Əfqanıstan Müharibəsi hələ də davam edir – “Taliban” indi özü terrorla mübarizə aparır

2022/10/1664952866.jpg
Oxunub: 1457     20:16     05 Oktyabr 2022    
Əfqanıstan hökumətinin devrilməsi və 2021-ci ilin avqustunda bütün ölkədə “Taliban”ın yüksəlişi ilə taliblər və onların tərəfdarları Əfqanıstanda münaqişənin təxminən yarım əsrdən sonra nəhayət başa çatdığı barədə hekayə yayırlar. Amma bu yalan iddiadır, bu, sadəcə olaraq ayrı-ayrı şəxslərin və ölkələrin Əfqanıstandan ayrılması üçün bir bəhanədir. Anlaşılan odur ki, beynəlxalq ictimaiyyət Əfqanıstandakı münaqişələrdə uzun müddət iştirak etdikdən sonra tükənib, lakin münaqişə hələ bitməyib. Əvəzində o, yalnız yeni bir formaya alıb və bu dəfə Əfqanıstana, regiona və dünyaya dəyən zərərin miqyası qanlı, dərin və düzəlməzdir.

Əfqanıstanda əlli ildən bəri davam edən münaqişə dörd mərhələdən keçib. Yəni, münaqişənin mahiyyəti hər on ildən bir inkişaf edib. Birinci mərhələ (1973-1991) ideoloji müharibə ətrafında cərəyan edirdi. Bu iki hissədən ibarət idi: biri böyük şəhərlərdə mitinqlərlə ideoloji, akademik və elmi müzakirələr, digəri isə sosialist idarəçiliyinə qarşı silahlı mübarizə və 1979-cu ildə Sovet İttifaqının Əfqanıstanı işğalı ilə bağlı idi. İkinci mərhələ, 1991-2001-ci illər arasında iki əsas xüsusiyyət ətrafında cərəyan edirdi: ultra-sağçılar (“Hizbullah” və “Taliban”) və mötədil sağçılar (“Əfqanıstan İslam Dövləti”) və Əfqanıstanın etnik qrupları arasında hakimiyyəti ələ keçirmək və balanslaşdırmaq üçün müharibə. 2001-2021-ci illər arasında baş verən üçüncü mərhələdə, müharibə inhisarçı hakimiyyət üzərində gücün ədalətli bölüşdürülməsi üçün idi. ABŞ və NATO-nun Əfqanıstana müdaxiləsi ölkədə siyasi (Kabildə) və hərbi (“Taliban”a qarşı) mübarizə mühiti yaratdı. Və nəhayət, dördüncü mərhələdə, 2021-ci ildən etibarən, hakimiyyətin ədalətli bölüşdürülməsi üçün mübarizə aparan siyasi vasitələr Əfqanıstanı total müharibə vəziyyətinə gətirib çıxardı.

Bu gün Əfqanıstanda ənənəvi və müasir üsullarla dini müharibə, etnik müharibə, vəkalət müharibəsi və mafiya müharibəsi baş verir. Qrupların müxtəlif məqsədləri və digər ölkələrin cəlb edilməsi əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha genişdir.

Xarici analitiklər arasında yayılmış inancın əksinə olaraq, Əfqanıstanın “Taliban”ın əlinə keçməsi əvvəldən müxtəlif silahlı qruplar tərəfindən birmənalı qarşılanmayıb. “Xorasan İŞİD” (İŞİD-K) ultra-ekstremist, silahlı cərəyanı və Əfqanıstan taciklərinin “Milli Müqavimət Cəbhəsi” adlanan mötədil, millətçi cəbhəsi dağlıq və keçilməz sığınacaqlarında müqavimət göstərərək “Taliban” hakimiyyətinə qarşı mübarizə apardılar.

İŞİD-K 2020-ci il Doha razılaşmasına işarə edərək, “Taliban” hökumətini ABŞ və digər autsayderlərin kuklası adlandırır və bəyan edir ki, “Taliban” hakimiyyəti lap öncədən “ona tapşırılan missiyanı” yerinə yetirir. İŞİD-K rəqibi “Taliban”a qarşı “yeni müharibə üsulları” əsasında intiharçı hücumlar və partlayışlar həyata keçirib. “Taliban” hakimiyyətinin ilk həftəsində Kabil hava limanı ətrafındakı ölümcül hücum İŞİD-K-nın “Taliban”ı rədd etməsinin başlanğıcı oldu. “Taliban” hakimiyyəti ələ keçirdikdən sonra səkkiz ay ərzində İŞİD-K tərəfindən bir neçə böyük terror aktı həyata keçirilib. Hücumlar zənciri davam etdi, aprelin 19-da Kabildəki Əbdülrəhim Şəhid liseyinə İŞİD-K hücumu çoxlu sayda itkiyə səbəb oldu.

“Taliban”ın ənənəvi düşməni və əsas müxalifəti kimi Milli Müqavimət Cəbhəsi (NRF) həm də onun hakimiyyəti üçün potensial təhlükə kimi ortaya çıxıb. Qərbdə Herat şəhərindəki Məhəmməd İsmayıl Xan, şimaldakı Bəlx şəhərində Atta Məhəmməd Nur və Taxar, Pərvan və digər vilayətlərdəki digər komandirlər kimi NRF liderləri və komandirləri Əfqanıstan Milli Ordusundan kənarda hərbiləşdirilmiş qüvvələrə qoşuldular. Əfqanıstanın şimal-qərbindəki mərkəzi Həzaracatdan Əbdül Qani Əlipur və general Dostum da müqavimət qüvvələrinin müttəfiqi kimi “Taliban”a qarşı dayanıblar. NRF-nin ən ciddi cəbhəsinə Pəncşirdə mərhum Əhməd Şah Məsudun oğlu Əhməd Məsud rəhbərlik edir. Məsud qüvvələri bu gün də müqavimət göstərir və getdikcə cəbhələrini və miqyaslarını genişləndirir.

SIGAR hesabatına görə, NRF-nin müqaviməti keçmiş Əfqanıstan Milli Müdafiə Qüvvələri komandirləri və əsgərlərinin onlara qoşulmasına səbəb olub. Paralel olaraq digər partizan cəbhələri, xüsusilə Əfqanıstan Azadlıq Cəbhəsi (ALF) yaradılıb. Üstəlik, Əfqanıstanın digər bölgələrində media təbliğatı “Taliban”a qarşı başqa döyüşlər və yeni cəbhələrin formalaşması ilə bağlı iddialar irəli sürür.

Amma “Taliban” hakimiyyətinə müqavimət təkcə silahlı cəbhələrlə məhdudlaşmır. Əfqanıstanın böyük şəhərlərində və şəhər yerlərində demokratik qüvvələr, gənclər, qadınlar, media və vətəndaş cəmiyyəti üzvləri hökumətdən və “Taliban” hərəkatından kənarda qalmalarına baxmayaraq, daha liberal cəmiyyət qurmaq üçün mübarizə apararkən qarşı tərəf “Talibanfobiya”nın qarşısını almağa davam edir.

Bütün bu faktlar Əfqanıstanın münaqişə dövriyyəsində yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərir. Bu dəfə Əfqanıstan ciddi və düzəlməz zəifliklərdən əziyyət çəkir. Bir tərəfdən “Taliban” və beynəlxalq terror qruplaşmaları qanlı terror aktları törətmək üçün xüsusi bacarıqlara yiyələniblər, habelə terrorçu qruplar Əfqanıstana yaşamaq üçün toplaşmayıb. Əvəzində beynəlxalq terrorçu qruplar Əfqanıstandan terror fəaliyyətləri üçün təhlükəsiz sığınacaq kimi istifadə edirlər. Digər tərəfdən, monoetnik siyasətə əsaslanan “Taliban”ın mahiyyəti və daxili davranışı Əfqanıstanda dərin etnik parçalanmanı genişləndirib ki, bu da xoş niyyətli, lakin səthi vasitəçiliklə həll edilə bilməz.

Əfqan intellektualları ilk dəfə olaraq Əfqanıstanın parçalanmasını müzakirə edirlər. Keçmiş prezident Məhəmməd Əşrəf Qaninin keçmiş müşaviri Həmdullah Moheb hökumətin dağılmasından sonra verdiyi müsahibədə “Haqqani-Taliban” liderlərinin açıq şəkildə Əfqanıstanın bölünməsinə qarşı olduqlarını iddia edib. Onlar Əfqanıstanda federalizmin mənimsənilməsinin əleyhinədirlər. Ona görə də Əfqanıstandakı münaqişənin həlli üzrə danışıqlar yaxın gələcəkdə davam etdiriləcək.

Əfqanıstan münaqişəsinin birinci, ikinci və üçüncü fazalarında döyüşən tərəf kimi iştirak edən ölkələr bu bölgədən ayrıla bilməz. Əslində, bu, onların diplomatik və təhlükəsizlik gündəmlərindən üstün olmalıdır. Rusiya-Ukrayna müharibəsi Əfqanıstan münaqişəsinə kölgə salmamalıdır, çünki bu münaqişə təkcə Əfqanıstanda deyil, həm də regionda və bütün dünyada daha qorxulu terror təşkilatlarını və düzəlməz fəlakətləri ortaya çıxaracaq.

Asif Cəfərov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Taliban   ABŞ   Əfqanıstan  


Bizi "telegram"da izləyin