-nin daxili balansları və ABŞ Prezidenti Co Baydenin regionla bağlı siyasətsizliyi də diqqətə alınmalı məsələlərdir. ABŞ prezident seçkilərinin yaxınlaşdığı bir vaxtda Bayden zəif görünmək və yenidən böyük müharibəyə başlayan prezident olmaq arasında çətin tənliyi idarə etməlidir.

Bayden işarə edir ki, onun ümumi meyli İraq/Suriyada yeni hərbi istehkam tikmək deyil. Əslində, ABŞ mətbuatında əks olunan xəbərlərdə müşahidə edirik ki, hazırda milli təhlükəsizlik qurumları İraq və Suriyadan çəkilmə imkanlarını müzakirə edirlər. Seçki dövründə səsvermədə irəlidə olduğu göstərilən ABŞ-nin keçmiş Prezidenti Donald Trampın İraq-Suriya xəttindən ABŞ hərbi qulluqçularını geri çəkmək niyyəti və hərəkət kursunu da xatırlamaq yerinə düşər.

Son təhlildə ABŞ üçün qərar anı yaxınlaşdıqca İraq və Suriyadan geri çəkilmə ehtimalının güclü olduğunu görmək lazımdır. Çıxışdan sonra yaranacaq hakimiyyət boşluğunun dağıdıcı qüvvələr tərəfindən doldurulmasının qarşısını almaq üçün Türkiyənin hazır olması faydalı olar.

Digər əks düşüncəyə görə, ABŞ qısa müddətdə İraqdan tam şəkildə çıxmayacaq. Ola bilsin ki, strategiyada dəyişiklik edilə bilər. Bu, ABŞ-də prezident seçkiləri öncəsi daxili siyasətlə bağlı mesaj ola bilər və ya şiə milis qruplarının İraqda Sudan hökumətinə etdiyi təzyiqləri azaltmaq məqsədi daşıya bilər. Bu mənada ABŞ-nin İraqdan çıxacağı ilə bağlı ritorika İraqın Baş naziri Məhəmməd Şiya əs-Sudaniyə nəfəs yeri verə bilər. Çünki ABŞ-nin İraqdakı hərbi varlığının saxlanması regiondakı mürəkkəb və çoxölçülü dinamika nəzərə alınmaqla həll edilməlidir.

ABŞ-nin İraqdakı mövcudluğu təkcə ABŞ-İraq münasibətləri üçün deyil, həm də regional bərabərlik üçün vacibdir. Buna görə də ABŞ üçün İraqda qalmaq həm də regional münaqişə və əməkdaşlıq dinamikasını ehtiva edir. İlk növbədə regional təhlükəsizlik ön plana çıxır. İraq İran, İsrail və Körfəz Ərəb Dövlətləri kimi regional güclər arasında tarazlığı qorumaq üçün kritik vəziyyətdədir. Bu güc balansını qorumaq və potensial münaqişələrin qarşısını almaq üçün ABŞ-nin mövcudluğu çox vacibdir. Xüsusən də İranın artan nüfuzu region üçün təhlükə yaradır və ABŞ-nin mövcudluğu bu təhlükəni tarazlaşdırmaq üçün bir vasitə kimi qiymətləndirilə bilər.

Terrorla mübarizə kontekstində ABŞ-nin İraqdakı rolu da böyük əhəmiyyət kəsb edir. İŞİD kimi terror təşkilatları ilə mübarizədə ABŞ-nin hərbi varlığı bölgə üçün təhlükəsizlik çətiri rolunu oynayır. Bu aktiv terror təşkilatlarının yenidən hakimiyyətə gəlməsinin qarşısını alaraq, regional və beynəlxalq təhlükəsizliyin qorunmasında böyük rol oynayır. Çünki ABŞ və Səudiyyə Ərəbistanı kimi müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq edən ölkələr baxımından ABŞ-nin İraqdakı mövcudluğu bu bölgədəki aktorlar üçün də önəmlidir.

Enerji təhlükəsizliyi və iqtisadi maraqlar da ABŞ-nin İraqda qalmaq qərarına təsir edən mühüm amillər sırasındadır. İraq dünya neft ehtiyatlarının böyük bir hissəsinə malikdir və bu, qlobal enerji bazarları üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir. ABŞ-nin regionda mövcudluğu bu resursların təhlükəsizliyinin təmin edilməsində və qlobal enerji təchizatının sabitliyinin qorunmasında mühüm rola malikdir. İranın nüvə proqramı regiondakı tənliyin digər mühüm hissəsidir. Bu proqram regionda qüvvələr balansına təsir edə biləcək və silahlanma yarışını qızışdıra biləcək amildir. ABŞ-nin İraqdakı mövcudluğu İranın nüvə imkanlarına qarşı çəkindirici rol oynaya və regional təhlükəsizliyin təmin edilməsində mühüm rol oynaya bilər.

Lakin ABŞ-nin İraq siyasəti təkcə regional dinamika ilə məhdudlaşmır. Rusiya və Çinin Yaxın Şərq siyasəti də bu qərara təsir edən mühüm qlobal amillərdir. Rusiya xüsusilə Suriyada artan nüfuzu ilə bölgənin mühüm aktyoruna çevrilib. ABŞ-nin İraqda qalması Rusiyanın bölgədəki təsirini tarazlaşdırmaq və regional tarazlığı qorumaq üçün çox vacibdir. Eyni zamanda, Çinin “Bir Kəmər, Bir Yol” təşəbbüsü ilə iqtisadi və siyasi təsirini artırması region üçün yeni dinamika yaradır. ABŞ-nin bölgədəki mövcudluğu Çinin artan təsirinə qarşı balanslaşdırıcı rol oynaya bilər.

Nəticə olaraq ABŞ-nin İraqdan çıxmamaq qərarı təkcə regional təhlükəsizlik, terrorla mübarizə, enerji təhlükəsizliyi və İranın nüvə proqramı kimi faktorlara əsaslanmır, həm də Rusiya və Çin kimi qlobal aktorların bölgədəki təsirini nəzərə alır. ABŞ-nin İraqdakı mövcudluğu təkcə hərbi məsələ kimi deyil, həm də qlobal güc balansını formalaşdıran çoxşaxəli siyasi addım kimi qəbul edilməlidir.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: ABŞ   Rusiya   Çin   İraq  


Bizi "telegram"da izləyin