“İnsansız Sistemlər Komandanlığı” artıq Türkiyə üçün zəruridir? – Hudson İnstitutunun baş analitiki analiz edir

2023/12/akın-10210026114.jpg
Oxunub: 610     15:21     05 Dekabr 2023    
Türkiyə son dövrdə insansız sistemlər sahəsində əldə edilməsi çətin olan uğura imza atıb. 2014-cü ildən bəri təxminən 40 ölkəyə “Bayraktar TB2”, “Akıncı”, “Anka” və “Aksungur” tipli Pilotsuz Uçuş Aparatları (PUA) ixrac edib.

Hazırda Türkiyə “dünyanın ən böyük PUA ixracatçısı” kimi tanınır. Bununla belə, Türkiyənin insansız sistemlər sahəsində işi təkcə hava platformaları ilə məhdudlaşmır. İnsansız quru platformaları və insansız dəniz platformaları sahəsində də mühüm işlər görülür.

Hazırlanan ilk nəsil sistemlər sınaq üçün Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin inventarına daxil olmağa başlayıb. Bundan əlavə, ilk insansız sualtı qayığın da 2024-cü ildə təqdim ediləcəyi gözlənilir.

Yaxşı, insansız sistemlər sahəsində araşdırmalar bu istiqamətdə davam edərkən, indi Türkiyə Silahlı Qüvvələrində “İnsansız Sistemlər Komandanlığı” adlı yeni bir komandanlıq görə bilərikmi? Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrində (HHQ) təşkilatlanma işləri davam edən “Kosmos Komandanlığı” da Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin bu istiqamətdəki perspektivi haqqında ipucu verir.


Hudson İnstitutunun baş analitiki və Edam Müdafiə Proqramının direktoru Can Kasapoğlu “İnsansız Sistemlər Komandanlığı” ilə bağlı qiymətləndirmələr edib:

“Robot Döyüş Sistemləri Dövrü”

“Robot döyüş sistemləri XXI əsrin müharibə və əməliyyat mühitində getdikcə daha çox üstünlük təşkil edir. Bu baxımdan sözün əsl mənasında laboratoriya mühiti deyə biləcəyimiz iki döyüş meydanımız var. Bunlardan biri ikinci ildir davam edən Rusiya-Ukrayna müharibəsidir. Digəri isə Yaxın Şərqdəki mövcud təhlükəsizlik vəziyyətidir ki, bu da sürətlə regional münaqişə ehtimalına çevrilir.

Qeyd etdiyim tendensiyalar PUA seqmenti ilə məhdudlaşmır. Məsələn, müşahidə edirik ki, Ukrayna hərbi kəşfiyyatı (GUR) Rusiya Qara Dəniz Donanmasına qarşı sistemli şəkildə insansız suüstü dəniz döyüş platformalarından istifadə edir. Bu tendensiya “Marichka” ilə sualtı robot döyüş qabiliyyətinə də şamil edilir. Bənzər şəkildə açıq mənbə kəşfiyyatı məlumatları Yaxın Şərqdə HƏMAS-ın da yarımdalma sistemlərinə sərmayə qoyduğunu göstərir.

Təbii ki, bəhs etdiyimiz robot döyüş tendensiyası təkcə strateji sistemlərlə məhdudlaşmır. Ukraynanın Rəqəmsal Transformasiya Nazirliyi artıq ölkənin dron proqramının idarə edilməsini öz üzərinə götürüb. Sahədən əldə etdiyimiz məlumatlar göstərir ki, hazırda Ukraynada kamikadze FPV və kvadrokopter tipli mini PUA sistemlərindən istifadə olunur. Əslində, müxtəlif rəsmi açıqlamalara görə, Ukraynanın itkiləri ayda 10 min platformaya çatıb.


Mövcud məlumatlar göstərir ki, standart bir gündə Ukrayna Silahlı Qüvvələri havada müxtəlif kateqoriyalı 500 insansız sistemdən istifadə edir. Təbii ki, İranın hazırladığı “Şahed-131” və “Şahed-136” kamikadze PUA-larının Ukrayna infrastrukturuna böyük ziyan vurduğunu da vurğulamalıyıq. Yaxın Şərqə qayıtsaq, HƏMAS/”İslami Cihad” və İsrail münaqişəsində insansız sistemlərin mühüm yer tutduğunu görərik. Xülasə, qeyd etdiyimiz kimi, XXI əsrin müharibə və əməliyyat mühiti tədricən insansız sistemlərin daha dominant olduğu bir mərhələyə doğru irəliləyir.

Türkiyənin Mövcud İnsansız Sistemlər İnventarı

Türkiyə ABŞ ilə birlikdə NATO alyansındakı insansız sistemlərdən istifadə sahəsində ən qabaqcıl iki aktordan biridir. Sektordakı irəliləyiş Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin döyüş qabiliyyətinin əhəmiyyətli dərəcədə artmasına səbəb olub. Türkiyənin təcrübəsi Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinə də çatdırılıb, sektorun ixrac portfelində ciddi genişlənmə baş verib.

Hazırda Türkiyədə müharibənin fiziki ölçülərində ilk növbədə PUA ilə özünü göstərən yol xəritəsi daha sonra Silahlı İnsansız Dəniz Platforması (SİDP) imkanlarına, indi isə İnsansız Quru Platformalarına (İQP) çevrilir. Müəyyən struktur problemləri digər iki seqmentlə müqayisədə İQP seqmentində istənilən avtonomluq səviyyəsinə nail olmağı çətinləşdirir. Önümüzdəki dövrdə bu seqmentdə “Ar-Ge” səylərində artım görə bilərik.


Lakin bir məqalədə onların hamısını qeyd etmək mümkün olmasa da, müəyyən tendensiyalar diqqəti çəkir. Birincisi Türkiyənin insansız platforma ehtiyatlarının strateji silah sistemləri qabiliyyətinə çevrilməsidir. Bu kontekstdə “Akıncı” PUA-sının aeroballistik raket sınaqları və dərin zərbə qabiliyyətinə malik qanadlı raket sınaqları çox kritikdir. İkinci mühüm tendensiya isə Türkiyənin insansız platformalarının çox maraqlı yük konfiqurasiyaları qazanmasıdır.

“Aksungur”un sualtı qayıqlara qarşı döyüş qabiliyyəti çox əhəmiyyətli bir nümunədir. Üçüncü tendensiya odur ki, Türkiyənin insansız platformaları Anqlo-Amerikan dili ilə desək, “cross-domain” adlandıra biləcəyimiz bir qabiliyyət inkişaf etdirir. ASELSAN istehsalı olan “Albatros” SİDP-nin “Bayraktar TB2”nin hədəfləri təsbit etdiyi platformaya uğurla hücuma keçmə qabiliyyəti sektor üçün son dərəcə kritik bir qabiliyyətdir. Digər tərəfdən, STM məhsulları (“Kargu”, “Alpagu”) və “Kemankeş” kimi maşın öyrənmə və konvolyusiya alqoritmlərinin tədricən inkişafı da mühüm tendensiyadır.

“Kemankeş”in döyüş başlığının əlavə olaraq elektro-optik sensor sistemləri ilə təchiz edilməsi sektordakı təkamülün strateji nümunəsidir. Xüsusilə robot döyüşü - zərbə PUA-sı seqmentində gələcəyin daha çox “gəzən sursat”/kamikadze PUA-sı sahəsində yaşanacağını müşahidə edirik. Çünki Süni Zəka (SZ) biliklərinin “Ar-Ge” və sistem dizaynına ən asanlıqla ötürülə biləcəyi seqment kamikadze PUA-sı seqmentidir.

Son olaraq insansız platformaların səmərəli istifadəsində təkcə sistemlərin deyil, həm də təhlilə məruz qalan platformaların bir-biri ilə əlaqə saxlayaraq, birgə əməliyyatlar həyata keçirə bilən döyüş/komanda və idarəetmə şəbəkələri daxilində yerləşdirilməsi də vacibdir.


“Türkiyənin İnsansız Sistemlər Komandanlığı Ehtiyacı”

“Anadolu” Agentliyinin məqaləsində Türkiyənin robot döyüşü üzrə ortaq bir ixtisaslaşma bölməsinə sahib olmasının lazım olduğu vurğulanıb. Göstərilən məsələ ilə bağlı müxtəlif zehni məşqlər ola bilər. Əslində biz bilirik ki, insansız və ağıllı sistemlər komandanlığı çərçivəsində müəyyən müzakirələr gedir.

Türkiyənin ortaq robot döyüş ixtisası birliyinə ehtiyacı var:

Birincisi hərbi texnologiyanın yalnız əməliyyat planı və doktrina ilə məna kəsb etməsidir. Buna görə də, sistemlərin inkişafı ilə yanaşı, gələcəyin döyüş meydanında istifadə edilə biləcək insansız sistem dominant əməliyyat planını hazırlamaq üçün bir konsepsiya araşdırması aparmaq da vacibdir.


İkinci mühüm məqam isə Türkiyənin müxtəlif həll yollarının (“Marlin” kimi) NATO təlimlərində özünü göstərməsidir. MİR kimi bəzi Türkiyə SİDP-lərinin isə NATO standartlarına uyğun dizayn edildiyini və sualtı qayıqlara qarşı döyüş kimi kritik missiyaları yerinə yetirə biləcəyini bilirik. Digər tərəfdən, sözügedən potensialın NATO təlimlərinə töhfə verə biləcək müstəqil komandanlıq çərçivəsində həyata keçirilməsi daha sərfəli və səmərəli olar.

Üçüncü mühüm məsələ sözügedən komandanlığın dünyada robot döyüşü tendensiyaları ilə bağlı münaqişələrin monitorinqi və əldə edilmiş dərs fayllarının hazırlanması üçün məsuliyyət daşımasıdır.

Xülasə, müştərək xarakteri vurğulamaqla yanaşı, Türkiyənin belə bir komandanlığa mütləq ehtiyacı olduğuna inanırıq.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Türkiyə   PUA   Kosmos  


Bizi "telegram"da izləyin