İqtisadi müharibə: Ukrayna böhranı Yaxın Şərq və Şimali Afrikadakı sabitliyi pozur

2022/06/1655202227.jpg
Oxunub: 496     16:25     07 İyul 2022    
Ukraynadakı müharibə artıq Yaxın Şərqdə vəziyyəti gərginləşdirir. İranda hökumət Rusiyanın Ukraynaya hücumu nəticəsində qlobal qiymətlərin artması fonunda buğdaya verilən subsidiyaları kəsəcəyini açıqlayıb. Bu açıqlamadan sonra siyasi xarakter daşıyan etiraz dalğası başladı. Lakin isti və quraq regionda qlobal buğda bazarlarında baş verən sarsıntıların təhdidini hiss edən yeganə ölkə İran deyil. 2020-ci ildə Rusiya və Ukrayna Yaxın Şərq və Şimali Afrika (MENA) ölkələri tərəfindən idxal edilən buğdanın 43 faizini təmin edib, 2008-ci ildə isə bu rəqəm cəmi 19 faiz təşkil edirdi. Region həmçinin Rusiya və Ukrayna qarğıdalısından çox asılıdır.

Qlobal taxıl bazarlarında yaşanan problemlər MENA-da siyasi vəziyyəti ilk dəfə gərginləşdirmir. Buğda qiymətləri 2008 və 2012-ci illər arasında üç dəfə artıb və Ərəb Baharı kimi tanınan, Suriya, Liviya və Yəməndə hələ də davam edən qanlı və amansız müharibələrə səbəb olub. Riskləri azaltmaq üçün Bayden administrasiyası qlobal ərzaq təhlükəsizliyi ilə mübarizə üçün artıq yüz milyonlarla dollar ayırıb.

Bununla belə, bəzi ekspertlər deyir ki, ABŞ dost hökumətlərlə düşmənlərlə müqayisədə fərqli davranmalıdır. Mərakeş, Tunis və Misir kimi tərəfdaşlara yardım daha yaxşı olmalı, İran və Livan kimi dövlətlərə yardım edilməməlidir.

Müharibənin Rusiya və Ukraynanın əsas ixracatları olan buğda və qarğıdalı bazarlarında sabitliyi pozmasının bir neçə yolu var. Birincisi, müharibənin özü Ukrayna üçün məhsul yetişdirməyi və biçməyi çətinləşdirir və ya qeyri-mümkün edir. İkincisi, Rusiya Kiyevin Qara dəniz limanlarını blokadaya alıb, buğdanın ixracı mümkün olmayıb. Üçüncüsü, Rusiya neft və qazına qarşı sanksiyalar tədarük üçün təhlükə yarada, gübrə və yanacağın qiymətini artıra bilər. Toxumların da qiyməti qalxır. Dördüncüsü, Rusiya taxılına qarşı heç bir sanksiyalar olmasa da, maliyyə sanksiyaları Rusiya ilə istənilən biznesi çətinləşdirir. Nəqliyyatı idarə etmək də çətinləşib.

2021 və 2022-ci illərdə buğda və qarğıdalı qiymətləri 2008-ci ildən bəri ən yüksək səviyyəyə qalxıb. Müharibə davam edərsə, 2022-ci ilin sonu və 2023-cü ilin əvvəllərində tədarük şoku daha da əhəmiyyətli ola bilər. Ərəb Baharı ilə əlaqəli sıçrayışlardan sonra, qiymətlər 2020-ci ilə qədər azalma tendensiyası üzərində idi. Pandemiya pul siyasəti və təchizat zəncirində problemlər yaratdı. Nəhayət, Ukrayna müharibəsi onsuz da qaynar olan buğda və qarğıdalı bazarını “yandırdı”.

MENA bölgəsində problemlər su ilə sıx bağlıdır və dünyanın bərpa olunan su ehtiyatlarının yalnız 2 faizinə malikdir, bu da onu quraqlıq dalğalarına qarşı çox həssas edir. Nəticədə MENA ölkələri taxıl idxalına böyük etibar edir və qiymət şoklarına çox həssasdırlar. Misir, Əlcəzair və Mərakeş 2020-ci ildə ən yaxşı on beş buğda idxalçısından biri olub. Misir, Əlcəzair və İran 2020-ci ildə qarğıdalı üzrə ilk on beşlik arasında olub.

Rusiya və Ukrayna ixracatının MENA bazarlarında böyük payı var. Ümumilikdə, Rusiya 2020-ci ildə dünya miqyasında bir nömrəli buğda ixracatçısıdır, Ukrayna isə beşinci yerdədir. Son bir neçə il ərzində qlobal buğda ixracının dörddə biri Rusiya və Ukraynanın payına düşür, bu pay ixracın cəmi 10 faizini təşkil edən 2008-ci ildən bəri kəskin şəkildə artıb. MENA ölkələri 2008-ci ildəki 19 faizdən buğdanın 45 faizini Rusiya və Ukraynadan idxal edir. Rusiya daha böyük bazar payına malikdir, Ukraynanın payı təxminən 16 faizə qarşı 27 faizdir.

2018-2020-ci illər arasında Rusiya və Ukrayna da MENA regionuna ildə orta hesabla 6,5 milyard dollar və ya regionun ümumi idxalının 23 faizini - Ukrayna təxminən 19 faizini, Rusiya isə cəmi 4 faizini təmin edir.

MENA ölkələrinin əksəriyyəti Rusiya ilə dostluq münasibətlərinə malikdir, ona görə də Moskvanın buğda ixracından (yaxud ixracdan imtinadan) silah kimi istifadə etmək üçün heç bir səbəbi yoxdur. Bununla belə, Suriyanın Rusiya qüvvələrinin Ukraynadan oğurladığı 100.000 ton buğdanı almasına baxmayaraq, bölgədəki yoxsul ölkələr hələ də Rusiya buğdasını almaqda çətinlik çəkə bilər.

Bir vaxtlar Roma İmperiyasının çörək səbəti olan Misir indi dünyanın ən böyük buğda idxalçısıdır, idxalın 81 faizi 2018-2020-ci illər arasında Rusiya və Ukraynadan gəlir. Dünya Bankı Misiri aşağı-orta gəlirli ölkə kimi təsnif edir. Burada xalq xüsusilə ərzaq qiymətlərinə həssasdır. 2020-ci ildə Qahirə 2,8 milyard dollarlıq buğda idxal edib. Çatışmazlıqlar və artan qiymətlər asanlıqla iğtişaşlara səbəb ola bilər.

Livan, Liviya, Tunis və Yəmən artıq siyasi qeyri-sabitlik və iqtisadi çətinliklərdən əziyyət çəkir, hamısı 2018-2020-ci illər arasında idxal etdikləri buğdanın 50 faizini və ya daha çoxunu Ukrayna və Rusiyadan alıblar. Liviya və Tunis də qarğıdalının yarısını və ya daha çoxunu Ukrayna və Rusiyadan alır. Mərakeş, İordaniya, İran və Suriya bir qədər az zərər görüblər və bu ölkələr idxal etdikləri buğdanın 25-50 faizini Rusiya və Ukraynadan alıblar.

Rusiyanın Ukraynaya hücum davam edərsə, buğda idxalçıları 2023-cü ilin birinci yarısında daha böyük tədarük şoku ilə mübarizə aparmalı olacaqlar. Birləşmiş Ştatlar Tunis, Mərakeş və Misir kimi tərəfdaşlara əlavə yardım təklif etmək istəyə bilər.

Livan, Suriya və Yəmən artıq Birləşmiş Millətlər Təşkilatı vasitəsilə geniş humanitar yardım alır və bunun böyük hissəsi ABŞ və digər Qərb donorları tərəfindən ödənilir. Suriyada Bəşər Əsəd rejimi yardımların böyük hissəsini öz məqsədləri üçün müsadirə edir. Yəməndə husilər yardımı o qədər gecikdirdilər ki, Ümumdünya Ərzaq Proqramı 2019-cu ildə yardımın bir hissəsini dayandırmaq barədə fövqəladə qərar qəbul etdi, sonradan yenidən başladı. Keçən il “Reuters”in araşdırması aşkar etdi ki, Livan bankları natamam valyuta ticarəti nəticəsində BMT-nin yardım pullarından 250 milyon dollar oğurlanıb. BMT-nin bu ölkələrdə ilk prioriteti əlavə ianələrə çağırış etməkdənsə, yardımın ehtiyacı olanlara çatmasına mane olan korrupsiyanı dayandırmaq olmalıdır.

Son dörd onillikdə ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki maraqlarına ən böyük təhlükə olan İran İslam Respublikası son bir neçə həftə ərzində çörəyin baha olması ilə bağlı etirazlara səhnə olub. Etirazlar ən çox su mənbələrinin düzgün idarə edilməməsinin ən pis olduğu cənub-qərb əyalətlərində baş verib. Həmin etirazlar cənub-qərbdəki Xuzistan əyalətinin Abadan şəhərində 41 nəfərin ölümünə səbəb olan hündürmərtəbəli binanın uçması ilə bağlı nümayişlərlə birləşib.

2017-ci ildən bəri İranı qıcıqlandıran çoxsaylı kütləvi etirazlar arasında ümumi faktor ondan ibarətdir ki, onlar iqtisadi məsələlərə başlasalar da, tez bir zamanda siyasi xarakter alırlar və əsas tələb rejimin dağılması olur. Beynəlxalq təcrid, iqtisadi böhranlar və daxili narazılıqlar diktaturanı təhlükəli vəziyyətə salıb.

Asif Cəfərov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Ukrayna   Rusiya   Afrika  


Bizi "telegram"da izləyin