Cənubi Qafqaz Avrasiyanı birləşdirən əsas körpüdür – Açar məsələ Zəngəzur dəhlizidir (ANALİZ)

2021/12/89089-1639730832.jpg
Oxunub: 1251     16:04     13 May 2022    
Rusiya-Ukrayna müharibəsi qlobal iqtisadiyyata koronavirus pandemiyasından sonra ikinci böyük zərbə vurub, Ukraynadakı münaqişə ilk növbədə həm Rusiyaya, həm də Ukraynaya təsir edib.

Həm müharibənin özü, həm də pandemiya ilə kəskinləşən qlobal nəqliyyat və sığorta xərcləri sanksiyalarla daha da artıb. Nəticədə, qida, avtomobil, tikinti, neft-kimya və nəqliyyat da daxil olmaqla, geniş spektrdə əsas sənaye sahələrində qlobal dəyər zəncirləri təsirlənib. Biznes liderləri və siyasətçilər alternativ nəqliyyat və logistik marşrutlara təcili ehtiyac olduğunu dərk edirlər. Bununla belə, böyük ehtiyacla gözlənilməz fürsət yaranır, çünki bir çoxları Cənubi Qafqazın bu baxımdan istifadə edilməmiş potensiala malik olduğunu və mühüm nəqliyyat və ticarət mərkəzinə çevrilmək yolunda olduğunu başa düşürlər.

Avrasiya boyu ticarət böhranı

Qərb və Şərq arasında ticarət əlaqələrini yaxşılaşdırmaqla yanaşı, Çin və Aİ arasında ticarət həcmi durmadan artır. Hətta pandemiya dövründə də malların həm idxalı, həm də ixracı artıb. Lakin Rusiya-Ukrayna müharibəsi dünyanın ən böyük ölkəsi, eləcə də bir çox ticarət yollarının keçdiyi ölkə olan Rusiya ilə tranzit əlaqələrinin məhdudlaşdırılması ilə nəticələndiyi üçün bütün Avrasiya quru hissəsində ticarət böhranı baş verir. Bəzi Aİ ölkələri, ABŞ və Kanada ilə birlikdə artıq hava limanlarını, dəniz limanlarını və sərhədlərini Rusiya nəqliyyat daşıyıcılarının üzünə bağlamağa başlayıblar ki, bu da vəziyyəti daha da gərginləşdirir.

Bu vəziyyəti daha da çətinləşdirən amillərdən biri də Polşa və Belarus arasında əvvəlki sərhəd böhranlarının da bu ərazilərdən keçən nəqliyyat dəhlizlərinin etibarlılığı ilə bağlı suallar doğurmasıdır. Rusiya və Belarusa qarşı tətbiq edilən sanksiyaların bəziləri müvəqqəti xarakter daşısa da, bu barədə dəqiq söz demək çətindir. Nəhayət, sanksiyalar və ticarətin yüngülləşdirilməsi davam edən müharibənin nəticələrindən asılı olacaq. Buna baxmayaraq, görünən odur ki, mövcud vəziyyət artıq qlobal nəqliyyat şirkətlərini daha stabil və alternativ marşrutlar haqqında düşünməyə sövq edib. Təsadüfi deyil ki, Mərkəzi Asiya, Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstandan keçməklə yükdaşımaların artırılması imkanları ekspertlər tərəfindən müzakirə olunur.

Təsadüfən, regionun etibarlı enerji təchizatçısı kimi nəhəng potensialı da son geosiyasi hadisələr fonunda yeni maraqla qarşılaşır. Həm mövcud infrastruktur, həm də yeni təşəbbüslər Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz regionlarının etibarlı enerji və ticarət dəhlizləri kimi xidmət etmək üçün toxunulmaz potensiala malik olduğunu göstərir. Daha maraqlısı odur ki, Cənubi Qafqaz coğrafiyadan bəhrələnir: region onsuz da Qərbin sanksiyaları altında olan iki böyük ölkə (İran və Rusiya) arasında yerləşir. Sanksiyaya məruz qalan hər hansı ölkədənsə, Cənubi Qafqazdan keçmək heç də ağılsızlıq olmazdı.

Bundan əlavə, mövcud ticarət yollarının şaxələndirilməsi bütün tərəflərin maraqlarına xidmət edir. Qlobal təchizat zəncirlərinin son dövrlərdə baş verən müxtəlif qlobal problemlərdən sonra bu qədər sarsıdılması ilə aydın oldu ki, qlobal iqtisadiyyatın canlılığının qorunub saxlanması, xüsusən də gələcək potensial böhrandan, maraqlı tərəflərin yeni nəqliyyat və logistika marşrutları tapmasından asılı olacaq. Bütün bunları nəzərə alaraq, şübhəsiz ki, həm Cənubi Qafqaz, həm də Mərkəzi Asiya yeganə dayanıqlı tranzit imkanları kimi seçilir.

Cənubi Qafqaz marşrutunun inkişafı

Bütün yuxarıda qeyd olunan hadisələrə görə Cənubi Qafqaz marşrutunun inkişafı baxımından ikitərəfli, üçtərəfli və çoxtərəfli sazişlərin əhəmiyyəti getdikcə artır. Orta Dəhliz kimi tanınan Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun (TİTR) Xəzər regionundan keçməklə inkişafı üçün artan tələblər konkret addımların atılmasını tələb edir. Bu məsələ regional liderlər, xüsusən də Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan qazaxıstanlı həmkarı ilə birlikdə dəfələrlə vurğulanıb. Nəticədə, bu ölkələr, o cümlədən Azərbaycan və Gürcüstan artıq tariflər, yük bəyannaməsi, vahid İT həllərdən istifadə və Orta Dəhliz üçün tranzit yüklərin konsolidasiyası ilə bağlı bütün məsələləri həll edəcək birgə müəssisə yaratmaq barədə razılığa gəliblər.

TİTR-in baş katibi Qaydar Abdikerimovun sözlərinə görə, bu müştərək müəssisə 2023-cü ilin əvvəlindən ortalarına kimi qeydiyyatdan keçəcək. Bu yeni çərçivədə Şimal-Cənub beynəlxalq dəhlizinin Xəzər dəniz limanları ilə birləşdirilməsi və dəhlizin İran, Körfəz ölkələri, Şimali Afrika və Hindistanı əhatə edəcək şəkildə genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Eyni zamanda, Mərkəzi Asiya, Azərbaycan və Gürcüstan vasitəsilə əlavə 150 min konteyner və 35 minə yaxın avtomobilin daşınması planlaşdırılır. Aydındır ki, bu müxtəlif islahatlar Orta Dəhlizin gələcək inkişafına mühüm töhfə verəcək.

Eyni zamanda, Qazaxıstan Dəmir Yolları ilə Azərbaycan Dəmir Yolları arasında logistika sahəsində əməkdaşlıq müqaviləsi imzalanıb. Hər iki tərəf Orta Dəhliz üzrə daşımaların daha da inkişaf etdirilməsi məsələlərini müzakirə edib, həmçinin marşrut boyunca ötürücülük qabiliyyətinin artırılması və tranzit vaxtının azaldılması üzrə işlərin gücləndirilməsinin zəruriliyini qeyd ediblər. 2021-ci ildə TITR vasitəsilə yük dövriyyəsi 586,2 min ton təşkil edib, konteyner daşımaları isə 25,200 iyirmi fut ekvivalent vahidə və ya TEU-ya (standartlaşdırılmış konteyner vahidlərini təsvir etmək üçün istifadə olunan termin) çatıb. Bu rəqəmlər Aİ və Çin arasında yük daşımaları ilə müqayisədə olduqca aşağıdır. Buna baxmayaraq, hazırda regionda aparılan infrastruktur islahatları bu nəqliyyat marşrutu üçün mövcud potensialı daha da artıracaq. Faktiki olaraq, son 4 ildə konteyner daşımaları 2,8 dəfə artıb.

Nəhayət, qeyd edək ki, həm İran, həm də Azərbaycan İrandan keçməklə Azərbaycanın Naxçıvan eksklavına, oradan isə dünya bazarlarına yol layihəsi üzərində işləməyə hazırlaşır. Bunu asanlaşdırmaq üçün həm Azərbaycan, həm də İran bu yaxınlarda yeni kommunikasiya əlaqələrinin yaradılmasına dair anlaşma memorandumu imzalayıblar, bura nəqliyyat kanalları üçün müvafiq infrastrukturun tikintisi daxildir. Hər iki tərəf sərhəddə gündə 500 giriş-çıxışı olan ən azı 1000 yük parkını (ixrac, idxal və tranzit malları) qəbul edə biləcək keçid məntəqəsi tikməyi planlaşdırır. Bu, böyük bir genişlənmədir və tranzit üçün daha bir nəqliyyat dəhlizi yaradır. Bundan əlavə, İranla yeni logistika layihəsi ilə yanaşı, Ermənistan ərazisindən keçən Zəngəzur dəhlizinin açılması da gündəmdədir. 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsi fonunda Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərin vəziyyətini nəzərə alsaq, məsələ bir qədər mübahisəlidir. Buna baxmayaraq, Zəngəzur dəhlizi ilə həm dəmir yollarının, həm də avtomobil yollarının açılması məsələsi bu ayın əvvəlində aprelin 6-da Brüsseldə hər iki ölkənin liderləri tərəfindən müzakirə edilib. Azərbaycan artıq öz gəmiçilik qabiliyyətini artırmaq üçün tədbirlər görüb və Xəzər dənizi ilə yükdaşımaların həcmini artırmağı planlaşdırır.

Cənubi Qafqazın, xüsusilə Azərbaycanın Avrasiya regionunun tranzit marşrutlarında ən mühüm cəhəti onun digər marşrutlarla müqayisədə heç bir beynəlxalq məhdudiyyətə məruz qalmamasıdır. Hər halda, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri, Cənubi Qafqaz boru kəməri və digərləri kimi əvvəlki uğurlu meqa layihələr regionun həm biznes üçün açıq olduğunu, həm də çoxsaylı dövlətlərlə əməkdaşlıq etmək iqtidarında olduğunu nümayiş etdirir. ABŞ-ın keçmiş milli təhlükəsizlik müşaviri Zbiqnev Bjezinski Azərbaycanı Mərkəzi Asiya ilə birləşdirən bir amil kimi təqdim edirdi. Müasir siyasətçilər də onun sağlam məsləhətlərinə qulaq asmalı və buna uyğun olaraq planlama aparmalıdırlar.

Asif Cəfərov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: ABŞ   Rusiya   Ukrayna  


Bizi "telegram"da izləyin