Təhlükəli səssizlik| ABŞ-la Rusiya İrəvana görə Bakını arxa plana atmayacaq – FORBES

2022/09/16370-1663757877.jpg
Oxunub: 664     15:24     21 Sentyabr 2022    
Ermənistanla Azərbaycan arasında toqquşma yenidən qızışıb. Bu, mütləq Ermənistanda anti-Rusiya əhval-ruhiyyəsini gücləndirəcək və Azərbaycanı heç bir güzəştə getməyə məcbur etməyəcək. Moskvanın susqunluğundan yalnız regiondakı rəqibləri istifadə edəcək.

Ordu.az xəbər verir ki, bunu Moskva Dövlət Universitetinin (MGIMO) Beynəlxalq Araşdırmalar İnstitutunun aparıcı elmi işçisi Sergey Markedonov “Forbes” saytında yazıb.

O qeyd edib ki, Ermənistan-Azərbaycan sərhədində yeni silahlı eskalasiya köhnə etno-siyasi münaqişədə heç bir yeni tendensiya açmayıb.

Qarşıdurmanın özəyini Qarabağ təşkil etsə də, Bakı və İrəvanın həqiqətə çatmağa çalışdığı yeganə region bu deyil. Münaqişənin Qarabağ adlandırılması problemin ciddi şəkildə sadələşdirilməsi deməkdir. Sərhədlər uğrunda bir-biri ilə mübarizə aparan iki qonşu dövlət uzun illərdir ki, milli təhlükəsizliklərini təmin etmək üçün strateji cəhətdən sınaqdan keçirilmiş həll yolları tapmağa çalışır. Və onların ideyalarında faydalı ərazi demarkasiyası həmin məqsədə çatmağa kömək edəcək.

Amma yeni istiləşmə Qafqazın müharibə əleyhinə olan qovşaqlarından birinin dağıdılmasında az-çox iştirak edən bütün tərəflərin maraqlarını, problemlərini və zəifliklərini əvvəlkindən daha aydın şəkildə ortaya qoydu.

“Sülhün tətbiqi”: Azərbaycan versiyası

Biz Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin mərhələlərindən danışarkən iki mühüm mərhələ kimi iki Qarabağ müharibəsini qeyd edirik. Əgər birinci müharibə zamanı Ermənistanda 20 il ərzində az-çox faydalı güzəştlərə və kompromislərə məhəl qoymamağa imkan verən “təhlükəsizlik zonası” və ərazi ekspansiyası var idisə, ikincidən sonra Azərbaycan nəinki köhnə gündəmi sıxışdırıb çıxardı, həm də danışıqlar menyusunda əvvəllər mövcud olmayan mövzuları ortaya çıxardı. Söhbət ilk növbədə ölkənin qərb rayonları ilə Naxçıvanı birləşdirəcək dəhlizlərdən gedir.

Son döyüş əməliyyatlarının xəritəsində Ermənistanın cənubunda toqquşmaların episentrlərindən birinə çevrilmiş Cermuk şəhərinin düz Azərbaycanın əsas ərazisindən Naxçıvana gedən yolun üzərində yerləşdiyini görməmək olmaz. Ermənistanın özünə zərbə endirmək erməni təxribatına cavab kimi təqdim edilib. Amma Cənubi Qafqazın perspektivləri ilə bağlı debatlarda istər-istəməz “dəhliz mövzusu” yaranır.

Avqustun sonunda iki Qafqaz dövləti arasında sülhə nail olmaq məsələsi birdən-birə iki konfransda müzakirə olundu. Moskvada Azərbaycan və Ermənistan baş nazirlərinin müavinləri səviyyəsində sərhədin demarkasiyası və delimitasiya üzrə məsləhətləşmə, Brüsseldə isə Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişelin vasitəçiliyi ilə Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın iştirakı ilə üçtərəfli sammit keçirilib. Və bu gün Rusiya və Aİ sülh yolu ilə nizamlanma prosesində bir-birini rəqib hesab etsələr də, onların gündəliyi bir çox cəhətdən oxşardır. Vasitəçilər Bakı ilə İrəvan arasında demarkasiya xətti tapmağa çalışırlar. Amma əgər Ermənistan 2020-ci ildə sonra diplomatik arqumentlərini güc yolu ilə gücləndirə bilmirsə, Azərbaycan bunu xüsusi çətinlik çəkmədən edir. Laçın rayonunun üç yaşayış məntəqəsinin Azərbaycanın tabeliyinə verilməsi ilə bağlı qərar faktiki olaraq razılaşdırılmış 2020-ci ildən daha tez icra olunub. Bakının İrəvana sülhü “məcbur etmək” üçün növbəti dəfə təzyiqlərə əl atacağı da istisna edilmir.

Vasitəçilər arasında fikir ayrılıqları

2022-ci ilə qədər Ermənistan-Azərbaycan münasibələtinin normallaşması Rusiya və Qərbin fikir ayrılıqlarına və bəzən müxtəlif istiqamətlərdə açıq qarşıdurmaya baxmayaraq bir-biri ilə əməkdaşlıq etdiyi sahə idi. Bu gün bu qeyri-real görünür, lakin 2021-ci ildə dekabrda Brüsseldə keçirilən birinci üçtərəfli sammit ərəfəsində (bundan sonra bu danışıqlar “Brüssel formatı” adlandırılacaq) Şarl Mişel və Fransa prezidenti Emmanuel Makron Vladimir Putinlə gələcək danışıqların gündəliyini müzakirə edib və razılaşıblar. Amma sonra ikinci raunddan başlayaraq “vahid Avropa”nın paytaxtında bütün görüşlər sanki sülh prosesində Rusiya yoxdur kimi keçirilir. Mətbuat xülasələrində Qarabağdakı sülhməramlılardan bəhs edilmir, demarkasiya və delimitasiyada Moskvanın rolu vurğulanmır. ATƏT-in Minsk qrupunun fəaliyyəti praktiki olaraq dondurulub. O format qanuni olaraq var, sistemdə isə yoxdur.

Aİ və ABŞ Moskvanın hərəkətlərini açıq şəkildə tənqid etmir. ABŞ Dövlət Departamentinin nümayəndəsi Ned Prays hətta Rusiyaya müraciət edərək axan qanı dayandırmaq üçün bütün imkanlarından istifadə etməyə çağırıb. Amma eyni zamanda, görünən odur ki, Qərb Moskvanın həm Azərbaycanda, həm də Ermənistandakı fəaliyyətindən məyus olub. Və diqqətlə oynamağa çalışır.

Bu gün Rusiya tənqid atəşinə tutulub. Bakıda onun bu hərəkəti İrəvanla yekun hesablaşmanın ləngiməsi kimi qiymətləndirilir, Ermənistanda isə həm sentyabr hadisələrinə, həm də Laçında avqustda baş verən eskalasiyaya təmkinli reaksiya onları məyus edir.

Sərhəd toqquşmalarından sonra Nensi Pelosinin İrəvana səfəri ABŞ-ın sülh prosesində səylərini necə gücləndirməyə çalışdığına əyani sübutdur. Bütün müstəqillik illərində ABŞ-da onun kimi səviyyəli dövlət xadimi Ermənistana bir dəfə də olsun gəlməyib. Moskva ilə debata girməyən Konqresin Nümayəndələr Palatasının sədri Azərbaycanı pisləyib və Ermənistana yardım vəd edib. Həmin jest təbii ki, ermənilərin ictimai əhval-ruhiyyəsini bir anda dəyişməyib. Lakin Moskvanın ictimai passivliyi (əslində “dünyaya təqdim etmək” üçün nəsə var) fonunda bu cür bəyanatlar Rusiyanın hərəkətlərinin tənqidi qəbul edilməsinə və Amerikanın müsbət imicinin güclənməsinə töhfə verir.

Bu arada, İrəvanın geosiyasi dönüşü və ya mühüm müttəfiqinin dəyişməsi barədə nəticə çıxarmaq tezdir. ABŞ Türkiyə və Azərbaycanla əməkdaşlıqda çox maraqlıdır. Vaşinqton üçün Ankara, Moskva və Tehranın Avrasiya alyansı Amerika strateqlərinin qarşısını almağa çalışdıqları təhlükəli dönüş ola bilər. Və bunun üçün Vaşinqton İrəvanla Bakı arasında seçim etməyəcək, xüsusən də erməni lobbisi (Pelosinin bağlı olduğu) neft, Azərbaycan və türk lobbiçilərinin maraqları ilə balanslaşdırılıb. ABŞ, Aİ kimi, karbohidrogen neftinin Avropaya tədarükünün diversifikasiyasında çox maraqlıdır. Və bu baxımdan Azərbaycanın rolu kifayət qədər böyükdür.

Tarazlıq hədləri

Amma nəinki Brüssel və Vaşinqton, heç Moskva da Bakı və Ankara ilə mübahisə etmək istəmir. Türkiyə və Azərbaycanın Rusiya ilə bir sıra ciddi ziddiyyətləri olsa da (Krımın, Abxaziya və Cənubi Osetiyanın statusundan tutmuş enerji siyasəti məsələlərinə qədər), onlar açıq qarşıdurmaya getmirlər. Onlar anti-Rusiya sanksiyalarına qoşulmurlar və xarici dünya ilə hər hansı “pəncərə”nin saxlanılması bu gün Moskva üçün xüsusilə vacibdir. Üstəlik, Ukraynada “xüsusi əməliyyat”da iştirak edən Rusiya rəhbərliyi Avrasiyanın istənilən yerində ikinci cəbhənin hər hansı eyhamından yayınmağa çalışır. Buna görə də Rusiyanın öz müttəfiqinə qarşı təmkin nümayiş etdirməsi faktdır.

Bununla belə, faktdır ki, bu gün Rusiya çətin dilemmalar qarşısındadır. O, geri çəkilə və müşahidəçi mövqeyini qəbul edə bilməz. Bu, hətta əvvəllər Moskvanı yeganə etibarlı müttəfiq hesab edən dairələrdə belə, Ermənistanda anti-Rusiya əhval-ruhiyyəsini gücləndirəcəyinə zəmanətdir. Azərbaycan onun üçün çox vacib olan Rusiya, Aİ və Türkiyə arasında seçim etməyəcək.

Nəticədə, münaqişənin hər iki tərəfinin Rusiyanı tərk etməyə çalışacağı və Qərbə üstünlük verəcəyi ssenarisi əldə edilə bilər. Bununla belə, hər hansı mümkün təriflər əsas məsələni gizlədə bilməz: Moskvanın onun üçün son dərəcə vacib olan regionda təsirinin azalması. Bu proses hələ əvvəlcədən müəyyən edilməyib. Bu gün hətta amerikalılar da Rusiyanın sülh prosesində xüsusi rolunu qəbul edirlər. Bununla belə, Moskva öz maraqlarının uğurla həyata keçirilməsi üçün informasiya siyasətində əsaslı dəyişikliklər olmadan hərəkət edə bilməz.

Sevinc Əliyeva  
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Türkiyə   Ermənistan   ABŞ   Müharibə  


Bizi "telegram"da izləyin