İran PUA-larının Ukraynada istifadə edilməsi müharibənin gələcəyi üçün nə deməkdir? – ANALİZ

2022/12/1670337180.jpg
Oxunub: 362     12:42     07 Dekabr 2022    
1930-cu illərdə İkinci Dünya Müharibəsində gələcək düşmənlər - nasist Almaniyası və onun italyan müttəfiqləri və İosif Stalinin rəhbərliyi altında Sovet İttifaqı proksi müharibə edirdi. İspaniya Vətəndaş Müharibəsi sonrakı dünya müharibəsində istifadə edilən bir çox texnologiya və taktika, xüsusən mülki və hərbi hədəflərin havadan bombalanması üçün sınaq meydançası idi. Bu gün Ukraynadakı münaqişə İran İslam Respublikası tərəfindən eyni məqsədlər üçün istifadə olunur və rejimin Livan, İraq, Yəmən, Körfəz ölkələri, Qəzza və hətta beynəlxalq gəmiçilik zolağı kimi digər sınaq təlim mühitlərinə əlavə edilib.

İspaniya vətəndaş müharibəsində olduğu kimi, bu gün də böyük dövlətlər Ukraynadan bəzi dərsləri düzgün öyrənəcək, digərlərini isə yanlış şərh edəcəklər. İmkanları öyrənmək həm diplomatik, həm də İranın düşmənlərini gələcək münaqişələrə daha yaxşı hazırlamaq baxımından baha başa gələcək. Heç bir yerdə Ukrayna müharibəsinin sınaq sahəsi İranın Rusiya ordusuna PUA verməsi qədər aydın deyil.

İran PUA-ları Ukraynadakı müharibəsində Rusiya üçün getdikcə daha vacib silaha çevrilib və burada onlardan bir sıra mülki və hərbi obyektlərə zərbələr endirmək üçün istifadə olunur. ABŞ rəsmilərinin bildirdiyinə görə, İran ruslara onlardan düzgün istifadə etməyi öyrətmək üçün Krıma da təlimçilər göndərib. Onların istifadəsi, ucuz istehsal edilən hücum avadanlığının bahalı və mürəkkəb materialları üyütməyə qadir olduğu gələcəyə nəzər salır.


İran istehsalı olan “Şahed-131” və “Şahed-136” seriyalı PUA-lar ilk dəfə 2022-ci il avqustun ortalarında Ukraynada istifadə olunmağa başladı. İlkin olaraq Rusiya ordusu onlardan əsasən döyüş sursatları kimi istifadə edib, onlardan Ukrayna artilleriyasına və digər orta dəyərli taktiki hədəflərə zərbələr endirmək üçün istifadə olunur. Sonra bir dəyişiklik oldu: oktyabrın ortalarından etibarən “Şahed”lər Ukraynanın elektrik paylayıcı şəbəkəsinin əsas qovşaqlarına və enerji istehsal gücünə qarşı koordinasiyalı strateji zərbələr kampaniyasının əsas komponentini təşkil etdilər.

Rusiya “Şahed-131”i “Geran-1”, “Şahed-136”nı isə “Geran-2” olaraq adlandırıb. Bu, Rusiyaya onların sürətlə tükənən hava və dənizdən buraxılan qanadlı raket ehtiyatlarına əlavə gec təmin etmək üçün lazım idi, habelə idxal olunan elektron komponentlərin sayı azalır. Bir neçə yüz mil effektiv uçuş məsafəsi ilə “Şahed”lər Rusiya ordusuna Krım və Belarusun cənubundakı atış məntəqələrindən Ukraynanın qərbi və mərkəzinin dərinliklərindəki hədəflərə zərbələr endirməyə imkan yaradır. Oktyabr ayında Rusiya alçaqdan uçan “Şahed-136”ları Kiyevə göndərməyə müvəffəq olub və burada onlar bir neçə mülki şəxsi, o cümlədən altı aylıq hamilə qadını öldürüblər. Aylarla təkzib edildikdən sonra, noyabrın əvvəlində İran Ukraynaya müdaxilədən əvvəl Rusiyaya az sayda PUA verdiyini etiraf etdi.

Ukraynanın elektrik infrastrukturuna ilk strateji zərbələr 10-11 oktyabrda, general Sergey Surovikinin Rusiyanın Ukraynadakı müharibəsinin ümumi əməliyyat komandiri vəzifəsinə keçməsindən az sonra baş verdi. Oktyabrın əvvəlindən Rusiya ordusu Ukraynanın iri şəhərlərini elektrik enerjisi ilə təmin edən böyük elektrik stansiyaları klasterinə, eləcə də onlarla yerli paylayıcı qovşaqlara - sözdə elektrik enerjisi hədəflərinə qarşı yüzlərlə qanadlı raketlər və İran tərəfindən təchiz edilmiş “Şahed” PUA-ları buraxıb. 16-17 və 30 oktyabrda onlarla “Şahed” seriyalı PUA və qanadlı raketlərdən istifadə etməklə əlavə zərbə dalğaları baş verdi.


Ukraynanın sıx və dayanıqlı elektrik şəbəkəsinə edilən bu hücumlar əvvəlki hücumlardan daha sistemli, koordinasiyalı və diqqət mərkəzində olub. Ukrayna hakimiyyət orqanlarının fikrincə, Rusiya kampaniyası Ukraynanın elektrik şəbəkəsi haqqında geniş biliyə malik rusiyalı kadrlar tərəfindən idarə olunduğunun əlamətlərini göstərir. “Şahed” PUA-ları təxminən 33-66 funt yüksək partlayıcı maddələrdən ibarət kiçik döyüş başlığı daşıya bilsələr də (kiçik diametrli bir təyyarə bombası üçün təxminən 100 funt-a qarşı), onlar etibarlı şəkildə dəqiqdirlər və kritik qovşaqları və ya yarımkomponentləri hədəf almağa yönəldilə bilərlər. Hücumlar nəticəsində zədələnmiş obyektlərin əksəriyyəti kifayət qədər tez bərpa edilsə də, bəzi obyektlərdə təmir vacib avadanlıqların alınması zərurəti səbəbindən aylar və ya bir ilə qədər çəkə bilər.

Nəticədə, Ukrayna elektrik stansiyaları hələ də enerji istehsal etsə də, əsas ötürmə qovşaqlarının davamlı hədəflənməsi səbəbindən ölkə üzrə elektrik enerjisinin paylanması pozulmağa başlayıb. Zərbələrin ilkin dalğası Ukraynanın elektrik stansiyalarının və yarımstansiyalarının təxminən 30%-ni müvəqqəti olaraq sıradan çıxardı və Kiyevi ölkə boyu elektrik enerjisini kəsməyə məcbur etdi. Kiyev fasilələrin təsirini azaltmağa çalışsa da, Ukrayna rəsmiləri artıq əhaliyə qışda ciddi elektrik enerjisi, istilik və su qıtlığına hazırlaşmalı olacaqları barədə xəbərdarlıq edir. Avropadakı ukraynalı qaçqınlara elektrik şəbəkəsindəki gərginliyi azaltmaq üçün evlərinə qayıtmaqda gecikmək tapşırılıb.

Ukraynanın hücumlardan müdafiə qabiliyyəti onlarla yerli yarımstansiyanın daxil olduğu müdafiə edilməli olan ərazilərin çoxluğu ilə məhdudlaşır. Buna baxmayaraq, müdafiə vasitələri sürətlə inkişaf edib. PUA uçduqca yerüstü radarlar pilotlu döyüş təyyarələrini onlara yönəldə bilir. Bu, bir sıra “təqiblər”lərlə müşayiət olunur, bu zaman Ukrayna qırıcı pilotları alçaqdan uçur və PUA mühərrikinin egzozlarına istilik axtaran raketlər atırlar. Almaniyanın IRIS-T, Avropanın “Aspide”, ABŞ-ın NASAMS və Fransa və İspaniyadan “Crotale” və “Hawk” HHM sistemləri müdafiəyə cəlb olunub.


Ukrayna qüvvələri antidron və qanadlı raket taktikalarını təkmilləşdirdikcə, onların ələ keçirmə nisbətləri durmadan artıb. Ukrayna ordusu “Şahed” və qanadlı raket zərbələrinin 65%-dən 85%-ə qədərinin qarşısını aldığını iddia edir, lakin bu rəqəm, hətta dəqiq olsa belə, hücumların real təsirini gizlədir. Birincisi, Ukrayna Qərbin yardımını və daxili hərbi səylərini müdafiə tədbirlərinə yönəltməyə və bununla da əks-hücumdan uzaqlaşmağa məcbur olub. İkincisi, zərbələrin əksəriyyətinin qarşısı alınsa belə, bu, hələ də yüksək dəqiqlikli sistemlərin xeyli sayda zərbə endirməsi deməkdir. Nəhayət, Rusiya “xərc tətbiqi əyrisinin” qalib tərəfindədir, çünki “Şahed” seriyalı PUA-ların hər birinin qiyməti təxminən 20.000 dollara başa gəlir, hava-hava raketlərinin hər biri 400.000-1.2 milyon dollar arasındadır.

Kiyevin məlumatına görə, Rusiya İrandan 2000-2400 PUA sifariş edib. “Şahed” seriyası üçün İranın hazırkı istehsal rəqəmləri məlum deyil, lakin məlumatlara görə, Rusiya müdafiə sənayesi artıq pilotsuz təyyarələr üçün öz lisenziyalı istehsal xətlərini yaratmaq üçün hərəkət edir. Kreml həmçinin daha ağır və daha uzun mənzilli “Arash-2” kimi çoxlu sayda digər İran PUA-ları sifariş edə bilər. Əgər Moskva İranın hasilatının böyük hissəsini öz hasilatı ilə birlikdə istifadə edə bilsə, Rusiya ordusu nisbətən yüksək zərbə tempini qeyri-müəyyən müddətə davam etdirə bilər. Rus variantları da onlara daha çox sağ qalma qabiliyyətini verən xüsusiyyətlərin daxil edilməsi ilə inkişaf edə bilər. Nəticədə, Rusiya Ukraynanın müdafiə strategiyasının uzunmüddətli perspektivini sarsıtmaq üçün İran sistemlərinin ucuzluğundan istifadə edə bilər.

İran üçün Ukrayna böhranı böyük güclə - Rusiya ilə daha ədalətli münasibət qurmağın bir yolunu təklif etsə də, prezident Vladimir Putinə PUA-ların verilməsi Tehrana ciddi baha başa gəlib. ABŞ prezidenti Co Bayden administrasiyasının İranla yenilənmiş nüvə sazişinə marağının soyumasına səbəb olub və Avropa İttifaqını İrana qarşı sanksiyalara sövq edib. İranın Rusiyaya PUA tədarükü Tehranın gələcək PUA istehsalı üçün zəngin öyrənmə mühiti təmin edəcək. Ukrayna Rusiyanın İranın hərbi eksperimentlərini subsidiya etdiyi bir mühitdir və bu, prosesi təkcə İran üçün pulsuz deyil, həm də potensial gəlirli edir. Ən azından, İran köhnə PUA-larını sıradan çıxaracaq və Rusiyadan əldə etdiyi istənilən gəliri (yaxud hərbi materiallar və texnologiyalar üzrə natura şəklində ödəniş) öz PUA parklarını daha müasir və təkmilləşdirilmiş modellərlə “yenidən kapitallaşdırmaq” üçün istifadə edə bilər. Rusiyaya kütləvi ixrac sxemi, eləcə də Rusiyanın özünün lisenziya istehsalı və PUA-ların uyğunlaşdırılmasından əldə edilən dərslər İranın PUA sənayesinə böyük təkan verəcək.


Son illərdə İran çoxsaylı mühitlərdə partlayıcı daşıyan PUA-ların real istifadəsini sınaqdan keçirib. Birincisi, İran “Livan Hizbullahı”na PUA tədarük edib və ən azı 2021-ci ildən həm Livanda, həm də Suriyada lisenziyalı istehsal müəssisələri yaradıb. Yəməndəki husi qiyamçıları da 2015-ci ildən başlayaraq yerli istehsal müəssisələri və “Vaid” kimi tanınan “Şahed”in variantı da daxil olmaqla oxşar sistemlər əldə edib. Həqiqətən də, Yəmən müharibəsi İrana hərbi texnologiya və taktika üçün ilk və ən yaxşı İspaniya vətəndaş müharibəsi tipli sınaq meydançasını təmin edib. İranın husilərə PUA və ballistik raketlər verdiyinə şübhə ilə yanaşan tənqidçiləri inandırmaq üçün BMT-nin Ekspertlər Paneli və silahlara nəzarət üzrə məsləhətçilər tərəfindən İran PUA-ları ilə bağlı çoxsaylı texniki hesabatlar tələb edilib.

Digər döyüş meydanında təcrübələr Yaxın Şərqin başqa yerlərində də baş verib. 30 iyul 2022-ci ildə İsraillə əlaqəli “Mercer Street” gəmisi Omanın Duqm limanı yaxınlığında “Vaid” PUA-ları tərəfindən vuruldu və kapitanı dəqiq bir zərbə ilə öldürdü. İraqdakı milislərə, həmçinin Bağdadda “Murad-6” kimi tanınan “Şahed-136” da daxil olmaqla İran PUA-ları hədiyyə edilib. 2019-cu il mayın 14-də İran və İraq PUA-ları Səudiyyə Ərəbistanının mərkəzində yerləşən “Aramco” şərq-qərb neft kəmərinə zərbələr endirmək üçün İraqdan “Şahed-136” PUA-ları buraxıblar. İraq daha sonra Səudiyyə Ərəbistanının Abqaiq və Xuraisdəki neft emalı sahələrinə zərbələr endirmək üçün yenidən “Şahed-136” üçün buraxılış nöqtəsi kimi istifadə edildi, saxlama tanklarının xətləri birbaşa partlayıcı yüklərdən istifadə edən “Şahed” döyüş başlıqları tərəfindən deşildi. Digər növ İran PUA-ları da İsrailə qarşı istifadə edilmək üçün Qəzzada HƏMAS-a verilib.

Ukraynanın bu mühitlərdən fərqi odur ki, İran öz PUA-larını az sayda deyil, kütləvi şəkildə yüksək intensivlikli müharibədə istifadə edildiyini görəcək. Yəməndə hər hansı bir ayda vurulan ən çox PUA sayı digər aylardakı adi 25-30-dan 2021-ci ilin martında 70-ə yaxın olub. Ukraynada isə əksinə, ayda təxminən 200 İran PUA-sı istifadə olunur. Əgər Rusiya İran PUA-larını yerli istehsal etməyə başlasa və onları İrandan alsa, bu rəqəm daha da arta bilər.


Hər ay onlarla deyil, yüzlərlə PUA istifadə olunduğu bir mühitdə İran müdafiənin “doyması” və daha bahalı və istehsalı daha yavaş olan hava hücumundan müdafiə sistemlərinin tükənməsi ilə bağlı mühüm dərslər öyrənəcək. Bu dərslər “Livan Hizbullah”ı üçün son dərəcə faydalı olacaq, çünki o, İsrailin müdafiə sistemlərini sıxışdırmaq üsullarını planlaşdırır, həmçinin husilər və Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə qarşı çox istiqamətli təhdidlərini mükəmməlləşdirən İranın özü üçün də faydalıdır. Dünyadakı müşahidəçilər üçün ucuz, kütləvi istifadə İran PUA-larının əsas xüsusiyyətidir və müharibənin gələcəyinə nəzər salır. Sanki bu məqamı vurğulamaq üçün noyabrın 2-də İranın sosial mediadakı təbliğat hesabları 30-a yaxın “Şahed-136” PUA-sının Yaxın Şərqin enerji obyekti üzərində gəzdiyini göstərən kompüter simulyasiyası videosu yayıb.

Əvvəllər narahatlıqların İranın daha təkmil PUA-ları (Şahed-129 və ya Mohajer-6) üzərində cəmlənməsinə baxmayaraq, Ukrayna münaqişəsi “Şahed-131” və “Şahed-136” kimi GPS-dən istifadə edən sursatların nisbi dəyərini göstərdi. ABŞ-ın “Predator” və ya Türkiyənin “Bayraktar”ı kimi PUA-lar məhdud antidron müdafiəsi və bu radio ilə idarə olunan PUA-ların cüzi risklə üzləşdiyi hərbçilər üçün vacibdir. PUA-lar uzun müddət havada dayana bilir, dəqiq manevr edə bilir və onların bort sursatları avtomobillər kimi hərəkətdə olan hədəfləri vura bilir. Nəticədə, terrorçuları ovlamaq və öldürmək üçün ABŞ-a məhz onlar lazım idi.

Bununla belə, ABŞ, İsrail və hətta Qərbin dəstəklədiyi Ukraynaya qarşı PUA-nın ölümcül mənfi cəhətləri var. Düşmənlər radio-nəzarət siqnallarına müdaxilə edə və ya onlara müdaxilə edə, hətta PUA-ları yüksək qiymətli operatorlarına və mexaniki emalatxanalarına qədər izləyə bilərlər. “Şahed-131” və “Şahed-136” “atdım unutdum” prinsipi ilə işləyir, proqramlaşdırıla bilən və sonra özünü idarə edəndir. Sistemlər təkamül etdikcə, onların GPS siqnalını pozmaq çətinləşə bilər. Sürətli inteqrasiya üçün bu cür “atdım unutdum” sistemləri idealdır, çünki onlar operatorların təlim keçməsini tələb etmirlər. İsrail və ya hətta Qərbin dəstəklədiyi Ukrayna üçün PUA-nın ölümcül mənfi cəhətləri var.


Müdafiəçilər üçün “Şahed”lərin Ukraynaya geniş şəkildə yerləşdirilməsi həm də həyəcan siqnalı olmalıdır. Əvvəlki münaqişələrdə ən çox heyran qaldığımız PUA-lar uzaq məkanda oturan və insan hədəfləri ilə real vaxt rejimində “Playstation” oynayan operatorlar komandası ilə təkrar istifadə edilə bilən bahalı aparatlar idi. Ukrayna müharibəsi bizə başqa bir şey göstərir: qanadlı raketin edə biləcəyinin çoxunu edə bilən, lakin daha kiçik, daha sərfəli və daha çox sayda yerləşdirilən əhəmiyyətli dərəcədə daha ucuz PUA-lar. Onların istifadəsi bizə hücumun sadəcə olaraq daha ucuz olduğu üçün müdafiənin zamanla məhv edildiyi qaynayan və yavaş yanan köhnəlmə müharibəsinin gələcəyini göstərir.

İranın PUA-ları utilitardır: Rusiyaya görə, onlar işi görmək üçün “kifayət qədər yaxşıdır”. İranın nöqteyi-nəzərindən, “Şahed-136” vurmaq istəyə biləcəyi əksər hədəflər üçün adekvat uçuş məsafəsinə malikdir. 1200-1500 mil məsafədə o, İrandan Yaxın Şərqdəki istənilən hədəfi vura bilər. Əgər Yaxın Şərəqdəki forpostlar nəzərə alınarsa, Cənubi Avropa, Şərqi Afrika, Qafqaz, Pakistan, Hindistanın bəzi hissələri və Hörmüz, Bab əl-Məndeb, Süveyş və Bosfor boğazındakı hədəflər vurula biləcək məsafədədir.

Hal-hazırda müdafiə olduqca bahalı görünür, buna görə də “Şahed”lərin nümunəsi anridron vasitələrinin xərclərini azaltmaq üçün daha böyük səylərə təkan verə bilər. Müdafiə və hücum arasındakı xərc fərqini aradan qaldıra bilən ölkə və ya ölkələr bloku güclü və möhkəm oyunçu kimi meydana çıxacaq. Sensor şəbəkələri daha kiçik və daha kiçik PUA-ları müəyyən etməli və onların mövqelərini qabaqcıl hesablama və ya süni zəka tələb edən mərkəzi komanda sisteminə ötürməli olacaqlar. Daha uzun mənzilli və havadan buraxılan idarə olunan raketi ələ keçirən qurğuların vahidinin dəyəri azaldılmalıdır. Hədəfə daha yaxın məsafədə PUA-lara qarşı idarə olunan “ağıllı” mərmilər və ya artilleriya sistemləri istifadə oluna bilər.


Ukrayna kimi ölkələr indi radarla idarə olunan ZSU-23-4 “Şilka” kimi istismardan çıxarılan zenit top sistemləri və yeni radarla idarə olunan toplar axtaracaqlar. Əlavə müdafiə, “Switchblade” kimi “antidron” PUA-ları ilə təmin edilə bilər. Yüksək enerjili lazerlərdən və yüksək güclü mikrodalğalı cihazlardan istifadə sürətlənə bilər. Nəhayət, hədəflərin özləri daha güclü kompozit materiallardan və yüksək gərginliyə davamlı şəbəkələrdən istifadə etməklə yavaş-yavaş möhkəmləndiriləcək.

Çəkindirmə də yenidən düşünməyi tələb edəcək. Xərc əyrisinin hələ də yanlış tərəfində olanlar üçün çəkindirmə PUA və müdafiə sistemləri arasında xüsusi xərc balanssızlığından asılı olmayaraq, hücumçu tərəfindən ödənilən ümumi xərcləri artıraraq müdafiəni gücləndirə bilər. Mövzunu aydınlaşdırmaq üçün qeyd edək ki, Rusiya üçün PUA-lardan istifadə etməklə Ukraynanın infrastrukturunu məhv etmək, İran üçün isə PUA-ları təmin etmək heç bir əlavə xərc tələb etmir. Ukrayna silah istehsalçısı “Ukroboroneksport”un iddia etdiyi kimi, Ukrayna “Şahed-131/136”nın dəqiq və ya daha yaxşı ekvivalentini istifadə etsəydi və bu cür ucuz sistem Rusiya və İranı əhatə edən bütün dövlətlərə verilsəydi necə olardı? Bəs bu vaxt Rusiyanın infrastrukturuna kiberhücumlar və təxribat nəticəsində ekvivalent ziyan dəysəydi? Bəs PUA və ya əsas komponentləri çatdıran İran təyyarələri havada partlamağa başlasa nə olacaq? Rusiya və İrandakı fabriklər də 2022-ci ilin martında Kirmanşahdakı İranın PUA fabrikinin başına gələn kimi qeyri-adi dərəcədə yüksək sayda sənaye qəzalarından əziyyət çəkə bilər.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Rusiya   İran  


Bizi "telegram"da izləyin