NATO ölkələrinin müdafiə xərcləri 2014-2021 – ARAŞDIRMA

2022/05/1652681188.jpg
Oxunub: 1212     16:38     16 May 2022    
NATO mütəmadi olaraq müttəfiqlərinin müdafiə xərcləri haqqında məlumat toplayır və bu məlumatları müxtəlif qrafiklərlə təqdim edir. Cari və təxmin edilən məlumatlar hər bir ölkənin müdafiə nazirliyi tərəfindən qəbul edilmiş yanaşmaya uyğun olaraq hesabata daxil edilir. Hesabatdakı rəqəmlər ölkənin silahlı qüvvələrinin ehtiyaclarını, müttəfiq və ittifaq ehtiyaclarını ödəmək üçün maliyyə ili ərzində hökumətlər tərəfindən edilən və ediləcək ödənişləri əks etdirir.

Müdafiə xərclərinə ilk növbədə ölkələrin silahlı qüvvələri daxil olsa da, ölkələrin müdafiə nazirliklərinə bağlı kosmos, kiber, sahil mühafizəsi, hərbi səhiyyə və logistika kimi birgə təşkilatların büdcələrini də əhatə edir. Bu büdcələrə müttəfiqlərin daxili işlər nazirliklərinə bağlı jandarma, milli təhlükəsizlik və sahil mühafizəsi kimi bölmələrin büdcələri də daxil ola bilər. Belə hallarda xərclər yalnız hərbi taktika üzrə təlim keçmiş, hərbi texnika ilə silahlanmış qüvvələrə nisbətdə daxil edilir.

Hərbi idarələrin istefada olan hərbi qulluqçularına və mülki işçilərinə bilavasitə dövlət tərəfindən ödənilən pensiya ödənişləri məlumatlara daxil edilir.

Araşdırma və inkişaf (R&D) xərcləri müdafiə xərclərinə daxildir. Bu xərclərə həmçinin uğurla yekunlaşmayan müdafiə layihələri üzrə xərclər daxildir.

NATO-nun ümumi infrastrukturuna xərclər yalnız hər bir Müttəfiqin ümumi müdafiə xərclərinə həmin ölkənin xalis töhfəsi həcmində daxil edilir. Müharibəyə dəymiş zərər ödənişləri və mülki müdafiə xərcləri NATO-nun müdafiə xərclərinin tərifindən çıxarılıb.

NATO ortaq valyuta kimi ABŞ dollarından (USD) istifadə edir. Hər bir Müttəfiq üçün valyuta məzənnəsi Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) dərc etdiyi orta illik məzənnədir.

Xərclərin artması

ABŞ-ın təkidi nəticəsində NATO ölkələri müdafiə xərclərini ÜDM-in 2%-nə çatdırmağa razılaşaraq büdcələrini artırmağa razılıq verdilər. 2015-ci ildən müdafiə xərclərinin artması 2021-ci ildə də davam edib. Ötən il açıqlanan hesabatda müdafiə xərclərinin artım tempi 2020-ci il üçün 3,9% olub, 2022-ci ildə bu rəqəm 4,8%-ə çatıb. 2021-ci ildə 2020-ci illə müqayisədə 3,1% artım olub.

Türkiyənin müdafiə xərcləri 2020-ci ildə ÜDM-in 1,86%-nə çatıb, lakin məzənnə artımı səbəbindən bu nisbət 2021-ci ildə 1,60%-ə enib. Türkiyə, Kanada, Fransa, Almaniya, Macarıstan, İtaliya, Litva, Latviya, Lüksemburq, Monteneqro, Norveç, Rumıniya, Slovakiya, Böyük Britaniya və ABŞ-da müdafiə xərclərinin ÜDM-ə nisbəti azalıb. Azalma dərəcələri ölkədən ölkəyə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir. Albaniya, Belçika, Xorvatiya, Çexiya, Danimarka, Yunanıstan, Şimali Makedoniya, Polşa, Portuqaliya, Sloveniya və İspaniyada müdafiə xərclərinin ÜDM-ə nisbəti artıb. Bu məqamda vurğulanmalıdır ki, yuxarıda qeyd olunan artım və azalmalar müdafiə xərclərinin ÜDM-ə nisbətidir və ümumi müdafiə xərclərini əks etdirmir.

Artan təhlükə büdcələri artıracaq


2020-ci ilə qədər NATO-nun müdafiə xərclərini ÜDM-in 2%-nə çatdırma mövqeyi çərçivəsində ölkələr büdcələrini artırmağa davam edib və hədəfə çatmaq niyyətlərini açıqlayıblar. Lakin 2021-ci ildə pandemiyanın iqtisadiyyatlara güclü təzyiqi nəticəsində dərəcələr yenidən düşməyə başladı. Bu anda 2022-ci ilin fevralında başlayan Ukrayna-Rusiya müharibəsinin 2022-ci ildə büdcələrdə ciddi artıma səbəb olacağı gözlənilir. ABŞ-ın onsuz da böyük müdafiə büdcəsinə malik olması onu fərqli mövqeyə qoyur. Hətta nəhəng müdafiə fondları yaradan ölkənin tək bir layihəyə xərcləməsi də digər ölkələrin müdafiə büdcəsinin yarıdan çoxunu təşkil edə bilər. Buna görə də ABŞ-ın vəziyyəti digər ölkələrdən fərqlidir.

Fransa və Almaniya NATO-nun ən böyük iqtisadiyyatları arasında olsalar da, müdafiə büdcələri 2%-dən geri qalır və buna görə ABŞ-ın təzyiqinə məruz qalır. Ukrayna-Rusiya müharibəsindən sonra Almaniyanın açıqladığı 100 milyard dollarlıq əlavə müdafiə fondu nəticəsində 2022-ci ildə xüsusilə Almaniyada əhəmiyyətli bir artım gözlənilir.


NATO-nun üzv ölkələrin müdafiə xərclərini ÜDM-in ən azı iki faizinə çatdırmaq hədəfindən başqa, daha bir mühüm qərarı var. NATO hədəflərində avadanlıq xərclərinin ümumi müdafiə büdcəsinin ən azı 20%-ni təşkil etməsi nəzərdə tutulur. Bunu nəzərə alsaq, hərtərəfli modernləşdirmə proqramı həyata keçirən və yenidən dənizdə daha güclü iştirak etmək istəyən Böyük Britaniyanın avadanlıq xərclərindəki payını artırması mühüm hadisədir.

Fransa, İtaliya və Almaniyada artımlar çox yüksək olmasa da, İspaniya və xüsusilə Yunanıstandakı artımlar diqqət çəkir. Həm Yunanıstanın bütün müdafiə xərclərinin artması, həm də texnikanın alınmasına ayrılan payın az qala dörd dəfə artması Türkiyə üçün təhlükə yaradır. Büdcə artımında Yunanıstanın ordusunu modernləşdirmə proqramı, xüsusən də “Rafale” qırıcı təyyarələrinin alınması dominant rol oynayır.

Dəniz və Hərbi Hava Qüvvələrində F-35 döyüş təyyarələri, yeni freqat, sualtı və dəniz patrul gəmiləri layihələri və quru qoşunlarında taktiki təkərli nəqliyyat vasitələrinin təchizatı nəzərə alınmaqla İtaliyanın müdafiə büdcəsində artım normal görünür.

İspaniya ordusu da öz ordusunda geniş modernləşdirmə proqramları ilə məşğuldur. Xüsusilə, yeni nəsil şəbəkə mərkəzli və ortaq döyüş mühitinə hazırlıq məqsədilə istifadəyə verilən “Fuerza 35” Proqramı diqqət çəkir. Proqramda gələcək nəsil döyüş sahəsinə aid bütün açar sözləri (məlumat emal proqramları, yüksək əlaqə, robototexnika, kvant və neyron şəbəkə texnologiyaları, avtonomiya, süni zəka, nanotexnologiya, həssas silah sistemləri, smart sistemlər) tapmaq mümkündür .


NATO ölkələrinin müdafiə xərcləri (2014-2021) (2015-ci ilin valyutalarına əsasən)

Cədvəldə görülən ən böyük dəyişiklik yenə Yunanıstanda oldu. Xərclərin bölgüsündə kadrlara ayrılan pay xeyli azalıb, avadanlıq xərcləri artıb. 2020-ci ildə büdcəsinin 75,63%-ni şəxsi heyətə ayıran Yunanıstanın müdafiə büdcəsində personalın payı azalsa da, bu nisbət ABŞ, İngiltərə və Türkiyədən yüksəkdir. Türkiyə ABŞ və Böyük Britaniya kimi bütün ordusunu peşəkar hərbçilərdən təşkil etməsə də, büdcədən kadrlara ayırdığı pay bu ölkələrdən çoxdur. Bunun müxtəlif səbəbləri var. Türkiyənin müdafiə büdcəsi bu iki ölkə ilə müqayisədə xeyli aşağıdır. Bununla belə, onun ordusu NATO-da böyüklüyünə görə ikincidir. Bundan əlavə, peşəkar hərbi xidmətə keçid davam edir. Ona görə də Türkiyənin kadr xərcləri bu iki ölkədən çoxdur.


NATO-nun 2020-ci ildə cəmi 3 milyon 243 min hərbi qulluqçusu olduğu halda, 2020-ci ildə şəxsi heyətin sayı 3 milyon 282 minə yüksəldi. ABŞ-dan başqa NATO ölkələrinin cəmi 1 milyon 930 min hərbi qulluqçusu var. NATO-nun ikinci ən böyük ordusu olan Türkiyə, ABŞ istisna NATO ölkələrinin hərbi personalının 22,75%-ni təşkil edir.


Türkiyənin müdafiə xərcləri

Türkiyədə məzənnə dəyişkənliyi davam etdikcə müdafiə xərcləri TL ilə artarkən, dollar ifadəsində azalmağa davam edir. Təəssüf ki, NATO missiyaları üçün Afrika və Asiyada mövcudluğu olan, vaxtaşırı Avropada yerləşdirilən, Suriya və İraqda böyük hərbi gücə malik, aktiv qarşıdurma riski yüksək olan Türkiyə Silahlı Qüvvələri üçün bu məsələ kifayət qədər risklidir.

Türkiyə Silahlı Qüvvələri mühüm yerli sistemlərlə güclənməyə davam etsə də, bəzi əsas avadanlıqlarda böyük modernləşdirmə ehtiyacları var. Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin PUA-larla təchiz edilmiş reaktiv təyyarə parkı sürətlə yaşlanmaqda davam edir. Bölgəsində ən fəal hava qüvvələrinə sahib olan Türkiyə Misir, Yunanıstan və İsrail kimi ölkələrin tədarük etdiyi yeni nəsil döyüş təyyarələri ilə daha çox təhdid altındadır. Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri digər imkanları (böyük idarə olunan döyüş sursatları, yüksək döyüş hazırlığı və hazırlıq səviyyəsi, “Barış Qartalı” HEİK və s.) ilə bu təhlükələrə qarşı çəkindiriciliyini qoruyub saxlasa da, məsələ ciddi olaraq qalır.

Quru Qoşunları Komandanlığı Silah Daşıyıcı Vasitə-STA kimi layihələrlə dəstəklənməyə davam etsə də, Ordunun onurğa sütununu ACV-15 olaraq xarakterizə edilən 1990-cı illərdən zirehli döyüş maşınları/personal daşıyıcıları təşkil edir. Suriyada həyata keçirilən əməliyyatlarda ACV-15-lərin qeyri-kafi olduğu müəyyən edilərək modernləşdirmə işlərinə başlanılıb. Lakin bu fəaliyyətlər kifayət etmədiyi üçün yeni maşınlara ehtiyac davam edir. Bu ehtiyacların Yeni Nəsil Yüngül Zirehli Vasitələr layihəsi ilə qarşılanması gözlənilir.

Hərbi Dəniz Qüvvələri Komandanlığı çərçivəsində “İstif” sinfinə məxsus freqatlarla bağlı araşdırmalar davam edərkən, TF-2000 hava hücumundan müdafiə döyüş gəmisinin inşasının başlanılması planlaşdırılır. “Anadolu” amfibiya desant gəmisi təhvil verilməyə hazırlanarkən bu gəmidəki uçan elementlərin tədarükü hələ tamamlanmayıb. Mövcud donanma ilə güclə ayaqlaşan 24 S-70B “SeaHawks” parkının genişləndirilməsi və ya yeni platforma ilə əlavə edilməsi lazımdır. Bundan əlavə, Türkiyənin ən yüksək siyasi gücü olan prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan aviadaşıyıcı gəmilər tikmək niyyətində olduğunu açıq şəkildə bəyan edib.

Türk Silahlı Qüvvələrinin bütün bu əhatəli ehtiyaclarını nəzərə alsaq, habelə müdafiə büdcəsində azalma davam edərsə, illərdir bir çox layihədə görülən geriləmələr də davam edəcək və bu, əlavə problemlər yaradacaq.

Müdafiə Xərcləri (Milyon Dollarla)



NATO-nun ümumi müdafiə xərcləri 2016-cı ildən bəri artmaqda davam edir. NATO-nun müdafiə büdcəsinin ən böyük payı ABŞ-a məxsusdur. ABŞ-ın payı artmağa davam edərkən, ondan kənar NATO regionu Avropa və Kanadada da artım həyata keçirilir. NATO-nun Avropa və Kanadanın ümumi müdafiə xərcləri 2016-cı ildə 255 milyard dollar ikən, 2021-ci ildə bu illər ərzində ~110 milyard dollar artaraq 364 milyard dollara çatıb. Ukrayna-Rusiya müharibəsi nəticəsində Avropa regionunda müdafiə xərclərinin daha da artacağı gözlənilir.



NATO-nun hərbi personalının ümumi sayında ciddi dəyişiklik yoxdur. Müxtəlif dövrlərdə ölkələrin ordularında irili-xırdalı dəyişikliklər görünsə də, Ukrayna-Rusiya müharibəsi səbəbindən Şərqi Avropada şəxsi heyətin sayının artacağını gözləmək olar.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: NATO   Xərclər  


Bizi "telegram"da izləyin