Ermənistan-İran münasibətləri çərçivəsində hansı proqramlar dondurulub? – ARAŞDIRMA

2021/12/4lık-1640540941.jpg
Oxunub: 994     16:29     08 İyun 2022    
2022-ci il mayın 11-12-də Ermənistan-İran hökumətlərarası 17-ci növbəti sessiyası keçirildi, bu sessiyada adətən nailiyyətlər təqdim olunur və əməkdaşlığın yeni istiqamətləri qeyd olunur. Səs-küylü bəyanatlara baxmayaraq, 2021-ci ildə Ermənistan-İran ticarət-iqtisadi əlaqələri yaxşı nəticə vermədi, 2021-ci ildə Ermənistandan İrana ixrac 65 milyon dollar təşkil edib ki, bu da 2020-ci illə müqayisədə 19 milyon dollar və ya 22,6% azalıb. Eyni zamanda, 2021-ci ildə İrandan idxalın həcmi artıb, xüsusən 2021-ci ildə 2020-ci ilə nisbətən 37,9% və ya 120 milyon dollar artıb.

Maraqlıdır ki, Ermənistanın İrana ixracının 80-90%-ni elektrik enerjisi təşkil edir ki, bu da “Elektrik üçün qaz” sazişi çərçivəsində həyata keçirilir.

2021-ci ilin payızından sonra, 2022-ci ilin birinci rübündə ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə Ermənistandan İrana ixrac 48,4% və ya 7,5 milyon dollar artıb. Təbii ki, bunlar çox kiçik rəqəmlərdir.

Ermənistan-İran münasibətləri son 30 ildə inkişafı çox ləng və ehtiyatlı olub. Ermənistanın müstəqilliyinin ilk günlərindən İran “etibarlı tərəfdaş” və yüklərin tranziti üçün güclü istiqamət olaraq qalıb. Bu razılaşmaya görə Ermənistanın İrandan 2 milyard kubmetrə yaxın təbii qaz idxal etmək imkanı var, əslində isə hər il mövcud gücün 15%-dən istifadə etməklə 300 milyon kubmetrə yaxın qaz idxal edir. “Elektrikə qarşı qaz” müqaviləsinə əsasən, Ermənistan tərəfi 1 kubmetr qaza görə 3 kVt/saat elektrik enerjisi ödəyir.

2006-cı ilə qədər Ermənistandan İrana əsasən metal qırıntıları, Sovet İttifaqından qalan avadanlıqlar, qızıl-zinət əşyaları və s. göndərilib. 2006-cı ildən sonra Ermənistan-İran ticarət dövriyyəsi bir neçə il ərzində iki dəfə artdı ki, bu da İrandan təbii qaz idxalı və Ermənistandan elektrik enerjisi ixracı ilə şərtlənirdi. Bundan başqa, bu illər ərzində qoyun ətinin ixracı xeyli artıb.

Habelə son illər İrandan Ermənistana külli miqdarda sement gətirilir. Hətta idxal rüsumları baxımından İran sementi Ermənistanın tikinti materialları bazarında rəqabətədavamlıdır.

Sonuncu Ermənistan-İran hökumətlərarası görüşü zamanı “Elektrik enerjisi üçün qaz” sazişinin uzadılması, şimal-cənub dördtərəfli enerji əlaqəsi, Fars körfəzi ilə beynəlxalq nəqliyyat infrastrukturunun həyata keçirilməsi məsələləri müzakirə olunub. Qeyd edək ki, “Elektrik enerjisi üçün qaz” müqaviləsinin müddəti 2026-cı ildə başa çatır və Ermənistan-İran ticarət dövriyyəsinin əhəmiyyətli hissəsi sonuncudan asılı olduğundan müqavilənin uzadılması üçün aktiv addımların atılması nəzərdən keçirilir.

Ermənistanda 2018-ci ildə hakimiyyət dəyişikliyindən sonra indiki hakimiyyət İrana elektrik enerjisi ixracını artıracaq üçüncü Ermənistan-İran kəmərinin tikintisini qeyri-müəyyən müddətə və tamamilə dondurdu. Və beləliklə, 4 ildən sonra Paşinyan hakimiyyəti işi yenidən davam etdirmək qərarına gəlib. Təbii ki, belə bir siyasət İran tərəfi tərəfindən anlaşılmaz etimad yaradır.

Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşması halında infrastrukturun blokadadan çıxarılmasından, xüsusən Ermənistan-Naxçıvan-İran dəmir yolunun yenidən açılmasından danışılır. Azərbaycanın ayırdığı 800 milyon dollarlıq kreditlə İran artıq Ermənistandan yan keçərək Şimala, Azərbaycan və Gürcüstana yüklərin Avropa üzərindən daşınmasına imkan verəcək Astara-Rəşt-Qəzvin dəmir yolunun tikintisini başa çatdırır.

Mehri SES-in tikintisi perspektivi hələ də qeyri-müəyyəndir. Ermənistan-İran sərhədində Araz çayı üzərində su elektrik stansiyasının tikintisi nəzərdə tutulurdu. SES-in tikintisinə 2012-ci il noyabrın 8-də başlanılıb, işlərin 2017-ci ildə başa çatdırılması nəzərdə tutulurdu, lakin hazırda yeni tarixlər barədə məlumat yoxdur. İran tərəfi Mehri SES-in tikintisini maliyyələşdirməli, Ermənistan tərəfi isə həmin sərmayəni istehsal olunan elektrik enerjisi hesabına ödəməli idi. Bundan əlavə, İran tərəfi ilə Qafanda neft emalı zavodunun tikintisi ilə bağlı razılıq əldə olunub və bu da həyata keçirilməyib.

Ermənistan Ərazi İdarəetmə Naziri yuxarıda qeyd olunan iri layihələri bir kənara qoyaraq, yol tikintisi üçün zəruri olan bitumun qiymətlərinin dəyişməsi məsələsini prioritet hesab edir. Heç kimə sirr deyil ki, Paşinyan hakimiyyətinin əsas nailiyyəti sosial-iqtisadi səmərəliliyi çox aşağı olan irimiqyaslı yol tikintisi proqramlarıdır.

Mayın 13-də İran Ermənistanla 2004-cü ildə imzalanmış müqaviləni ləğv edib. Mayın 21-də İrana daxil olan Ermənistan nömrəli istənilən avtomobil 120 dollar ödəməlidir. Eyni zamanda, İranın Yollar və Şəhərsalma Nazirliyinin qərarı Ermənistan tərəfinin əldə edilmiş razılaşmalara əməl etməyərək, 2018-ci ildən İran dövlət nömrə nişanlı avtomobillərdən gömrük rüsumlarının yığılmasına başlaması ilə əsaslandırılıb.

Xatırladaq ki, Ermənistan-İran xarici ticarətinə yeni təkan vermək üçün nəzərdə tutulan AİB-İran Azad Ticarət Müvəqqəti Sazişi (üç il müddətinə) 27 oktyabr 2019-cu ildə qüvvəyə minib. Lakin indiyədək Ermənistan bu sazişin verdiyi imkanlardan istifadə edə bilməyib ki, bu da təbii ki, dövlət və özəl sektorun bu istiqamətdə səmərəsiz əməkdaşlığından irəli gəlir.

Aqil Məmmədov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Ermənistan   İran  


Bizi "telegram"da izləyin