Dünya üçün tarixi fürsət| “Molla rejimi”nin PUA və JCPOA strategiyası çökə bilər

2022/11/1669714555.jpg
Oxunub: 2044     15:27     29 Noyabr 2022    
Bu ayın əvvəlində İran Ukraynada istifadə etmək üçün Rusiyaya PUA verdiyini etiraf etdi. İranın açıqlaması Ukrayna şəhərlərinə hücum üçün İran tərəfindən təmin edilən kamikadze PUA-larından istifadə edildiyinə dair təkzibolunmaz konkret sübutlar fonunda baş verir. İran rəsmiləri isə PUA-ların Rusiyanın Ukraynanı işğal etməzdən əvvəl göndərildiyində israr ediblər, ABŞ rəsmiləri bu iddianı təkzib edib. İranın Rusiya-Ukrayna müharibəsində iştirak etməsi onun Yaxın Şərqin digər bölgələrində xarici iştirakının tarixini artırır.

Tehranın sistemli təkzibləri

İranın təkzibləri onun hərbi davranışı və Rusiya ilə müttəfiqliyi ilə bağlı tənqidi və nəzarəti azaltmaq məqsədi daşıyır. İyul ayında Ağ Ev Rusiya hərbi heyətinin İranın mərkəzində, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) Aerokosmik Qüvvələri tərəfindən idarə olunan “Şahid Kərimi” PUA bazası yaxınlığında, Tehranın cənubundakı “Kaşan” aerodromunu ziyarət etdiyini göstərən peyk görüntülərini yayımladı. Orada ruslar “Şahed-129” və “Şahed-191” PUA-larını tədqiq ediblər. Ukrayna əsgərlərinin Rusiya tərəfindən işğal olunmuş Xerson və Krım ərazilərində 10 iranlı təlimatçı öldürdüyü zaman SEPAH zabitlərinin Rusiya qüvvələrinə PUA idarə etmək üçün təlim keçməsi ilə bağlı məlumatlar təsdiqlənib.

İranın Avropadakı fəaliyyəti Bayden administrasiyasının canlandırmaq niyyətində olduğu Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planına (JCPOA) olan maraq səbəbindən uzun müddət diqqətdən kənarda qalıb. Beləliklə, İranı razılaşmaya əməl etməyə sövq etmək və Tramp administrasiyası dövründə tətbiq olunan sanksiyaları ləğv etmək üçün diplomatik səy göstərildi. İranın sazişdən bəhrələnmək üçün belə əməkdaşlıqda maraqlı olduğunu fərz etsək, o, təbii ki, Avropanın təhlükəsizlik mühitini pisləşdirməyərək avropalı tərəfdaşlarla etimad yaratmağa çalışardı.

İranın ballistik raket proqramı ilə bağlı narahatlıqlarına və Yaxın Şərqdəki müvəkkillərinə dəstək olmasına baxmayaraq, onun davranışı bilərəkdən nəzərə alınmayıb. ABŞ-ın milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Ceyk Sallivan qeyd edib ki, İran bu ilin əvvəlində atəşkəs əldə edilməmişdən əvvəl Səudiyyə Ərəbistanına hücum etmək üçün Yəməndəki “Husi” qiyamçılarına oxşar PUA verib. Husilər SEPAH-ın köməyi və təlimi ilə Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində (BƏƏ) neft qurğularına hücum etmək üçün PUA-larıdan istifadə ediblər. İranın husilərə verdiyi yardım Yəməndə xaosu davam etdirməyə kömək edib.

İranın Yaxın Şərqdəki iştirakı çox uzaq təhlükə kimi görünürdüsə, onun Rusiyaya PUA tədarükündə iştirakının üzə çıxması İranla sazişin tərəfdarlarını öz mövqelərini yenidən nəzərdən keçirməyə vadar etməlidir. Ukrayna prezidenti Zelzenski bildirib ki, İranın iştirakı müharibəni uzadır. O, beynəlxalq ictimaiyyəti Rusiya-İran ittifaqının qarşısını almağa və Ukraynanı hava hücumundan müdafiə sistemləri ilə təchiz etməyə çağırıb. Ekspertlər qeyd ediblər ki, İranın hazırda nüvə yanacağı istehsalı ilə bağlı əlavə yardıma ehtiyacı var. Bu yardım onun nüvə reaktorlarını gücləndirməyə kömək edəcək ki, bu da İranın nüvə silahı yaratmasını sürətləndirə bilər.

İran rejimi NATO-ya ciddi təhlükə kimi baxır. İran prezidenti İbrahim Rəisi Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə telefon danışığında bildirib ki, “NATO-nun şərqə doğru genişlənməsi gərginlik yaradır və müxtəlif sahələrdə müstəqil dövlətlərin sabitliyi və təhlükəsizliyinə ciddi təhdiddir”. Bu iki müttəfiqin yaxınlaşması çox güman ki, davam edəcək, çünki Rusiya və İran hərbi və siyasi ambisiyalarının beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən məhdudlaşdırılmasını istəmirlər.

Heç kim İranı xalqı kimi başa düşmür

İranın Ukraynaya müdaxiləsi onun Rusiya ilə özünəməxsus müttəfiqliyinin yaranmasına imkan verən siyasət uğursuzluqları barədə məlumatlılığı artırır. Nüvə silahının yayılmaması kontekstində tez-tez gündəmə gələn İran kimi oyunçu indi Rusiyaya ucuz PUA texnologiyası və ballistik raketlər tədarük etməklə adi təhlükə yaradır. Anlamaq lazımdır ki, adi silahların yayılması və Rusiya-İran ittifaqı dialoq qurmaq və təhdidləri minimuma endirmək üçün sərt xətt tərəfdarları ilə danışmağa üstünlük verən yanlış düşünülmüş siyasət nəticəsində baş verib.

Əslində, küçələrdə nümayişçilərdən tutmuş siyasi analitiklərə qədər bir çox iranlı rejimin insan haqları pozuntularına göz yummaqda Qərbin bu prosesə şəriklik etdiyini düşünür. İranlılar açıq şəkildə Qərbdən onları dünyanın ən zalım hökumətlərindən birinin caynağından qurtarmağı xahiş etməsələr də, onlar inanırlar ki, Qərb onların tərəfini tutaraq, təmsilçi hökumət uğrunda mübarizədə daha yaxşı nəticə əldə edə bilər.

Qeyd edək ki, indiki etirazlar inqilabi şövqün əlamətlərini daşısa da, son bir neçə ildə iranlılar çoxlu etiraz aksiyaları keçiriblər. Məsələn, 2019-cu ildə Aban etirazları zamanı rejim bir neçə gün interneti bağlayıb, 1500-dən çox nümayişçini öldürüb. Onlar yalnız indiki etirazlara yol açmaq üçün etirazların üstünə qapaq qoya bildilər. 2019-cu ilin Aban Etirazları zamanı milyonlarla iranlının psixikasını vurğulayan Avropanın İranla ticarəti canlandırmaq cəhdləri və etirazların miqyasını vurğulayaraq JCPOA danışıqları oldu.

İranın uranın zənginləşdirilməsini dinc məqsədlərdən kənara çıxması ilə bağlı son açıqlaması ilə rejimin beynəlxalq, regional və daxili davranışlarını ram etmək cəhdləri dibə vurdu. JCPOA, rejimin nüvə proqramını müvəqqəti dayandırmasına baxmayaraq, Tehrana Suriya, Yəmən və İraqda iştirakını artırmaq üçün sərbəst hökmranlıq verdi. Mötədil prezident Həsən Ruhaninin dövründə insan haqlarının pozulmasının vurğulanmaması bir çox iranlı fəalı Qərbin nüvə sazişi ilə bağlı narahatlıqlarını avtobusun altına atdığını düşünməyə vadar edib.

Bu kritik məqamda Qərb bu rejimin davamlılığının yaratdığı nəhəng problemlərin fərqində qalmalıdır. İran rejimi NATO, Yaxın Şərq və öz xalqı üçün təhlükəsizlik riski yaradır. Brüssel, London, Vaşinqton və Ottava üçün ən yaxşı addım bu rejimi qanuniləşdirməmək, nüvə anlaşmasına ümid bağlamamaq və İran xalqının təmsilçi hökumət üçün inqilabını dəstəkləməkdir.

Bu arada İran ictimaiyyəti aldatmağa davam edir. İran rəsmiləri açıq şəkildə bəyan ediblər ki, ABŞ və Avropa rəsmiləri onlara təkbətək nüvə sazişinə qayıtmağa can atdıqlarını desələr də, eyni zamanda maraqlı olmadıqlarını açıq şəkildə bəyan edirlər. Birləşmiş Ştatlar və Avropa birmənalı şəkildə SEPAH-ı manipulyasiya imkanından məhrum etmək üçün nüvə sazişini ləğv etməlidir.

İranın Yaxın Şərq və Avropadakı fəaliyyəti Tehrana öz təsirini zorakılıq yolu ilə gücləndirməyə imkan verən getdikcə bir-birinə bağlı olan münaqişəyə işarə edir. Lakin maraqların sinerjisi siyasətçilər üçün həyəcan siqnalı olmalıdır. Avropadakı münaqişənin geosiyasi dinamikasının İrandakı daxili iğtişaşlar kimi yerli bir şeylə əlaqəli olduğunu başa düşmək Yaxın Şərqdə və Ukraynada əks-səda verə bilər. İranda mövcud xalq hərəkatını dəstəkləməkdən çox şey əldə etmək olar ki, bu da rejimin illərdir hazırladığı fitnəni üzə çıxara bilər. Küçələrdə etiraz aksiyası keçirən iranlılar “pariya dövləti” kimi mövcud olmaqdansa, dünya ilə inteqrasiya edə biləcək nümayəndəli hökumətə can atırlar.

Asif Cəfərov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: İran   Etiraz   SEPAH  


Bizi "telegram"da izləyin