Altı Dövlət Bir Millət| Türk Dövlətləri Təşkilatının Özbəkistan sammiti

2022/11/1668518041.jpg
Oxunub: 476     11:02     16 Noyabr 2022    
Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) dövlət başçıları noyabrın 11-də Özbəkistanın Səmərqənd şəhərində “Türk sivilizasiyasının yeni dövrü: Ortaq inkişaf və rifaha doğru” mövzusunda keçirilən sammitdə bir araya gəliblər. Sammitdə üzv dövlətlərin - Özbəkistan, Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkiyənin prezidentləri, Türkmənistan Milli Şurasının sədri, Türkmənistanın keçmiş prezidenti Qurbanqulu Berdiməhəmmədov və Macarıstan baş naziri Viktor Orban iştirak edib. İclasda “siyasət”, “xarici siyasət”, “təhlükəsizlik”, “iqtisadiyyat” və “insan və institusional münasibətlər” mövzuları müzakirə edilib.

Dövr sədrliyinin Türkiyədən Özbəkistana keçdiyi sammitdə Şimali Kipr Türk Respublikası (ŞKTR) müşahidəçi üzv kimi qəbul edilib. Qurumun baş katibliyi Türkiyəni yaxından tanıyan, Qırğızıstanın Ankaradakı səfiri Kubanicbek Ömuraliyevə təhvil verilib. Türkiyə Respublikasının Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Türkmənistan Xalq Məclisinin sədri Qurbanqulu Berdiməhəmmədov “Ali Dövlət Ordeni” ilə təltif ediliblər. Türk Dövlətləri Təşkilatının 9-cu Zirvə toplantısına ev sahibliyi edən Özbəkistanın paytaxtı Səmərqənd “Türk dünyasının sivilizasiya paytaxtı” olub.

İqtisadi böhran və onun Türk Dünyasına təqdim etdiyi imkanlar

Zirvə görüşünün mövzularından göründüyü kimi, dünyanın COVID-19 pandemiyasından sonra böyük iqtisadi böhran və inflyasiya ilə mübarizə apardığı bir mühitdə ən mühüm qərarlar iqtisadiyyata yönəlib. Bu, İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Avropa İqtisadi İttifaqının yaradılmasını xatırladır. Avropa İttifaqı (Aİ), Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ), Rusiya və Çin kimi ölkələrin yaratdıqları müxtəlif beynəlxalq qurumlardan istifadə edərək mübarizə apardığı qlobal rəqabətdə Türk Dünyası hələlik 5-ci güc olaraq ortaya çıxır.

Dünya iqtisadiyyatının çəkisi Asiya oxuna keçir, Müasir İpək Yolu Şərq-Qərb ticarətində yenidən formalaşdırılıb. Pandemiya və Rusiyanın Ukraynanı işğalından sonra tədarük zəncirinin pozulması nəticəsində yeni alternativ enerji yollarının axtarıldığı dövrdə Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (Orta dəhliz və ya Türk dəhlizi) böyük sıxıntı içində olan dünya iqtisadiyyatına yeni nəfəs verə bilər. Bütün bu geosiyasi dəyişikliklər güclü tarixi və mədəni əlaqələri olan türk dövlətlərini iqtisadi əməkdaşlığa aparır. Türk dövlətlərinin yerləşdiyi strateji və mərkəzi coğrafiya XXI əsrin əvvəllərində Türk Dünyasına yeni imkanlar təqdim edir.

300 milyon əhali potensialına malik bir bazar olan Türk Dünyası 1,5 trilyon dollar milli gəlirə, 500 milyard dolları aşan ticarət həcminə və 250 milyard dollar investisiya həcminə sahibdir, əgər yaxşı qiymətləndirilsə, əhəmiyyətli iqtisadi əhəmiyyətə malikdir. Bundan əlavə, ölkələrin istehsalının müxtəlifliyi və hər bir ölkənin ehtiyacı da mühüm amildir.

Türkiyə və müşahidəçi üzv Macarıstanın mühüm istehsal sənayesi, Azərbaycan, Türkmənistan və Qazaxıstanın enerji ehtiyatları var. Özbəkistanda insan resursları, Qırğızıstanda isə su ehtiyatları var. Kənd təsərrüfatı, turizm, enerji, səhiyyə, sənaye, ticarət və təhsil sahələrində əhəmiyyətli əməkdaşlıqlar edilə, mövcud olanlar gücləndirilə bilər. Qazaxıstan Prezidenti Kasım Jomart Tokayevin qeyd etdiyi kimi, yeni müşahidəçi üzv olan ŞKTR-in “birgə ali təhsil sahəsi” üçün çox mühüm potensialı var. Təbii ki, bunun üçün əlifba birliyi, ortaq dil şərtdir.

“Türk sivilizasiyasının yeni dövrü: ortaq inkişaf və tərəqqiyə doğru”

Zirvə toplantısında qəbul edilən qərarların yer aldığı bəyannaməyə nəzər saldıqda onların təxminən üçdə ikisinin iqtisadiyyatla bağlı olması diqqəti çəkir. Əvvəlki sammitdə qəbul edilmiş birgə investisiya fondunun yaradılması qərarının həyata keçirilməsi və bu sammitdə vəzifəsi bitən TDT-nin baş katibi Bağdat Amreyevin fondun rəhbəri təyin olunması çox vacibdir. Çünki qarşılıqlı fond üzv ölkələrin iqtisadi əməkdaşlığında mühüm mərhələ olacaq.

Səmərqənd bəyannaməsinin iqtisadi hissəsində gömrük və logistika prosedurlarının, sərhəd keçidlərinin asanlaşdırılması, kvotaların aradan qaldırılması, Türküstanda eksklüziv iqtisadi zonanın (TURANSEZ) yaradılması, rəqəmsal iqtisadiyyata keçid, yük daşımaları müqaviləsi və quru, dəniz, hava və üzv ölkələr arasında ticarət həcmini genişləndirmək məqsədilə daşıma müqavilələri yer alır. Dəmir yolu şəbəkəsinin əhəmiyyəti vurğulanır.

Bu məqamda Şərq-Qərb Mərkəzi Dəhlizinin Xəzər keçidi ilə gücləndirilməsi məqsədilə üzv ölkələr arasında “TDT Üzv Dövlətlər arasında Beynəlxalq Birgə Yük Daşımaları Sazişi”nin imzalanması, bu marşrutun potensialının artırılması üçün infrastrukturun yaradılması, əməliyyatlarda ölkələr arasında uyğunluq və rəqəmsallaşma vurğulanıb. Xüsusilə, Zəngəzur dəhlizinin tezliklə açılması üçün “Bakı-Tbilisi-Qars” dəmir yolu xəttinin ötürücülük qabiliyyətinin artırılması, Avropa ilə Asiya ilə “Özbəkistan-Qırğızıstan-Çin” və “Tirmizi-Məzari-Şərif”- Kabil-Pişəvər dəmir yolu xətlərinin tikintisi layihələrinin inteqrasiya və logistika baxımından diqqət çəkən məqamlar olduğu vurğulanıb.

Turizmin qarşısında ən böyük maneələrdən biri olan aviabilet qiymətlərinin aşağı salınması üçün aşağı büdcəli aviaşirkətlərin dəstəklənməsi və liberal hava nəqliyyatı siyasətinin önə çəkilməsi problemlərin həlli istiqamətində konkret addımdır. İqtisadiyyat, rəqəmsallaşma, informasiya və kommunikasiya texnologiyaları, texnologiya və 4-cü Sənaye İnqilabına dəstək, enerji və kənd təsərrüfatı sahələrində əməkdaşlıq, quraqlıq və su problemi regionun ən mühüm problemlərindən olan və tez-tez sərhəd münaqişələrinə səbəb olan maddələr arasındadır. Səhiyyə və tibb sahəsində problemlərin həlli istiqamətində atılacaq addımlar, konkret müştərək turizm layihələri və insan resursları sahəsində əməkdaşlıq diqqət çəkən məqamlar sırasındadır.

Dünya tarixinə nəzər saldıqda görmək olar ki, hər əsrin əvvəlində baş verən hadisələr o əsrə hakimdir və əsr boyu davam edən inkişaflara təsir göstərir. Türk dövlətlərinin “Türk Dövlətləri Təşkilatı” adı altında bu cür hərtərəfli əməkdaşlıq və inteqrasiya sazişləri və proqramlarını həyata keçirə bilmələri XXI əsrin “Türk əsri” olacağına ümidi gücləndirir.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Türk-Dövlətləri-Təşkilatı  


Bizi "telegram"da izləyin