Tehran Mərkəzi Asiyanı itirmək istəmir – Zərifin son səyləri

2021/04/10483-1617955327.jpg
Oxunub: 964     11:45     10 Aprel 2021    
İran Xarici İşlər Naziri Məhəmməd Cavad Zərif 5 aprel tarixində Özbəkistana səfəri ilə Orta Asiya turuna başlayıb. İranlı diplomat eyni zamanda Türkmənistan, Qırğızıstan, Qazaxıstan və Tacikistan da diqqət mərkəzindədir. Çinlə hərtərəfli bir müqavilə imzalandıqdan sonra, Tehranın coğrafi mövqeyini gücləndirmək üçün coğrafi-iqtisadi layihələrə inteqrasiya etməsi və bölgədəki itirilmiş mövqeyini bərpa etməsi vacibdir və bu baxımdan bu ölkələrə səfər etmək İran üçün hava və su qədər vacibdir.

Məhəmməd Cavad Zərif, Mərkəzi Asiyaya, Çin tərəfinin İran iqtisadiyyatına 400 milyard dollardan çox sərmayə qoyacağı, Tehran və Pekin arasında 25 illik hərtərəfli bir müqavilə imzalandıqdan sonra gəlib. Çin pulu neft və faydalı mineral hasilatı, İran sənayesinin inkişafı, kənd təsərrüfatı və nəqliyyat infrastrukturunun inşaasına sərf ediləcək. Bunun qarşılığında Çin tərəfi İran neftini və qazını alacaq.

Çin ilə İran arasındakı müqavilənin 2019-cu ildə imzalanmağa hazır olması diqqət çəkir. Lakin o vaxt Çin tərəfi prosesi dondurmağa qərar vermişdi. Yalnız İran-ABŞ zirvə görüşü uğursuz olduqdan sonra Çinlilər artıq ABŞ-la normal əlaqələr qura bilməyəcəklərini başa düşdülər və Tehranla müqavilə imzalandı.

Bu müqavilə İran üçün ciddi və uzunmüddətli bir sərmayə təmin edir, Çinə isə neft və qaz tədarük edir. Hansı qiymətə olması, başqa bir mövzudur. Çin həmişə pul qazanmaq üçün tərəfdaşlarının çətin vəziyyətindən istifadə edib və edir. Məlumdur ki, İran nüvə proqramı ilə əlaqədar ABŞ sanksiyalarının təzyiqinə məruz qalır, bu razılaşma işə yarayarsa, ABŞ sanksiyalarının “divarı” ciddi şəkildə zərbə alacaq və sadəcə yarılacaq. İran, ABŞ-a və müttəfiqlərinə qarşı onların sanksiyaların geniş xarakterli olmadığını bu şəkildə göstərən ilk ölkə ola bilər. Uğur qazanarsa, İran təcrübəsi məhdudiyyət altında olan digər ölkələrdə də tətbiq oluna bilər.

İran-Çin müqaviləsi Tehran üçün maraqlı bir coğrafi-iqtisadi və geosiyasi addımdır. Zərifin səfəri regional layihələrin hazırlanması və inkişafı ilə bağlıdır.

İran Xarici İşlər nazirinin səfəri zamanı İran-Çin əlaqələrinin quru yolu ilə yalnız Orta Asiya ölkələri vasitəsilə əlaqə saxlaya biləcəyindən nəqliyyat və logistik layihələrin müzakirəsi diqqət mərkəzində olacaq. Daşkənddəki danışıqlarda, ehtimal ki, İranın ehtiyac duyduğu Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolunun inşası müzakirə edilib. İran maraqlıdır, çünki bu Özbəkistan-Əfqanıstan-İran (Məzari-Şərif-Herat-Çabahar limanı) nəqliyyat dəhlizi ola bilər. Tehran bu yolun işləməsində maraqlıdır. 2020-ci ildə, koronavirusun yayılması ən yüksək həddə çatdıqda, bu marşrut üzrə avtomobil əlaqəsi yaradılmışdı. İndi bu marşrutun dəmir yolu tikintisi yolu ilə gücləndirilməsinə zərurət var.

Türkiyənin Orta Asiya istiqamətində fəallığının artırılması təkcə Rusiya və Çin üçün deyil, İran üçün də müəyyən məsələləri gündəmə gətirir. Tehran martın 31-də türk formatında keçirilən video konfransın nəticələrindən narahatdır. Şübhəsiz ki, Türkiyənin Orta Asiyada mövqeyi güclüdür, lakin İran, xüsusən də AİƏT qurumuna qoşulma planları ilə əlaqədar olaraq Orta Asiya istiqamətində fəallığını artıra bilər. Ekspertlər əmindirlər ki, bu ölkə təşkilatın daimi üzvü olmasa belə, İranla AİƏT arasında azad ticarət zonası yaratmaq ideyası həyata keçiriləcək.

Rusiya Strateji Qiymətləndirmə və Proqnozlaşdırma Mərkəzinin baş direktorunun müavini İqor Pankratenkonun sözlərinə görə, prezident Həsən Ruhaninin dövründə Orta Asiya vektoru uğursuz olub. Növbəti prezidentin hansı düşərgədən olmasından asılı olmayaraq, həmin şəxs Orta Asiya istiqamətini yenidən bərpa etməli olacaq.

“Cavad Zərif artıq “topal ördək” olmasına baxmayaraq, hələ də bir zəmin yaratmaq və İranın hərbi-siyasi rəhbərliyinə təqdim etmək lazımdır. Bu, sadəcə Zərifə vida səfəri deyil, ikitərəfli münasibətlərin yoxlanılmasıdır. Çünki birdən-birə İranın Orta Asiyadakı nüfuzunun mövcud olmadığı aydın oldu”, - deyə Pankratenko bildirib.

Bu çərçivədə qeyd edək ki, İranın Orta Asiya tərəfdaşları ilə layihələr azaldı, ticarət minimuma endirildi, ən böyük olan Qazaxıstanla ticarət dövriyyəsi keçən il 1 milyard dollara çatmamışdı, həmçinin bölgədəki siyasi nüfuzunu itirib. Bu amil, məhz Zərifin İranın Xarici İşlər naziri olduğu illərdə baş verib.

Bu səbəbdən, o, bu uğursuz siyasətə görə qismən cavabdehdir. Tehranın əsas vəzifəsi Çin layihələrinə inteqrasiya etməkdir. Ancaq İran üçün yer azdır. İran Mərkəzi Asiya üçün maraqlı deyil. Bu, Zərifin səfəri ilə həll edilə bilməyəcək böyük bir problemdir.

Asif Cəfərov  
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Tehran   Çin  


Tehran Mərkəzi Asiyanı itirmək istəmir – Zərifin son səyləri

2021/04/10483-1617955327.jpg
Oxunub: 965     11:45     10 Aprel 2021    
İran Xarici İşlər Naziri Məhəmməd Cavad Zərif 5 aprel tarixində Özbəkistana səfəri ilə Orta Asiya turuna başlayıb. İranlı diplomat eyni zamanda Türkmənistan, Qırğızıstan, Qazaxıstan və Tacikistan da diqqət mərkəzindədir. Çinlə hərtərəfli bir müqavilə imzalandıqdan sonra, Tehranın coğrafi mövqeyini gücləndirmək üçün coğrafi-iqtisadi layihələrə inteqrasiya etməsi və bölgədəki itirilmiş mövqeyini bərpa etməsi vacibdir və bu baxımdan bu ölkələrə səfər etmək İran üçün hava və su qədər vacibdir.

Məhəmməd Cavad Zərif, Mərkəzi Asiyaya, Çin tərəfinin İran iqtisadiyyatına 400 milyard dollardan çox sərmayə qoyacağı, Tehran və Pekin arasında 25 illik hərtərəfli bir müqavilə imzalandıqdan sonra gəlib. Çin pulu neft və faydalı mineral hasilatı, İran sənayesinin inkişafı, kənd təsərrüfatı və nəqliyyat infrastrukturunun inşaasına sərf ediləcək. Bunun qarşılığında Çin tərəfi İran neftini və qazını alacaq.

Çin ilə İran arasındakı müqavilənin 2019-cu ildə imzalanmağa hazır olması diqqət çəkir. Lakin o vaxt Çin tərəfi prosesi dondurmağa qərar vermişdi. Yalnız İran-ABŞ zirvə görüşü uğursuz olduqdan sonra Çinlilər artıq ABŞ-la normal əlaqələr qura bilməyəcəklərini başa düşdülər və Tehranla müqavilə imzalandı.

Bu müqavilə İran üçün ciddi və uzunmüddətli bir sərmayə təmin edir, Çinə isə neft və qaz tədarük edir. Hansı qiymətə olması, başqa bir mövzudur. Çin həmişə pul qazanmaq üçün tərəfdaşlarının çətin vəziyyətindən istifadə edib və edir. Məlumdur ki, İran nüvə proqramı ilə əlaqədar ABŞ sanksiyalarının təzyiqinə məruz qalır, bu razılaşma işə yarayarsa, ABŞ sanksiyalarının “divarı” ciddi şəkildə zərbə alacaq və sadəcə yarılacaq. İran, ABŞ-a və müttəfiqlərinə qarşı onların sanksiyaların geniş xarakterli olmadığını bu şəkildə göstərən ilk ölkə ola bilər. Uğur qazanarsa, İran təcrübəsi məhdudiyyət altında olan digər ölkələrdə də tətbiq oluna bilər.

İran-Çin müqaviləsi Tehran üçün maraqlı bir coğrafi-iqtisadi və geosiyasi addımdır. Zərifin səfəri regional layihələrin hazırlanması və inkişafı ilə bağlıdır.

İran Xarici İşlər nazirinin səfəri zamanı İran-Çin əlaqələrinin quru yolu ilə yalnız Orta Asiya ölkələri vasitəsilə əlaqə saxlaya biləcəyindən nəqliyyat və logistik layihələrin müzakirəsi diqqət mərkəzində olacaq. Daşkənddəki danışıqlarda, ehtimal ki, İranın ehtiyac duyduğu Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolunun inşası müzakirə edilib. İran maraqlıdır, çünki bu Özbəkistan-Əfqanıstan-İran (Məzari-Şərif-Herat-Çabahar limanı) nəqliyyat dəhlizi ola bilər. Tehran bu yolun işləməsində maraqlıdır. 2020-ci ildə, koronavirusun yayılması ən yüksək həddə çatdıqda, bu marşrut üzrə avtomobil əlaqəsi yaradılmışdı. İndi bu marşrutun dəmir yolu tikintisi yolu ilə gücləndirilməsinə zərurət var.

Türkiyənin Orta Asiya istiqamətində fəallığının artırılması təkcə Rusiya və Çin üçün deyil, İran üçün də müəyyən məsələləri gündəmə gətirir. Tehran martın 31-də türk formatında keçirilən video konfransın nəticələrindən narahatdır. Şübhəsiz ki, Türkiyənin Orta Asiyada mövqeyi güclüdür, lakin İran, xüsusən də AİƏT qurumuna qoşulma planları ilə əlaqədar olaraq Orta Asiya istiqamətində fəallığını artıra bilər. Ekspertlər əmindirlər ki, bu ölkə təşkilatın daimi üzvü olmasa belə, İranla AİƏT arasında azad ticarət zonası yaratmaq ideyası həyata keçiriləcək.

Rusiya Strateji Qiymətləndirmə və Proqnozlaşdırma Mərkəzinin baş direktorunun müavini İqor Pankratenkonun sözlərinə görə, prezident Həsən Ruhaninin dövründə Orta Asiya vektoru uğursuz olub. Növbəti prezidentin hansı düşərgədən olmasından asılı olmayaraq, həmin şəxs Orta Asiya istiqamətini yenidən bərpa etməli olacaq.

“Cavad Zərif artıq “topal ördək” olmasına baxmayaraq, hələ də bir zəmin yaratmaq və İranın hərbi-siyasi rəhbərliyinə təqdim etmək lazımdır. Bu, sadəcə Zərifə vida səfəri deyil, ikitərəfli münasibətlərin yoxlanılmasıdır. Çünki birdən-birə İranın Orta Asiyadakı nüfuzunun mövcud olmadığı aydın oldu”, - deyə Pankratenko bildirib.

Bu çərçivədə qeyd edək ki, İranın Orta Asiya tərəfdaşları ilə layihələr azaldı, ticarət minimuma endirildi, ən böyük olan Qazaxıstanla ticarət dövriyyəsi keçən il 1 milyard dollara çatmamışdı, həmçinin bölgədəki siyasi nüfuzunu itirib. Bu amil, məhz Zərifin İranın Xarici İşlər naziri olduğu illərdə baş verib.

Bu səbəbdən, o, bu uğursuz siyasətə görə qismən cavabdehdir. Tehranın əsas vəzifəsi Çin layihələrinə inteqrasiya etməkdir. Ancaq İran üçün yer azdır. İran Mərkəzi Asiya üçün maraqlı deyil. Bu, Zərifin səfəri ilə həll edilə bilməyəcək böyük bir problemdir.

Asif Cəfərov  
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Tehran   Çin