Aİ və Qarabağda qazanılan zəfər: Təkrarlanan səhvlər

2021/01/344-1611129903.jpg
Oxunub: 3155     10:00     21 Yanvar 2021    
2020-ci il sərt və görünməmiş bir il kimi yadda qalsa da, Azərbaycanın Qarabağda Ermənistan üzərində əfsanəvi qələbəsi COVID-19 pandemiyasının kölgəsində qalmadı. Ümumilikdə, Dağlıq Qarabağa dair atəşkəs müqaviləsi sıradan bir sərhəd müqaviləsi deyil, eyni zamanda ən mürəkkəb “dondurulmuş münaqişələrin” belə diplomatiya və/və ya hərbi güc tətbiqi ilə həll oluna biləcəyi həqiqətinin təzahürü kimi qeyd ediləcək.

Buna baxmayaraq, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllini az qiymətləndirən və Türkiyənin münaqişəyə “oyun dəyişdirici” kimi daxil edilməsini görməzlikdən gələrək Azərbaycanın texnoloji üstünlüyünü azaltmaq niyyətində olan bir sıra aktorlar var. Təəssüf ki, Avropa İttifaqı (Aİ) bunlardan biridir. Məsələn, Aİ-nin baş diplomatı Cosep Borrellin bölgədə Aİ-nin birlik yerləşdirmə ehtimalı ilə bağlı son açıqlamaları İttifaqın rasional siyasət yeritməkdən necə məhrum olduğunu göstərir. Borrell Aİ-nin əraziyə qoşun yeritməyəcəyini və Türkiyənin etdiklərini etməyəcəyini bildirib. Əslində Borrellin münasibəti Aİ-nin uzaqgörən və etibarlı bir aktor kimi mövqeyini möhkəmləndirməyi hədəfləyən uzunmüddətli hədəflərindən uzaqlaşdığını gizlədə bilmədi.

Aİ-nin Cənubi Qafqazdakı münaqişəyə müdaxilə etmək istəməməsi qlobal yumşaq güc olaraq qalma səyləri altında başa düşülə bilsə də, Borrellin Türkiyə ilə bağlı fikirləri qəbuledilməzdir. Bu düşündürücü fikirlərdən sonra, 18 dekabr tarixində Belçika Nümayəndələr Palatasının Dağlıq Qarabağla bağlı qəbul etdiyi 1597 saylı qərar Belçika siyasətinin açıq-aşkar birtərəfli erməni rəvayətlərindən qaynaqlandığını düşünür. Bu arada Belçika parlamentinin 1915-ci il hadisələrinə istinad etməsi Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyanın Qarabağdakı Azərbaycan əməliyyatlarının qondarma “erməni soyqırımı”nın davamı olduğunu iddia edərək əsassız açıqlamalarına bənzəyir. Belçika parlamentarilərinin bir çoxunun öz xalqı tərəfindən də qəti şəkildə tənqid olunan məğlub baş nazirə bu qədər diqqət göstərdiyini müşahidə etmək kədərlidir. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi Belçika Nümayəndələr Palatasının “daxili siyasətə xidmət edən dar maraqlar” tərəfindən girov götürüldüyünü bildirdi.

Türkiyə nə etdi?

Ankaralı siyasi analitik Əli Bakir bildirib ki, münaqişənin nəticəsi və Türkiyənin davamlı siyasi mövqeyi Ankara istehsalı olan PUA-ların rolundan danışmasaq, Türkiyənin Qafqazda gücləndiyini göstərir. Bakirin yanaşması olduqca inandırıcıdır, çünki Türkiyənin Qarabağ münaqişəsinin həllinə verdiyi töhfələr çox yönlüdür. Əsasən, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan bölgədəki yeni qurulmuş siyasi düzəni xülasə etdi: “Qarabağ artıq dondurulmuş bir münaqişə deyil, bu, şanlı qələbədir”.

Türkiyənin bölgədəki uğurlarını qiymətləndirərkən, ilk növbədə Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi altında Azərbaycanın qətiyyətliliyi və rasional siyasət qurması tərif edilməlidir. İrəvandan fərqli olaraq Bakı Soyuq Müharibədən sonrakı münaqişələrin mahiyyətini hərtərəfli başa düşür.

Pentaqonun “Joint Vision 2020” hesabatını (2000) xatırladayaraq qeyd etmək olar ki, XXI əsrdə müharibələr ABŞ tərəfindən uzun müddət “şəbəkə mərkəzli müharibələr” olaraq görülürdü. Bu hesabata görə, Amerika hərbi strategiyası kosmosda, açıq dənizlərdə, hava və informasiya texnologiyalarında “ram spektrli hakimiyyət” üzərində qurulmalıdır. Göründüyü kimi, Azərbaycan bu gözləntiləri müəyyən dərəcədə qəbul edib. İstanbulda yerləşən EDAM düşüncə mərkəzinin eksperti Can Kasapoğlu hərbi arsenalını şaxələndirməklə yanaşı, Azərbaycanın hərbi doktrinasını və hərbi elm məlumatlarını da inkişaf etdirdiyini düşünür. Kasapoğlunun sözlərinə görə, Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı qardaşlıq həmrəyliyi xaricində Azərbaycan Silahlı Qüvvələrindəki artan “dronlaşdırma” tendensiyaları ənənəvi müharibələrin həssaslığını göstərdi. Kasapoğlu bu tendensiyaları tam bir robot müharibəsi doktrinasının və əməliyyat konsepsiyasının Azərbaycana köçürülməsi kimi başa düşür. Bu səbəbdən, PKK terror təşkilatını və bölgədəki qollarını cəbhədə istifadə edən Ermənistanın müharibədə məğlub olması təəccüblü deyil. Bu müharibə bir daha sübut etdi ki, terrorizmdən istifadə etmək müstəqil bir dövlət üçün seçim ola bilməz. İndi Türkiyənin Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinə dəstəyi sayəsində “Qarabağ artıq dondurulmuş münaqişə deyil”.

Alman müharibə nəzəriyyəçisi Karl don Klauzevits məşhur “Müharibə haqqında” kitabında qeyd edir ki, müharibə siyasətin başqa vasitələrlə davamıdır. Onun dövlət mərkəzli arqumentlərinin bir neçə dəfə səhv olduğu sübut olunsa da, bir çox halda hələ də qüvvədədir. Qarabağ nümunəsində Prezident İlham Əliyev sülhün yalnız erməni işğalına son qoyulması ilə əldə edilə biləcəyini və Türkiyəsiz təmin edilə bilməyəcəyini düşünürdü. Bu prinsiplərə əsasən hərbi müdaxilə ehtimalı müzakirə mövzusu idi və işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərini geri qaytarmaq üçün son çarə olaraq qəbul edildi. Beləliklə, Azərbaycan və Türkiyənin bölgədə hərbi əməliyyatlar həyata keçirmək əzmi Klausevits paradiqmasını bir daha sübut etdi. Azərbaycan hərbi əməliyyatları müvəffəqiyyətlə həyata keçirərkən, münaqişənin sülh yolu ilə həll edilməsinə - siyasi bir şərt olaraq israr etməyə davam edirdi. Nəhayət, Azərbaycanın özünümüdafiə hüququndan istifadə etməsi onun siyasi və diplomatik hədəflərini tamamladı.

Türkiyə, Azərbaycan və Avropa təhlükəsizliyi: Yenilənmiş Aİ siyasətinə ehtiyac var

Son zamanlarda, Yunanıstan və Kipr ikilisinin dar düşüncəli maraqlarını qorumaqla Aİ “Avropa sərhədləri”nin təhlükəsizliyinə çağırış edərək təmkin nümayiş etdirdi. Türkiyə ilə Yunanıstan arasında davam edən qaçqın böhranı bunun bariz nümunəsidir. Aİ açıq şəkildə ciddi bir dilemma ilə qarşılaşır, bir tərəfdən Avropa təhlükəsizliyini və “Avropa sərhədlərini” qorumaq kimi prioritetləri vurğulayır və digər tərəfdən Aİ üzvü olmayan Avropa aktorlarının üstünlük təşkil etdiyi belə bir kritik bölgədə sülhün qorunmasında birbaşa iştirakdan yayınır. Bu arada, Qarabağda qazanılan uğurları azaltmaq və tənqid etmək/qınamaq bu çıxılmazlığı daha da dərinləşdirəcək.

Aİ həll olunmadan əvvəl işğal altındakı Azərbaycan ərazilərindəki erməni vəhşiliyinə göz yumaraq, Qarabağdakı nəticəsizliyi və tərəfsizliyi təbliğ etdi. Bununla birlikdə, Aİ üzv ölkələri arasında Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı ortaq iradə olmadığı üçün Aİ-nin Ermənistanın “təxirə salınma diplomatiyası” lehinə fəal neytrallıq siyasəti iflasa uğradı. Belçika Parlamentinin uğursuz qətnaməsi ilə bir daha möhkəmlənən Aİ-nin Ermənistanın tanınmış hücum zehniyyətinə qarşı xoşagəlməz münasibəti daha da təəccüblüdür. Ümumilikdə, Aİ Dağlıq Qarabağ münaqişəsini düzgün və qətiyyətli şəkildə idarə etmək niyyətində deyildi. İndi İttifaq sadəcə “passiv müşahidəçi” kimi dayanır.

Aİ-nin ən yüksək diplomatının son açıqlaması bu nəticənin təzahürüdür. Aİ rəhbərliyi zahirən passiv müşahidəçi olaraq qalmağı seçib.

Bu şərtlər nəzərə alınmaqla, yenilənmiş Aİ siyasətinin zəruriliyi göz qabağındadır. Hər şeydən əvvəl Aİ-nin Türkiyənin bu münaqişədə mübahisəsiz oyun dəyişdirici və sülh vasitəçisi olduğu qənaətinə gəlməsi üçün inandırıcı səbəblər var. İkincisi, Aİ-nin Türkiyənin hərəkətlərinin “oyun”u Azərbaycanla Rusiyaya qarşı ağırlıq yaratmaqla Avropa və Qərb maraqları lehinə dəyişdiyinə inandığı inandırıcı səbəblər də var. Üçüncüsü, Türkiyənin bölgədəki ölkələrlə yaxşı qonşuluq və çoxşaxəli əlaqələri var. Aİ-nin Rusiyanın yenidən canlanmasından narahat olduğu və Türkiyənin İttifaqın Qafqazdakı ölkələrlə ortaqlıq qurma siyasətini alqışladığı bir siyasi mühitdə Aİ Türkiyəyə qarşı uğursuz mövqeyini yeniləməyə üstünlük verməlidir. Avropa İttifaqı Türkiyə və Türkiyənin hərbi varlığı ilə bağlı ritorikasını dəyişdirmədikcə, Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı hökmranlığının sona çatması sadəcə ümid olaraq qalacaq.

Firuz Bağırov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər:   Qarabağ   Azərbaycan   Türkiyə  


Aİ və Qarabağda qazanılan zəfər: Təkrarlanan səhvlər

2021/01/344-1611129903.jpg
Oxunub: 3156     10:00     21 Yanvar 2021    
2020-ci il sərt və görünməmiş bir il kimi yadda qalsa da, Azərbaycanın Qarabağda Ermənistan üzərində əfsanəvi qələbəsi COVID-19 pandemiyasının kölgəsində qalmadı. Ümumilikdə, Dağlıq Qarabağa dair atəşkəs müqaviləsi sıradan bir sərhəd müqaviləsi deyil, eyni zamanda ən mürəkkəb “dondurulmuş münaqişələrin” belə diplomatiya və/və ya hərbi güc tətbiqi ilə həll oluna biləcəyi həqiqətinin təzahürü kimi qeyd ediləcək.

Buna baxmayaraq, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllini az qiymətləndirən və Türkiyənin münaqişəyə “oyun dəyişdirici” kimi daxil edilməsini görməzlikdən gələrək Azərbaycanın texnoloji üstünlüyünü azaltmaq niyyətində olan bir sıra aktorlar var. Təəssüf ki, Avropa İttifaqı (Aİ) bunlardan biridir. Məsələn, Aİ-nin baş diplomatı Cosep Borrellin bölgədə Aİ-nin birlik yerləşdirmə ehtimalı ilə bağlı son açıqlamaları İttifaqın rasional siyasət yeritməkdən necə məhrum olduğunu göstərir. Borrell Aİ-nin əraziyə qoşun yeritməyəcəyini və Türkiyənin etdiklərini etməyəcəyini bildirib. Əslində Borrellin münasibəti Aİ-nin uzaqgörən və etibarlı bir aktor kimi mövqeyini möhkəmləndirməyi hədəfləyən uzunmüddətli hədəflərindən uzaqlaşdığını gizlədə bilmədi.

Aİ-nin Cənubi Qafqazdakı münaqişəyə müdaxilə etmək istəməməsi qlobal yumşaq güc olaraq qalma səyləri altında başa düşülə bilsə də, Borrellin Türkiyə ilə bağlı fikirləri qəbuledilməzdir. Bu düşündürücü fikirlərdən sonra, 18 dekabr tarixində Belçika Nümayəndələr Palatasının Dağlıq Qarabağla bağlı qəbul etdiyi 1597 saylı qərar Belçika siyasətinin açıq-aşkar birtərəfli erməni rəvayətlərindən qaynaqlandığını düşünür. Bu arada Belçika parlamentinin 1915-ci il hadisələrinə istinad etməsi Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyanın Qarabağdakı Azərbaycan əməliyyatlarının qondarma “erməni soyqırımı”nın davamı olduğunu iddia edərək əsassız açıqlamalarına bənzəyir. Belçika parlamentarilərinin bir çoxunun öz xalqı tərəfindən də qəti şəkildə tənqid olunan məğlub baş nazirə bu qədər diqqət göstərdiyini müşahidə etmək kədərlidir. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi Belçika Nümayəndələr Palatasının “daxili siyasətə xidmət edən dar maraqlar” tərəfindən girov götürüldüyünü bildirdi.

Türkiyə nə etdi?

Ankaralı siyasi analitik Əli Bakir bildirib ki, münaqişənin nəticəsi və Türkiyənin davamlı siyasi mövqeyi Ankara istehsalı olan PUA-ların rolundan danışmasaq, Türkiyənin Qafqazda gücləndiyini göstərir. Bakirin yanaşması olduqca inandırıcıdır, çünki Türkiyənin Qarabağ münaqişəsinin həllinə verdiyi töhfələr çox yönlüdür. Əsasən, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan bölgədəki yeni qurulmuş siyasi düzəni xülasə etdi: “Qarabağ artıq dondurulmuş bir münaqişə deyil, bu, şanlı qələbədir”.

Türkiyənin bölgədəki uğurlarını qiymətləndirərkən, ilk növbədə Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi altında Azərbaycanın qətiyyətliliyi və rasional siyasət qurması tərif edilməlidir. İrəvandan fərqli olaraq Bakı Soyuq Müharibədən sonrakı münaqişələrin mahiyyətini hərtərəfli başa düşür.

Pentaqonun “Joint Vision 2020” hesabatını (2000) xatırladayaraq qeyd etmək olar ki, XXI əsrdə müharibələr ABŞ tərəfindən uzun müddət “şəbəkə mərkəzli müharibələr” olaraq görülürdü. Bu hesabata görə, Amerika hərbi strategiyası kosmosda, açıq dənizlərdə, hava və informasiya texnologiyalarında “ram spektrli hakimiyyət” üzərində qurulmalıdır. Göründüyü kimi, Azərbaycan bu gözləntiləri müəyyən dərəcədə qəbul edib. İstanbulda yerləşən EDAM düşüncə mərkəzinin eksperti Can Kasapoğlu hərbi arsenalını şaxələndirməklə yanaşı, Azərbaycanın hərbi doktrinasını və hərbi elm məlumatlarını da inkişaf etdirdiyini düşünür. Kasapoğlunun sözlərinə görə, Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı qardaşlıq həmrəyliyi xaricində Azərbaycan Silahlı Qüvvələrindəki artan “dronlaşdırma” tendensiyaları ənənəvi müharibələrin həssaslığını göstərdi. Kasapoğlu bu tendensiyaları tam bir robot müharibəsi doktrinasının və əməliyyat konsepsiyasının Azərbaycana köçürülməsi kimi başa düşür. Bu səbəbdən, PKK terror təşkilatını və bölgədəki qollarını cəbhədə istifadə edən Ermənistanın müharibədə məğlub olması təəccüblü deyil. Bu müharibə bir daha sübut etdi ki, terrorizmdən istifadə etmək müstəqil bir dövlət üçün seçim ola bilməz. İndi Türkiyənin Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinə dəstəyi sayəsində “Qarabağ artıq dondurulmuş münaqişə deyil”.

Alman müharibə nəzəriyyəçisi Karl don Klauzevits məşhur “Müharibə haqqında” kitabında qeyd edir ki, müharibə siyasətin başqa vasitələrlə davamıdır. Onun dövlət mərkəzli arqumentlərinin bir neçə dəfə səhv olduğu sübut olunsa da, bir çox halda hələ də qüvvədədir. Qarabağ nümunəsində Prezident İlham Əliyev sülhün yalnız erməni işğalına son qoyulması ilə əldə edilə biləcəyini və Türkiyəsiz təmin edilə bilməyəcəyini düşünürdü. Bu prinsiplərə əsasən hərbi müdaxilə ehtimalı müzakirə mövzusu idi və işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərini geri qaytarmaq üçün son çarə olaraq qəbul edildi. Beləliklə, Azərbaycan və Türkiyənin bölgədə hərbi əməliyyatlar həyata keçirmək əzmi Klausevits paradiqmasını bir daha sübut etdi. Azərbaycan hərbi əməliyyatları müvəffəqiyyətlə həyata keçirərkən, münaqişənin sülh yolu ilə həll edilməsinə - siyasi bir şərt olaraq israr etməyə davam edirdi. Nəhayət, Azərbaycanın özünümüdafiə hüququndan istifadə etməsi onun siyasi və diplomatik hədəflərini tamamladı.

Türkiyə, Azərbaycan və Avropa təhlükəsizliyi: Yenilənmiş Aİ siyasətinə ehtiyac var

Son zamanlarda, Yunanıstan və Kipr ikilisinin dar düşüncəli maraqlarını qorumaqla Aİ “Avropa sərhədləri”nin təhlükəsizliyinə çağırış edərək təmkin nümayiş etdirdi. Türkiyə ilə Yunanıstan arasında davam edən qaçqın böhranı bunun bariz nümunəsidir. Aİ açıq şəkildə ciddi bir dilemma ilə qarşılaşır, bir tərəfdən Avropa təhlükəsizliyini və “Avropa sərhədlərini” qorumaq kimi prioritetləri vurğulayır və digər tərəfdən Aİ üzvü olmayan Avropa aktorlarının üstünlük təşkil etdiyi belə bir kritik bölgədə sülhün qorunmasında birbaşa iştirakdan yayınır. Bu arada, Qarabağda qazanılan uğurları azaltmaq və tənqid etmək/qınamaq bu çıxılmazlığı daha da dərinləşdirəcək.

Aİ həll olunmadan əvvəl işğal altındakı Azərbaycan ərazilərindəki erməni vəhşiliyinə göz yumaraq, Qarabağdakı nəticəsizliyi və tərəfsizliyi təbliğ etdi. Bununla birlikdə, Aİ üzv ölkələri arasında Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı ortaq iradə olmadığı üçün Aİ-nin Ermənistanın “təxirə salınma diplomatiyası” lehinə fəal neytrallıq siyasəti iflasa uğradı. Belçika Parlamentinin uğursuz qətnaməsi ilə bir daha möhkəmlənən Aİ-nin Ermənistanın tanınmış hücum zehniyyətinə qarşı xoşagəlməz münasibəti daha da təəccüblüdür. Ümumilikdə, Aİ Dağlıq Qarabağ münaqişəsini düzgün və qətiyyətli şəkildə idarə etmək niyyətində deyildi. İndi İttifaq sadəcə “passiv müşahidəçi” kimi dayanır.

Aİ-nin ən yüksək diplomatının son açıqlaması bu nəticənin təzahürüdür. Aİ rəhbərliyi zahirən passiv müşahidəçi olaraq qalmağı seçib.

Bu şərtlər nəzərə alınmaqla, yenilənmiş Aİ siyasətinin zəruriliyi göz qabağındadır. Hər şeydən əvvəl Aİ-nin Türkiyənin bu münaqişədə mübahisəsiz oyun dəyişdirici və sülh vasitəçisi olduğu qənaətinə gəlməsi üçün inandırıcı səbəblər var. İkincisi, Aİ-nin Türkiyənin hərəkətlərinin “oyun”u Azərbaycanla Rusiyaya qarşı ağırlıq yaratmaqla Avropa və Qərb maraqları lehinə dəyişdiyinə inandığı inandırıcı səbəblər də var. Üçüncüsü, Türkiyənin bölgədəki ölkələrlə yaxşı qonşuluq və çoxşaxəli əlaqələri var. Aİ-nin Rusiyanın yenidən canlanmasından narahat olduğu və Türkiyənin İttifaqın Qafqazdakı ölkələrlə ortaqlıq qurma siyasətini alqışladığı bir siyasi mühitdə Aİ Türkiyəyə qarşı uğursuz mövqeyini yeniləməyə üstünlük verməlidir. Avropa İttifaqı Türkiyə və Türkiyənin hərbi varlığı ilə bağlı ritorikasını dəyişdirmədikcə, Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı hökmranlığının sona çatması sadəcə ümid olaraq qalacaq.

Firuz Bağırov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər:   Qarabağ   Azərbaycan   Türkiyə