ECOWAS gücünü itirir? Afrikada Fransa-Rusiya toqquşması necə qızışır?

2024/02/1708594704.jpg
Oxunub: 311     18:19     22 Fevral 2024    
Yanvarın 28-də Sahel Dövlətləri Alyansının (SDA) üzvləri Mali, Niger və Burkina-Fasonun Qərbi Afrika Dövlətlərinin İqtisadi Birliyi (ECOWAS) üzvlüyündən çıxdığını bəyan etməsi Afrika İttifaqı (Aİ) və subregional təşkilatların dərin narahatlığına səbəb olub.

ECOWAS-ın təsis fəlsəfəsindən ayrıldığını, Pan-Afrikanizmdən uzaqlaşdığını və Qərb/Fransa hegemonluğuna xidmət etdiyini səbəb göstərərək, ayrılmaq qərarına gələn ölkələrə ECOWAS-ın cavabı çox təmkinli idi: “Bizə hələ ki, geri çəkilmə ilə bağlı rəsmi müraciət daxil olmayıb. 3 ölkənin üzvlükləri davam edir, danışıqlar və əməkdaşlıq yolu ilə prosesin öhdəsindən gəlmək istəyirik”.

Mali, Niger və Burkina-Fasonun atdığı bu addım yeni hərəkətləri tətikləmə potensialı daşıması çərçivəsində ECOWAS-ın 49 illik tarixində ən mühüm sınaqdır. Siyasi və hərbi qruplaşma son illərdə region ölkələri arasında dərin fikir ayrılıqlarına səbəb olub, Rusiya və Fransanın ECOWAS üzərində güc mübarizəsi də üzə çıxmağa başlayıb. ECOWAS-ın siyasi prezumpsiyası əslində uğurlarla doludur. Afrika İttifaqı tərəfindən tanınan 8 subregional birikdən biri olan ECOWAS 1975-ci il mayın 28-də Nigeriyanın Laqos şəhərində Laqos Sazişini imzalayan 15 Afrika ölkəsi arasında yaradılıb.

İqtisadi inteqrasiya və inkişafa fokuslanmış bir təşkilat olaraq yola çıxan ölkələr sistem daxilindəki inkişaflara paralel olaraq hərbi və siyasi inteqrasiyanı da əhatə edib. Təşkilatın 1990-cı ildə 3 min hərbi birləşmə ilə Liberiya vətəndaş müharibəsinə uğurlu müdaxiləsi ECOWAS-a regional və qlobal nüfuz qazandırdı. Daha sonra 1997-ci ildə Syerra-Leone, 1999-cu ildə Qvineya-Bisau, 2003-cü ildə Kot-d'İvuar və Liberiya, 2013-cü ildə Mali və 2017-ci ildə Qambiyada həyata keçirilən hərbi əməliyyatlar ECOWAS-ı mübahisəsiz olaraq Afrikanın ən əhəmiyyətli subregional aktorlarından birinə çevirdi.

ECOWAS gücünü itirir

Ancaq 2023-cü il iyulun 26-da Nigerdə baş verən hərbi çevrilişdən sonra ECOWAS-ın izlədiyi strategiya bir tərəfdən təşkilatın ötən illərdə qazandığı reputasiyanı zəiflədib, digər tərəfdən də birliyin nüfuzunu və gələcəyini sual altına qoyub. Çünki çevrilişdən sonra Nigerlə quru və hava sərhədlərinin bağlanması cəhdi, Nigerə gedən və Nigerdən gələn bütün kommersiya uçuşlarında uçuşa qadağa zonasının elan edilməsi və devrilmiş lider Məhəmməd Bazumun 7 gün ərzində sərbəst buraxılması, buraxılmayacağı təqdirdə “hərbi əməliyyatların həyata keçiriləcəyi” blefi Mali, Burkina-Faso və Nigeri ortaq məxrəcdə birləşdirdi: SDA.

Öz aralarında yeni hərbi ittifaqın yaradılması bəyannaməsi, öz milli valyutasını həyata keçirmək cəhdi və nəhayət, Rusiyanın dəstəyi ilə ECOWAS-dan çıxmaq qərarı Qərbə qarşı ECOWAS və Rusiya-Çin indeksi ilə SDA ikililiyini yaratdı. Sözügedən bloku və ECOWAS-ın uğursuzluğunu üç əsas səbəblə konseptuallaşdıra bilərik. Birincisi son illərdə ECOWAS-ın ən mühüm dəstəkçisi olan Fransa/Qərbin nüfuzunun azalması nəticəsində yaranan güc boşluğudur. Paris Sahel bölgəsi ilə bağlı siyasi və maliyyə yükünün bölüşdürülməsi çərçivəsində ECOWAS-a sərmayə qoydu.

Bu strategiya Fransaya ucuz müdaxilə təklif etsə də, yükün bölüşdürülməsi və diplomatik təcrid təhlükəsini minimuma endirdi. Lakin 2015-ci ildən sonra Avropa İttifaqı (Aİ) ölkələrinin müstəqil Afrika siyasəti müəyyən etmək cəhdləri, miqrasiya, terrorizm (İŞİD) və Rusiya kimi faktorlar Fransanın diqqətini Avropa qitəsinə yönəltdi və ECOWAS vasitəsilə qurmaq istədiyi hegemonluq axtarışı maliyyə mülahizələri ilə birləşdikdə, öz təsirini itirməyə başladı.

İkincisi, Fransa və ECOWAS Afrikada dəyişən geosiyasi reallığı hələ də mənimsəməyib. Bu gün Afrika ölkələrinin dəstək tapdığı Rusiya və Çin kimi qeyri-regional aktorların sayı və keyfiyyəti artıb. Yeni aktorların iştirakı ilə ECOWAS-ın üzvlərə təsiri məhdud idi. Əslində, Rusiya Afrika Korpusunun ötən həftə Burkina-Fasoya 200 hərbi qulluqçu göndərmə qərarı ilə bir çox Afrika ölkəsində “Vaqner” qrupunun olması çevrilişlə hakimiyyətə gələn hökumətlər üçün təhlükəsizlik çətirini təmin etdi. Bu kontekstdə Rusiya ilə Qərb arasında güc mübarizəsi Afrika qitəsində öz aydın əksini tapır.

Əslində Rusiyaya qarşı təcrid hərəkətləri Afrikada daha aqressiv Rusiya kimi görünür. Hər keçən il Moskva Afrikanın ən mühüm silah təchizatçısı olmaq yolunda sürətlə irəliləyir. 2018-2022-ci illər arasında Afrikanın silah sistemləri idxalının 40 faizi Rusiya ilə həyata keçirilib. Bu, 7,6 faizlə Fransadan, 16 faizlə Amerika Birləşmiş Ştatlarından (ABŞ) və 9,8 faizlə Çindən ümumi silah idxalından yüksəkdir. Rusiya silah sistemlərinin əsas idxalçıları Əlcəzair və Misir, həmçinin Mali, Sudan, Niger, Mərkəzi Afrika Respublikası (MAR) və Anqoladır.

Üçüncü amil sosial əsaslıdır. İdarə edən-idarə edilən əlaqəsinin yalnız siyasi/hərbi elitalar vasitəsilə fəaliyyət göstərdiyi Afrikada xalqın hökumətdə iştirak etmək istəyi indi daha aydın görünür. Çevrilişçi hərbi qulluqçuların çevrilişdən sonra küçələrə axışması, ictimaiyyətlə əlaqə saxlaması və diskurslarını bu şəkildə formalaşdırmasının əsas səbəbi budur. Öz legitimliyini xalq üzərində quran, anti-Qərb əhval-ruhiyyəsinə əsaslanan yeni ritorika inkişaf etdirən çevriliş başçıları etnik şüur, milli şüur və tarixi təcrübə çərçivəsində cəmiyyəti səfərbər etməkdə çox uğurlu oldular.

Lakin Fransa elit mərkəzli dil kimliyi quraraq, uzun illər sadə xalqdan uzaq qaldı. Cəmiyyətin müəyyən bir təbəqəsi fransız mədəniyyəti ilə güclü şəkildə eyniləşdirildiyi halda, adi vətəndaşlarda bu kimliyin qarşılığı yox idi. ECOWAS da son Niger çevrilişində oxşar səhvə yol verdi. Əslində, Nigeriya və Niger sərhədləri daxilində yaşayan Hausa etnik qrupunun reallığını görməzlikdən gələn hərbi müdaxilə diskurusu sərt daxili sosial reaksiya olaraq geri döndü. Əslində ortaq etnik və dini kimliyə sahib olan Hausa xalqı 80 milyon əhalisi olan Nigerin 54 faizini, Nigeriyanın isə 30 faizini təşkil edir.

Son təhlildə ECOWAS zamanın ruhuna uyğunlaşmada uğursuz oldu. Aktorların və amillərin fərqli olduğu coğrafiyada Nigeriyanın ECOWAS vasitəsilə digər üzv ölkələri istiqamətləndirmək qabiliyyəti zəifləyib. Son hadisələr Qərbi Afrika ölkələrinin yeni dinamikalarından qidalanan öz aralarında fərqli əməkdaşlıq ruhu qurmaq potensialına işarə etsə də, digər tərəfdən Soyuq müharibə dövrünün Şərq-Qərb qütbləşməsinə də yol açdı.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: ECOWAS   Nigeriya   Fransa   Rusiya  


Bizi "telegram"da izləyin