“National Interest”: Zəngəzur dəhlizi və Azərbaycanın “Bir Kəmər, Bir Yol” Təşəbbüsündə prioritet vektor mövqeyi

2021/12/89089-1639730832.jpg
Oxunub: 1370     16:45     26 Yanvar 2022    
“National Interest” nəşrində Adam Lammon İran və Azərbaycan arasında münasibətlərin sonuncu dəfə gərginləşməsi barədə məqalə yazıb.

O qeyd edir ki, 2021-ci ilin payızında İran və Azərbaycan arasında gərginlik indi səngisə də, onların mübahisəsinin əsasında duran gərginlik hələ də həll olunmamış qalır. Bu, onların yaxınlaşmasının qısamüddətli ola biləcəyini deməyə əsas verir.

“Gələcək münaqişənin mümkünlüyünün araşdırılması 2020-ci ildə Ermənistan-Azərbaycan müharibəsinə yenidən baxılmasını tələb edir. 44 davam edən döyüşlərdə Azərbaycan qüvvələri Türkiyənin güclü hərbi dəstəyi və İsrailin silahları sayəsində Qarabağın böyük bir hissəsini Ermənistandan geri alıb, Azərbaycanın İranla keçmiş sərhədinə tam nəzarəti bərpa edib. Rusiyanın vasitəçiliyi ilə əldə edilən atəşkəs İranın xeyrinə olmayan yeni status-kvo yaradıb.

İranın acizliyi bütün müharibə boyu özünü büruzə verdi və bu müddət ərzində müharibə edən tərəflər Tehranın atəşkəs çağırışlarına və münaqişənin həllində vasitəçilik təkliflərinə məhəl qoymadılar. Müharibə zamanı ara-sıra İran ərazisinə artilleriya mərmiləri düşürdü”, - deyə məqalədə bildirilir.

Müəllif qeyd edir ki, Tehran Bakının işğal edilən torpaqlarını azad etmək hüququnu dəstəkləməklə, İranda artan Azərbaycan millətçiliyini sakitləşdirməyə çalışırdı.

Məqalədə daha sonra Azərbaycanın Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı tələblərinə toxunulur. 2021-ci il fevralın 6-da Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı tələblərini səsləndirdi və zorla da olsa oranın açılacağını bildirdi.

“Zəngəzur dəhlizi kimi tanınan və Azərbaycanı Ermənistan vasitəsilə onun qərb anklavı Naxçıvanla birləşdirən bu nəqliyyat marşrutu Azərbaycan və Türkiyə üçün gözlənilən hədəf idi.

2021-ci ilin iyununda İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan “Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında müttəfiqlik əlaqələri haqqında Şuşa Bəyannaməsi”ni imzaladılar, bu, onların müttəfiqliyini qarşılıqlı müdafiə paktı və Zəngəzur dəhlizinin inşa öhdəliyi ilə möhürləyən siyasi və iqtisadi yol xəritəsidir. Bütün Azərbaycanı birləşdirən bu dəhliz Xəzər dənizi üzərindən Avropa İttifaqı, Türkiyə və Mərkəzi Asiyanı birləşdirmək, Türkiyənin türk dünyasını birləşdirmək və Azərbaycanı Çinin “Bir Kəmər, Bir Yol” Təşəbbüsü üçün potensial “prioritet vektor” kimi yerləşdirmək məqsədi daşıyır”, - deyə müəllif bildirib.

Məqalədə qeyd olunur ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması Tehranın qırmızı xəttidir və bu, Türkiyənin regional təsirini nəzərəçarpacaq dərəcədə artıracaq.

“Təbii ki, İran Azərbaycanla Türkiyə arasında inkişaf edən siyasi və müdafiə əlaqələrini diqqətlə izləyir. “Bir millət, iki dövlət” adlandırılan iki qonşu arasındakı münasibətlər Azərbaycan ordusunu geniş təlimlər, birgə təlimlər və silah satışı ilə İlham Əliyevin “Türk ordusunun daha kiçik versiyası” adlandırdığı orduya çevirir. İran bu müttəfiqliyin nəticələrini 2020-ci il müharibəsində gördü”, - deyə məqalədə bildirilir.

Müəllif vurğulayır ki, Türkiyə tərəfindən təmin edilən zərbə tipli PUA-lar Ermənistan ordusunun quru qüvvələrinin məğlub edilməsinə kömək etdi.

“Azərbaycanla İran arasında münasibətlərin normallaşmasına baxmayaraq, bəzi analitiklər xəbərdarlıq edirlər ki, Azərbaycanın yenidən birləşməsi İranı “türk qövsü” ilə əhatə edəcək və bu, Bakının Tehrandan asılılığını aradan qaldıracaq, habelə İranın Cənubi Qafqaza çıxışını Türkiyə və Azərbaycanın susqun razılığı ilə şərtləndirəcək. Ancaq nəticələr aydın deyil. Fuad Çıraqov qeyd edir ki, İran və Azərbaycanın iqtisadi inteqrasiya planları şiddətli geosiyasi rəqabətin perspektivlərini puç edir. Buna baxmayaraq, bugünkü inteqrasiya siyasəti gərginlik artdıqda sabahın təsir mənbələrinə çevrilə bilər. Bir vaxtlar birləşmiş millətlərin birdən-birə kəsilə biləcəyi nəqliyyat əlaqələri, xarici enerji ehtiyatlarından asılılıq silah kimi istifadə edilə bilər.

Bu dəyişən regional dinamika 2021-ci ilin payızında gərginliyin niyə yenidən alovlandığını izah edir. 12 sentyabr 2021-ci il, Azərbaycan, Türkiyə və Pakistan İranın şimalında, Azərbaycanla sərhəddə yerləşən Xəzər dənizində “Üç Qardaş 2021” hərbi təliminə başladı. Azərbaycan İran avtomobillərindən “yol vergisi” tutmağa başladı və iki iranlını Qarabağa daxil olduqları üçün həbs etdi.

Daha sonra, 2021-ci il oktyabrın 1-də İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) Azərbaycanla sərhəddə hərbi təlimə başladı. İranın döyüş oyunları təkcə sərhəd mübahisəsinə cavab deyildi. İran rəsmiləri birmənalı şəkildə bildiriblər ki, İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun “Xeybər Fatehləri” təlimi Azərbaycanda İsrailin təsirinin artmasına cavab olub.

Tehranın irəliyə doğru müdafiə doktrinası İranın xaricində (İraq, Suriya, Livan və Yəmən kimi yerlərdə) düşmənləri sıradan çıxarmaq məqsədi daşıyır, lakin bu da onlara baha başa gəlir. Birincisi, Borzou Dərəgahinin qeyd etdiyi kimi, İranın ABŞ, İsrail və Səudiyyə Ərəbistanı ilə rəqabətə köklənməsi onun Qafqazda diplomatik və kəşfiyyat imkanlarına kifayət qədər diqqət ayırmamasına səbəb olub və onu 2020-ci il müharibəsində xaricdən tamaşaçı qismində təqdim edib.

İkincisi, İranın İsraili Livan, Suriya və Qəzzada mühasirəyə almaq səyləri İbrahim razılaşmaları vasitəsilə İranın qonşuları ilə münasibətləri normallaşdırmağa sövq edib, bu təşəbbüsə Azərbaycanın da daxil olduğu bildirilir. Yaxın Şərq İnstitutunun İran proqramının direktoru Aleks Vatanka ötən ilin oktyabrında yazmışdı ki, Tehran açıq-aydın İsrailin mühasirə strategiyası kimi gördüyü təzyiqləri hiss edir: “İsrail öz tarixində heç vaxt İranla həmsərhəd ölkələrlə bu qədər diplomatik, iqtisadi və hərbi-kəşfiyyat əlaqələrinə malik olmayıb”.

İndi İsrail daha yaxındır, Tehran isə gələcək münaqişədən özünü sığortalamağa çalışır.

Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, İran və Azərbaycan arasında gərginlik mənbələri dərindədir və onların münasibətləri düzəltməsinə baxmayaraq, yaxın gələcəkdə yeni toqquşma yarana bilər”, - deyə müəllif bildirib.

Sevinc Əliyeva
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: İran   Azərbaycan  


Bizi "telegram"da izləyin