Su müharibələri: Tayvan və Senkaku adaları üzərindəki mübarizə

2021/01/34-1610440869.jpg
Oxunub: 832     16:34     12 Yanvar 2021    
Tayvan ətrafında Çin hərbi fəallığının artması və Senkaku adalarında Çin sahil mühafizəsinin olması regionu təmas xəttinə çevirib. Pekin, Taypey, Tokio və Vaşinqtonda həm dəniz sərhədlərini, həm də səlahiyyətlilərin səbrini yoxlamaq üçün hərbi əməliyyatlardan istifadə etməyə meyl var. Bu strategiya ən azı 2012-ci ildə Cənubi Çin və Şərqi Çin dənizlərində “döyüşsüz qalib gəlmək” üçün başlanmış qədim Çin səyləri ilə uzlaşır. Ancaq strategiya Sun Tzunun “Müharibə Sənəti”ndə əsas şərt olduğu üçün yeni olmaya bilər: “Bütün döyüşlərdə mübarizə aparmaq və qazanmaq ən yüksək mükəmməllik deyil, ali mükəmməllik düşmənin müqavimətini döyüşmədən qırmaqdan ibarətdir”.

ABŞ-ın "Tayvan qalası"

Çin Xalq Azadlıq Ordusu Tayvan adası ilə sərhəd əyalətlərdə adanın ərazilərini ələ keçirməyi təqlid etmək üçün geniş miqyaslı hərbi təlimlər keçirdi, həmin gün həm də Tayvanda Milli Gün kimi qeyd olunurdu. Təlimlər zamanı Çinin hərbi bölmələrinin birgə inteqrasiyası, pilotsuz uçuş aparatları, xüsusi təyinatlılar və hava-desant qoşunları nümayiş etdirildi. Çin dövlət mediasının yayımladığı videoda raket buraxılışları, desant qüvvələrinin enməsi əks olunub. Həmin gün Tayvan adminstrasiyasının rəhbəri Tsay in-Ven Çin Xalq Respublikasını ada dövləti ilə sülh dialoquna çağıran nitq söyləyib. Çin ordusu Tayvan ətrafında döyüş atəşi üzrə təlimlərinə əlavə olaraq, Çin təyyarələri Tayvanın Hava Hücumundan Müdafiə zonasını (HHM) pozmağa davam edib. Tayvan Müdafiə Nazirliyi bildirir ki, sentyabrın ortalarından etibarən hava hücumundan müdafiə zonası təxminən 40 dəfə pozulub.

Çindən gələn mülki gəmilərin Matsu adalarına yaxınlaşdığı və bəzən 400-500 gəmi sayı ilə ortaya çıxdığı bildirilir. Adalar Tayvandan 100 dəniz mili, Çinin Fujian əyalətindən isə yalnız 10 dəniz mili məsafədədir.

Honkonq və Tayvanın tam ortasında Tayvanın nəzarət etdiyi, lakin ÇXR tərəfindən iddia edilən Pratas adaları yerləşir. Bunlar eyni adadan (Pratas) və Cənubi Çin dənizində yerləşən müxtəlif atollardan ibarətdir ki, bu da Honkonqun 170 dəniz mili cənub-şərqində və Tayvanın cənub-qərbindəki 240 dəniz milində yerləşir. Ada bu yay Honkonqda yaşanan etirazlarda özünü göstərdi: iyul ayında beş Honkonq etirazçısı şəhərdən qaçaraq Tayvandan siyasi sığınacaq istədi, lakin Tayvan Sahil Mühafizəsi onları Pratas adaları yaxınlığına apardı.

Çin ilə Tayvan arasında onsuz da mübahisəli ərazi olan Pratas Adası Honkonq sığınacaq axtaranlar üçün bir mayaka çevrilsə, bu, ÇXR səlahiyyətlilərini daha da qəzəbləndirə bilər. Ada Pekinin nəzarətində olmayan Honkonqa ən yaxın ərazidir. Avqust ayında ÇXR ordusunun hərbi təlimləri zamanı Pratasa desant endirilməsi simulyasiya edilib. Tayvan adadakı Hərbi Dəniz Qüvvələri və sahil təhlükəsizlik əməkdaşlarının sayını artıraraq təlimlərlə bağlı iddialara cavab verdi. Tayvan ayrıca kəşfiyyat məqsədi ilə Pratasda “Albatros” PUA-larını yerləşdirməyi və “gözlənilməz vəziyyətlərə” cavab verməyi planlaşdırır.

Vaşinqton Çinin son fəaliyyətləri qarşısında Tayvana dəstəyini getdikcə açıq şəkildə bildirməyə başladı. 14 oktyabrda “USS Barry” (DDG 52) gəmisi Tayvan boğazından keçdi. Daha sonra oktyabrın 16-da ABŞ Prezidentinin milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Robert Obrayn, Tayvanın çinlilərin hər hansı bir desant endirməsindən və ya hətta boz zonada onlara qarşı əməliyyatlardan müdafiə olunması üçün gücləndirilməsinin lazım olduğunu söylədi. Belə bir strategiya birbaşa Çin istilasını və ya müharibə həddinin altındakı məcburi aktların qarşısını ala bilər.

Yalnız Obraynın şərhindən sonra çinli analitiklər Çinin cənub-şərq sahil qoşunlarını modernləşdirdiyini, Tayvanın mümkün hücumuna necə hazırlaşdıqlarını bildirirlər. Çinin faəliyyətləri barədə məlumatlara DF-17 hipersəs raketinin Tayvan boğazı ilə həmsərhəd əyalətlərə yerləşdirilməsi də daxildir. Lakin bununla yanaşı, bildirilir ki, Çin Tayvanın istənilən raket və ya təyyarələrini vurmaq üçün Rusiya istehsalı S-400 HHM sistemlərini cənub sahilinə yerləşdirib. S-400-ün mənzili bütün Tayvanı əhatə edir və Çinə Tayvan təyyarələrini havaya qalxan kimi vurmağa imkan verir. Lakin Tayvan adasına Çin müdaxiləsi ilə bağlı narahatlıqlar artıq 70 ildən çoxdur ki, davam edir və Çindən edilən açıqlamalar, güman ki, müdaxiləyə ciddi hazırlıqdan daha çox Taypey və Vaşinqtonun narahatlığını artırmaq üçündür.

Vaşinqton Tayvana silah satışlarını artırıb. Satışlara 600 milyon dollar dəyərində avtonom dəniz patrul PUA-ları, 1,8 milyard dollar dəyərində 135 ədəd “Boeing” istehsalı AGM-84H və müxtəlif artilleriya sistemləri, 2,37 milyard dollar dəyərində 100 gəmi əleyhinə və quru hücumuna qarşı “Harpoon” sahil müdafiə sistemləri daxildir. Satışlar ÇXR-dən desant endirməni və ya hücumu dayandırmağı hədəfləyən “Tayvan qalası” strategiyasını təcəssüm etdirir. Silah sistemləri ayrıca, Çindəki raket və ya radiolokasiya sistemləri kimi hədəflərə zərbələr endirmək üçün əhəmiyyətli hücum imkanları yaradır.

Çin satışları ABŞ-Çin münasibətlərinə “ciddi nəticələr” gətirə biləcək hərəkətlər kimi qınayıb. Pekin daha sonra silah satışına cavab olaraq ABŞ müdafiə şirkətləri “Boeing”, “Lockheed Martin” və “Raytheon”a qarşı sanksiyalar elan etdi. Sanksiyaların ÇXR-də əhəmiyyətli bir biznesə malik olan “Boeing”in ana şirkəti olan “Boeing Company”yə hansı təsir göstərəcəyi məlum deyil.

KİV-lərdə ABŞ və Tayvan qoşunları arasında hərbi təlimlərin keçirilməsinə dair məlumatlar mövcuddur. Noyabrın 9-da ABŞ dəniz piyadaları Tayvanın Kaosyuna şəhərində Tayvan dəniz piyadaları ilə təlim keçirməyə başladılar. Tayvan KİV-i bunu 1979-cu ildə Birləşmiş Ştatlar və Tayvan arasında diplomatik münasibətlərin rəsmi dayandırılmasından sonra “40 ildən artıq müddətdə Tayvanda Amerika dəniz piyadalarının hazırlanmasının ilk ictimai etirafı” adlandırıb. Amerikalı dəniz piyadaları Tayvan əsgərlərinin döyüş qabiliyyətini yaxşılaşdırmaqla hücum kateri və sürət gəmisi ilə sızma əməliyyatları üçün Tayvan dəniz piyadalarını yetişdirəcəkdi.

Bununla yanaşı, Tayvan adminstrasiyasının Müdafiə Nazirliyi Dəniz Qüvvələri Komandanlığı tərəfindən açıqlanan təlim detallarının “həqiqətə uyğun olmadığını” söyləyərək 12 noyabrdakı açıqlamaları təkzib etdi. Pentaqon nümayəndəsi də bu məlumatları “qeyri-dəqiq” adlandıraraq təkzib etsə də, hansı məşqlərin keçirildiyini dəqiqləşdirmədi. Qarışıq məlumatlara cavab olaraq Çin dövlət mediası bu tədbiri əhəmiyyətsiz saydı, çünki onun fikrincə Tayvan ordusu “məhduddur və ilk zərbədə çökəcək”.

Şərqi Çin dənizində

Oktyabrın 26-da ABŞ və Yaponiya qüvvələri Yaponiyanın Okinava və ətrafında 10 günlük “Kəskin Qılınc” təliminə başladılar. Hava, dəniz və quru təlimlərində Yaponiya ordusunun 37 000-ə yaxın və ABŞ ordusunun 9 000 hərbi qulluqçusu, 20 gəmi və 170 təyyarə iştirak edib. Ötən ilki təlimlərdə kibermüdafiə tədbirlərinin və radioelektron mübarizə vasitələrinin, eləcə də Kanada Hərbi Dəniz Qüvvələrinin iştirakı nəzərə çarpdı. ABŞ-ın Yaponiyadakı Qoşunlarının Komandanı, təlimin Vaşinqtonun “Senkaku adalarını müdafiə etmək üçün hərbi qoşunları yerləşdirmək” qabiliyyətini nümayiş etdirdiyini söylədi.

Şərqi Çin dənizindəki mübahisəli Senkaku adaları Yaponiya və Çin arasında uzun müddət davam edən gərginliyin mənbəyi olub. 2014-cü ildə ABŞ prezidenti Barak Obama qarşılıqlı əməkdaşlıq haqqında Amerika-Yaponiya sazişinin Senkaku müdafiəsini əhatə etdiyini təsdiqləyib.

Çinin “Global Times” nəşri bildirdi ki, Senkaku adalarında “ABŞ təxribatı Yaponiyanın sağçı qüvvələrini hərəkətə keçməyə təşviq edə bilər”. Nəşr “Yaponiyanı müdafiə etmək ABŞ-ın əsas maraqlarına daxil deyil, bu səbəbdən də Vaşinqton müharibə bölgəsinə qoşun göndərmədən əvvəl iki dəfə düşünəcək” qənaətinə gəldi.

Çinin sahil mühafizəsinin gəmiləri ötən il Senkaku yaxınlığında 285 gün keçirərək keçən ilki 282 günlük rekordu geridə qoydu. ABŞ Komandanlığının iradlarına açıq cavab olaraq Çinin sahil mühafizəsinin iki gəmisi Senkakunun 12 millik ərazi sularına daxil olub və 2,5 gün ərzində, noyabrın 1-dən 3-dək orada qalıb. Yaponiyanın sahil mühafizəsinin gəmiləri Çin gəmilərinə getmək barədə xəbərdarlıq edib və diplomatik kanallarla etiraz ediblər. Buna cavab olaraq Çin Xarici İşlər Nazirliyinin nümayəndəsi bildirib ki, adalar “Çinin ayrılmaz ərazisidir” və əlavə edib ki, müvafiq sularda hüquq-mühafizə fəaliyyətinin patrullaşdırılması və həyata keçirilməsi də Çinin ayrılmaz hüququdur.

Çin gəmilərinin Senkaku sularına çoxsaylı müdaxilələri 2012-ci ildə Yaponiya hökumətinin adaları özəl bir yapon sahibkardan satın almasından sonra başladı. 2019-cu ilin ortalarından bəri Yaponiya Senkakunun 24 dəniz mili bitişik zonasında ayda 68-132 arasında sayda Çin gəmisi aşkar edib, əvvəlki dövrlərdə 2012-2015-ci illər arasında ayda 21-124 Çin gəmisi olub. Senkakunun 12 dəniz mili ərazi sularındakı Çin gəmilərinin sayı 2014-cü ildən bəri ayda 0–14 aralığında sabit qalır. Yaponiya Çinin dənizçilik fəaliyyətini ölkənin suverenlik iddialarını alt-üst etmək üçün məqsədyönlü bir cəhdi kimi qiymətləndirir, Yaponiya Nazirlər Kabinetinin baş katibi bəyan edib ki, Tokio Çinə qarşı bu vəziyyətə qətiyyətlə, lakin sakit şəkildə yanaşacaq.

Senkaku adaları ABŞ-ın yeni seçilmiş prezidenti Co Bayden üçün Asiyanın bir çox qeyri-sabit təhlükəsizlik məsələlərindən biri olacaq. Noyabrın 12-də telefon danışığı zamanı Yaponiyanın Baş naziri Yesixide Suqa Baydenlə söhbət edib və bildirilir ki, bu, Senkakunun qarşılıqlı əməkdaşlıq haqqında Amerika-Yaponiya müqaviləsinin V maddəsinə uyğundur. V maddə Yaponiya nəzarətində olan ərazilərdə tərəflərdən hər hansı birinə qarşı silahlı hücum baş verdikdə ABŞ-ı Yaponiyanın müdafiəsinə qalxmağa məcbur edir. Baydenin keçid komandasının bəyanatında Senkakudan açıq şəkildə bəhs edilməyib, lakin Baydenin Yaponiya və V maddəyə əsasən ABŞ öhdəliklərinin müdafiəsinə dair dərin öhdəliyini vurğulanıb.

Cənubi Çin dənizində

“South China Morning Post” nəşrinin məlumatlarına görə, avqust ayında Çinin keçirdiyi sınaq atışları zamanı DF-26B və DF-21D gəmi əleyhinə ballistik raketlər təyin olunmuş hədəfi vurub. Çin DF-26B-ni şimal-qərbdəki Qinghai əyalətindən, DF-21D isə şərq Zhejiang əyalətindən buraxıb. Hazırda Pekin Universitetində professor vəzifəsində çalışan Çin ordusunun keçmiş polkovniki hər iki raketin Parasel adaları yaxınlığında hədəf gəmisini vurduğunu iddia edir. Çin raketləri Cənubi Çin dənizində ABŞ gəmi qrupularının əməliyyatlarından bir neçə həftə sonra və ABŞ-ın U-2 kəşfiyyat təyyarəsinin Çinin şimalındakı Bohai dənizində döyüş atış təlimləri zamanı uçuşa qadağan zonaya girməsindən bir gün sonra atmışdı.

İddia olunan ballistik raket buraxılışının “müvəffəqiyyəti” ABŞ-ın mübahisəli sularda əməliyyatlarını dayandırmadı. Oktyabrın 9-da Parasel adaları yaxınlığında yerləşən naviqasiya əməliyyatından (FONOP) yenicə çıxmış “USS John S. McCain” (DDG 56) gəmisi oktyabrın 20-də Cənubi Çin dənizində üçtərəfli təlimdə iştirak etmək üçün Yaponiya və Avstraliyadan olan hərbi gəmilərə qatıldı. ABŞ-ın Sakit Okean Donanması gəmilərin səth, sualtı və hava hücumundan müdafiə təlimləri keçirdiyini bildirdi. “Ronald Reagan” zərbə qrupu da oktyabr ayının ortalarında Cənubi Çin dənizində fəaliyyət göstərib və Malakka boğazı vasitəsilə Hind okeanından geri qayıdıb.

Silah satışı

Çinin Venesuela donanmasını C-802A gəmi əleyhinə raketlərlə silahlandırdığı bildirilir. Venesuela Hərbi Dəniz Qüvvələri bu satınalmanı 25 sentyabrda aşkara çıxardı. Prezident Nicolás Maduronun “Twitter” hesabında C-802A raketinin sınaq atışını göstərən bir video yerləşdirildi, lakin maraqlıdır ki, kadrlarda Tailand Hərbi-Dəniz Qüvvələrinin C-802A raketinin sınaq buraxılışı əks olunurdu. Analitiklər Venesuelanın “Guaiquerí” sinifindəki patrul gəmilərinin raketləri daşıyacağından şübhələnirlər.

Yaponiya Vyetnama müdafiə avadanlığı və texnologiyası ixrac etmək niyyətində olduğunu bəyan edib. Yaponiya Baş naziri İndoneziyaya getməzdən öncə ilk xarici səfərində Hanoydakı razılaşmanı rəsmiləşdirdi. 2014-cü ildə Yaponiyanın Baş nazir Şinzo Abe Yaponiyanın hərbi texnika və texnologiya transferinə qoyulan qadağanı ləğv etdi, Abenin vəzifəyə gəldikdən sonra xaricə ilk səfəri də Vyetnam oldu. Suqa Vyetnamı “azad və açıq Hind-Sakit okean regionunun” Yaponiya üçün son dərəcə əhəmiyyətli ölkə adlandırıb. Vyetnam Baş naziri Nquyen Xuan Fuk birgə mətbuat konfransında yaponiyalı həmkarı Suqa ilə birlikdə Çinə çox incə mesajlar göndərdi: “Təəssüf ki, bu bölgədə, Cənubi Çin dənizində ASEAN baxışında göstərilən qanunun aliliyinə və açıqlığa zidd bir fəaliyyət mövcuddur”.

Çinin “Global Times” nəşrindəki bir analitik yazıda məsələyə bu şəkildə toxunuldu: “Vyetnamla müdafiə müqaviləsi Yaponiyanın Cənubi Çin dənizi məsələlərinə qarışmaq üçün daha çox ölkəni cəlb etmək və beləliklə Çinin qarşısını almaq hiyləgərliyini açıq şəkildə ortaya qoydu”.

Çində yeni bir qanun layihəsi Çinin Sahil Mühafizəsinə Çinin yurisdiksiyası daxilindəki sularda silahlı qüvvə istifadə etməsinə icazə verəcək. Cənubi Çin dənizindəki digər iddiaçılara qarşı aqressiv taktikası ilə tanınan Çin Sahil Mühafizəsi yeni qanuna uyğun olaraq, yurisdiksiya sularında qanunsuz fəaliyyət göstərən gəmilərə qarşı silah tətbiq etmək hüququna malik olacaq. 2018-ci ildən Çinin Sahil Mühafizəsi Xalq Silahlı polisinin hərbi bölməsinin tərkibində Çin Silahlı Qüvvələrinin bölməsidir. Çinin Milli Xalq Konqresi Daimi Komitəsi 3 dekabr tarixinə qədər qanun layihəsi ilə əlaqədar ictimaiyyətin rəylərini nəzərdən keçirdi, bundan sonra qanun qəbul edilə bilər.

Analiz

“War on rocks” nəşrində dərc olunan məqalədə Uolter Loman və Frenk Yannuzi iddia edirlər ki, ABŞ-ın Tayvanın müdafiəsi ilə bağlı “strateji qeyri-müəyyənliyi” ABŞ-ın maraqlarını və azad bir Tayvanı təmin etməyin ən yaxşı yolu olaraq qalır. Onlar ada ölkəsindən imtina etməyin “Amerika təhlükəsizlik ittifaqları arasında şok dalğası gətirəcəyini və ABŞ-ın Hindi-Sakit Okeandakı liderliyinin sonunun başlayacağını” qeyd edirlər. Onlar birmənalı təhlükəsizlik zəmanətinin ABŞ-ın “strateji muxtariyyətini” əngəlləyəcəyini, Çinlə müharibə etməsini və Tayvanı təhlükəyə atacağını israr edirlər. Gələcəkdə Taypey administrasiyası Çinlə müharibəni təhrik etməkdə daha çox ehtiyatsız ola bilər və nəticədə ABŞ-ı hərbi müdaxiləyə məcbur edə bilərlər.

“Diplomat” nəşrində dərc olunan məqalədə Sebastian Strangio Bayden adminstrasiyasının Cənub-Şərqi Asiya ilə bağlı strategiyasının Tramp administrasiyası dövründəki dörd illik “uyğunsuzluqdan” sonra ABŞ agentlikləri arasında diplomatiyaya və koordinasiya edilmiş səylərə yenidən investisiya yatıracağını yazır. Strangioya görə, dəyişməyəcək bir sahə güclü ikipartiyalılıq sahələrindən birini təmsil edən “Çində şahin mövqeyi”dir. Çinə qarşı Obama illərində müşahidə olunan yanaşmaya nisbətən daha ehtiyatlı yanaşma olsa da, Strangio, Cənubi Çin dənizindəki FONOP-ların və Cənub-Şərqi Asiya tərəfdaşları ilə ciddi iqtisadi əlaqələrin ABŞ-ın Pekinə qarşı davam edən mübarizəsinin bir hissəsi olacağını gözləyir. Yeni seçilmiş Prezident Baydenin önümüzdəki həftələrdəki açıqlamalarına əlavə olaraq hökumətdə gözlənilən təyinatları administrasiyanın Hind-Sakit okean strategiyasının istiqamətini daha aydın göstərəcək.

Firuz Bağırov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Su-Müharibələri   Tayvan   Çin   ABŞ  


Su müharibələri: Tayvan və Senkaku adaları üzərindəki mübarizə

2021/01/34-1610440869.jpg
Oxunub: 833     16:34     12 Yanvar 2021    
Tayvan ətrafında Çin hərbi fəallığının artması və Senkaku adalarında Çin sahil mühafizəsinin olması regionu təmas xəttinə çevirib. Pekin, Taypey, Tokio və Vaşinqtonda həm dəniz sərhədlərini, həm də səlahiyyətlilərin səbrini yoxlamaq üçün hərbi əməliyyatlardan istifadə etməyə meyl var. Bu strategiya ən azı 2012-ci ildə Cənubi Çin və Şərqi Çin dənizlərində “döyüşsüz qalib gəlmək” üçün başlanmış qədim Çin səyləri ilə uzlaşır. Ancaq strategiya Sun Tzunun “Müharibə Sənəti”ndə əsas şərt olduğu üçün yeni olmaya bilər: “Bütün döyüşlərdə mübarizə aparmaq və qazanmaq ən yüksək mükəmməllik deyil, ali mükəmməllik düşmənin müqavimətini döyüşmədən qırmaqdan ibarətdir”.

ABŞ-ın "Tayvan qalası"

Çin Xalq Azadlıq Ordusu Tayvan adası ilə sərhəd əyalətlərdə adanın ərazilərini ələ keçirməyi təqlid etmək üçün geniş miqyaslı hərbi təlimlər keçirdi, həmin gün həm də Tayvanda Milli Gün kimi qeyd olunurdu. Təlimlər zamanı Çinin hərbi bölmələrinin birgə inteqrasiyası, pilotsuz uçuş aparatları, xüsusi təyinatlılar və hava-desant qoşunları nümayiş etdirildi. Çin dövlət mediasının yayımladığı videoda raket buraxılışları, desant qüvvələrinin enməsi əks olunub. Həmin gün Tayvan adminstrasiyasının rəhbəri Tsay in-Ven Çin Xalq Respublikasını ada dövləti ilə sülh dialoquna çağıran nitq söyləyib. Çin ordusu Tayvan ətrafında döyüş atəşi üzrə təlimlərinə əlavə olaraq, Çin təyyarələri Tayvanın Hava Hücumundan Müdafiə zonasını (HHM) pozmağa davam edib. Tayvan Müdafiə Nazirliyi bildirir ki, sentyabrın ortalarından etibarən hava hücumundan müdafiə zonası təxminən 40 dəfə pozulub.

Çindən gələn mülki gəmilərin Matsu adalarına yaxınlaşdığı və bəzən 400-500 gəmi sayı ilə ortaya çıxdığı bildirilir. Adalar Tayvandan 100 dəniz mili, Çinin Fujian əyalətindən isə yalnız 10 dəniz mili məsafədədir.

Honkonq və Tayvanın tam ortasında Tayvanın nəzarət etdiyi, lakin ÇXR tərəfindən iddia edilən Pratas adaları yerləşir. Bunlar eyni adadan (Pratas) və Cənubi Çin dənizində yerləşən müxtəlif atollardan ibarətdir ki, bu da Honkonqun 170 dəniz mili cənub-şərqində və Tayvanın cənub-qərbindəki 240 dəniz milində yerləşir. Ada bu yay Honkonqda yaşanan etirazlarda özünü göstərdi: iyul ayında beş Honkonq etirazçısı şəhərdən qaçaraq Tayvandan siyasi sığınacaq istədi, lakin Tayvan Sahil Mühafizəsi onları Pratas adaları yaxınlığına apardı.

Çin ilə Tayvan arasında onsuz da mübahisəli ərazi olan Pratas Adası Honkonq sığınacaq axtaranlar üçün bir mayaka çevrilsə, bu, ÇXR səlahiyyətlilərini daha da qəzəbləndirə bilər. Ada Pekinin nəzarətində olmayan Honkonqa ən yaxın ərazidir. Avqust ayında ÇXR ordusunun hərbi təlimləri zamanı Pratasa desant endirilməsi simulyasiya edilib. Tayvan adadakı Hərbi Dəniz Qüvvələri və sahil təhlükəsizlik əməkdaşlarının sayını artıraraq təlimlərlə bağlı iddialara cavab verdi. Tayvan ayrıca kəşfiyyat məqsədi ilə Pratasda “Albatros” PUA-larını yerləşdirməyi və “gözlənilməz vəziyyətlərə” cavab verməyi planlaşdırır.

Vaşinqton Çinin son fəaliyyətləri qarşısında Tayvana dəstəyini getdikcə açıq şəkildə bildirməyə başladı. 14 oktyabrda “USS Barry” (DDG 52) gəmisi Tayvan boğazından keçdi. Daha sonra oktyabrın 16-da ABŞ Prezidentinin milli təhlükəsizlik üzrə müşaviri Robert Obrayn, Tayvanın çinlilərin hər hansı bir desant endirməsindən və ya hətta boz zonada onlara qarşı əməliyyatlardan müdafiə olunması üçün gücləndirilməsinin lazım olduğunu söylədi. Belə bir strategiya birbaşa Çin istilasını və ya müharibə həddinin altındakı məcburi aktların qarşısını ala bilər.

Yalnız Obraynın şərhindən sonra çinli analitiklər Çinin cənub-şərq sahil qoşunlarını modernləşdirdiyini, Tayvanın mümkün hücumuna necə hazırlaşdıqlarını bildirirlər. Çinin faəliyyətləri barədə məlumatlara DF-17 hipersəs raketinin Tayvan boğazı ilə həmsərhəd əyalətlərə yerləşdirilməsi də daxildir. Lakin bununla yanaşı, bildirilir ki, Çin Tayvanın istənilən raket və ya təyyarələrini vurmaq üçün Rusiya istehsalı S-400 HHM sistemlərini cənub sahilinə yerləşdirib. S-400-ün mənzili bütün Tayvanı əhatə edir və Çinə Tayvan təyyarələrini havaya qalxan kimi vurmağa imkan verir. Lakin Tayvan adasına Çin müdaxiləsi ilə bağlı narahatlıqlar artıq 70 ildən çoxdur ki, davam edir və Çindən edilən açıqlamalar, güman ki, müdaxiləyə ciddi hazırlıqdan daha çox Taypey və Vaşinqtonun narahatlığını artırmaq üçündür.

Vaşinqton Tayvana silah satışlarını artırıb. Satışlara 600 milyon dollar dəyərində avtonom dəniz patrul PUA-ları, 1,8 milyard dollar dəyərində 135 ədəd “Boeing” istehsalı AGM-84H və müxtəlif artilleriya sistemləri, 2,37 milyard dollar dəyərində 100 gəmi əleyhinə və quru hücumuna qarşı “Harpoon” sahil müdafiə sistemləri daxildir. Satışlar ÇXR-dən desant endirməni və ya hücumu dayandırmağı hədəfləyən “Tayvan qalası” strategiyasını təcəssüm etdirir. Silah sistemləri ayrıca, Çindəki raket və ya radiolokasiya sistemləri kimi hədəflərə zərbələr endirmək üçün əhəmiyyətli hücum imkanları yaradır.

Çin satışları ABŞ-Çin münasibətlərinə “ciddi nəticələr” gətirə biləcək hərəkətlər kimi qınayıb. Pekin daha sonra silah satışına cavab olaraq ABŞ müdafiə şirkətləri “Boeing”, “Lockheed Martin” və “Raytheon”a qarşı sanksiyalar elan etdi. Sanksiyaların ÇXR-də əhəmiyyətli bir biznesə malik olan “Boeing”in ana şirkəti olan “Boeing Company”yə hansı təsir göstərəcəyi məlum deyil.

KİV-lərdə ABŞ və Tayvan qoşunları arasında hərbi təlimlərin keçirilməsinə dair məlumatlar mövcuddur. Noyabrın 9-da ABŞ dəniz piyadaları Tayvanın Kaosyuna şəhərində Tayvan dəniz piyadaları ilə təlim keçirməyə başladılar. Tayvan KİV-i bunu 1979-cu ildə Birləşmiş Ştatlar və Tayvan arasında diplomatik münasibətlərin rəsmi dayandırılmasından sonra “40 ildən artıq müddətdə Tayvanda Amerika dəniz piyadalarının hazırlanmasının ilk ictimai etirafı” adlandırıb. Amerikalı dəniz piyadaları Tayvan əsgərlərinin döyüş qabiliyyətini yaxşılaşdırmaqla hücum kateri və sürət gəmisi ilə sızma əməliyyatları üçün Tayvan dəniz piyadalarını yetişdirəcəkdi.

Bununla yanaşı, Tayvan adminstrasiyasının Müdafiə Nazirliyi Dəniz Qüvvələri Komandanlığı tərəfindən açıqlanan təlim detallarının “həqiqətə uyğun olmadığını” söyləyərək 12 noyabrdakı açıqlamaları təkzib etdi. Pentaqon nümayəndəsi də bu məlumatları “qeyri-dəqiq” adlandıraraq təkzib etsə də, hansı məşqlərin keçirildiyini dəqiqləşdirmədi. Qarışıq məlumatlara cavab olaraq Çin dövlət mediası bu tədbiri əhəmiyyətsiz saydı, çünki onun fikrincə Tayvan ordusu “məhduddur və ilk zərbədə çökəcək”.

Şərqi Çin dənizində

Oktyabrın 26-da ABŞ və Yaponiya qüvvələri Yaponiyanın Okinava və ətrafında 10 günlük “Kəskin Qılınc” təliminə başladılar. Hava, dəniz və quru təlimlərində Yaponiya ordusunun 37 000-ə yaxın və ABŞ ordusunun 9 000 hərbi qulluqçusu, 20 gəmi və 170 təyyarə iştirak edib. Ötən ilki təlimlərdə kibermüdafiə tədbirlərinin və radioelektron mübarizə vasitələrinin, eləcə də Kanada Hərbi Dəniz Qüvvələrinin iştirakı nəzərə çarpdı. ABŞ-ın Yaponiyadakı Qoşunlarının Komandanı, təlimin Vaşinqtonun “Senkaku adalarını müdafiə etmək üçün hərbi qoşunları yerləşdirmək” qabiliyyətini nümayiş etdirdiyini söylədi.

Şərqi Çin dənizindəki mübahisəli Senkaku adaları Yaponiya və Çin arasında uzun müddət davam edən gərginliyin mənbəyi olub. 2014-cü ildə ABŞ prezidenti Barak Obama qarşılıqlı əməkdaşlıq haqqında Amerika-Yaponiya sazişinin Senkaku müdafiəsini əhatə etdiyini təsdiqləyib.

Çinin “Global Times” nəşri bildirdi ki, Senkaku adalarında “ABŞ təxribatı Yaponiyanın sağçı qüvvələrini hərəkətə keçməyə təşviq edə bilər”. Nəşr “Yaponiyanı müdafiə etmək ABŞ-ın əsas maraqlarına daxil deyil, bu səbəbdən də Vaşinqton müharibə bölgəsinə qoşun göndərmədən əvvəl iki dəfə düşünəcək” qənaətinə gəldi.

Çinin sahil mühafizəsinin gəmiləri ötən il Senkaku yaxınlığında 285 gün keçirərək keçən ilki 282 günlük rekordu geridə qoydu. ABŞ Komandanlığının iradlarına açıq cavab olaraq Çinin sahil mühafizəsinin iki gəmisi Senkakunun 12 millik ərazi sularına daxil olub və 2,5 gün ərzində, noyabrın 1-dən 3-dək orada qalıb. Yaponiyanın sahil mühafizəsinin gəmiləri Çin gəmilərinə getmək barədə xəbərdarlıq edib və diplomatik kanallarla etiraz ediblər. Buna cavab olaraq Çin Xarici İşlər Nazirliyinin nümayəndəsi bildirib ki, adalar “Çinin ayrılmaz ərazisidir” və əlavə edib ki, müvafiq sularda hüquq-mühafizə fəaliyyətinin patrullaşdırılması və həyata keçirilməsi də Çinin ayrılmaz hüququdur.

Çin gəmilərinin Senkaku sularına çoxsaylı müdaxilələri 2012-ci ildə Yaponiya hökumətinin adaları özəl bir yapon sahibkardan satın almasından sonra başladı. 2019-cu ilin ortalarından bəri Yaponiya Senkakunun 24 dəniz mili bitişik zonasında ayda 68-132 arasında sayda Çin gəmisi aşkar edib, əvvəlki dövrlərdə 2012-2015-ci illər arasında ayda 21-124 Çin gəmisi olub. Senkakunun 12 dəniz mili ərazi sularındakı Çin gəmilərinin sayı 2014-cü ildən bəri ayda 0–14 aralığında sabit qalır. Yaponiya Çinin dənizçilik fəaliyyətini ölkənin suverenlik iddialarını alt-üst etmək üçün məqsədyönlü bir cəhdi kimi qiymətləndirir, Yaponiya Nazirlər Kabinetinin baş katibi bəyan edib ki, Tokio Çinə qarşı bu vəziyyətə qətiyyətlə, lakin sakit şəkildə yanaşacaq.

Senkaku adaları ABŞ-ın yeni seçilmiş prezidenti Co Bayden üçün Asiyanın bir çox qeyri-sabit təhlükəsizlik məsələlərindən biri olacaq. Noyabrın 12-də telefon danışığı zamanı Yaponiyanın Baş naziri Yesixide Suqa Baydenlə söhbət edib və bildirilir ki, bu, Senkakunun qarşılıqlı əməkdaşlıq haqqında Amerika-Yaponiya müqaviləsinin V maddəsinə uyğundur. V maddə Yaponiya nəzarətində olan ərazilərdə tərəflərdən hər hansı birinə qarşı silahlı hücum baş verdikdə ABŞ-ı Yaponiyanın müdafiəsinə qalxmağa məcbur edir. Baydenin keçid komandasının bəyanatında Senkakudan açıq şəkildə bəhs edilməyib, lakin Baydenin Yaponiya və V maddəyə əsasən ABŞ öhdəliklərinin müdafiəsinə dair dərin öhdəliyini vurğulanıb.

Cənubi Çin dənizində

“South China Morning Post” nəşrinin məlumatlarına görə, avqust ayında Çinin keçirdiyi sınaq atışları zamanı DF-26B və DF-21D gəmi əleyhinə ballistik raketlər təyin olunmuş hədəfi vurub. Çin DF-26B-ni şimal-qərbdəki Qinghai əyalətindən, DF-21D isə şərq Zhejiang əyalətindən buraxıb. Hazırda Pekin Universitetində professor vəzifəsində çalışan Çin ordusunun keçmiş polkovniki hər iki raketin Parasel adaları yaxınlığında hədəf gəmisini vurduğunu iddia edir. Çin raketləri Cənubi Çin dənizində ABŞ gəmi qrupularının əməliyyatlarından bir neçə həftə sonra və ABŞ-ın U-2 kəşfiyyat təyyarəsinin Çinin şimalındakı Bohai dənizində döyüş atış təlimləri zamanı uçuşa qadağan zonaya girməsindən bir gün sonra atmışdı.

İddia olunan ballistik raket buraxılışının “müvəffəqiyyəti” ABŞ-ın mübahisəli sularda əməliyyatlarını dayandırmadı. Oktyabrın 9-da Parasel adaları yaxınlığında yerləşən naviqasiya əməliyyatından (FONOP) yenicə çıxmış “USS John S. McCain” (DDG 56) gəmisi oktyabrın 20-də Cənubi Çin dənizində üçtərəfli təlimdə iştirak etmək üçün Yaponiya və Avstraliyadan olan hərbi gəmilərə qatıldı. ABŞ-ın Sakit Okean Donanması gəmilərin səth, sualtı və hava hücumundan müdafiə təlimləri keçirdiyini bildirdi. “Ronald Reagan” zərbə qrupu da oktyabr ayının ortalarında Cənubi Çin dənizində fəaliyyət göstərib və Malakka boğazı vasitəsilə Hind okeanından geri qayıdıb.

Silah satışı

Çinin Venesuela donanmasını C-802A gəmi əleyhinə raketlərlə silahlandırdığı bildirilir. Venesuela Hərbi Dəniz Qüvvələri bu satınalmanı 25 sentyabrda aşkara çıxardı. Prezident Nicolás Maduronun “Twitter” hesabında C-802A raketinin sınaq atışını göstərən bir video yerləşdirildi, lakin maraqlıdır ki, kadrlarda Tailand Hərbi-Dəniz Qüvvələrinin C-802A raketinin sınaq buraxılışı əks olunurdu. Analitiklər Venesuelanın “Guaiquerí” sinifindəki patrul gəmilərinin raketləri daşıyacağından şübhələnirlər.

Yaponiya Vyetnama müdafiə avadanlığı və texnologiyası ixrac etmək niyyətində olduğunu bəyan edib. Yaponiya Baş naziri İndoneziyaya getməzdən öncə ilk xarici səfərində Hanoydakı razılaşmanı rəsmiləşdirdi. 2014-cü ildə Yaponiyanın Baş nazir Şinzo Abe Yaponiyanın hərbi texnika və texnologiya transferinə qoyulan qadağanı ləğv etdi, Abenin vəzifəyə gəldikdən sonra xaricə ilk səfəri də Vyetnam oldu. Suqa Vyetnamı “azad və açıq Hind-Sakit okean regionunun” Yaponiya üçün son dərəcə əhəmiyyətli ölkə adlandırıb. Vyetnam Baş naziri Nquyen Xuan Fuk birgə mətbuat konfransında yaponiyalı həmkarı Suqa ilə birlikdə Çinə çox incə mesajlar göndərdi: “Təəssüf ki, bu bölgədə, Cənubi Çin dənizində ASEAN baxışında göstərilən qanunun aliliyinə və açıqlığa zidd bir fəaliyyət mövcuddur”.

Çinin “Global Times” nəşrindəki bir analitik yazıda məsələyə bu şəkildə toxunuldu: “Vyetnamla müdafiə müqaviləsi Yaponiyanın Cənubi Çin dənizi məsələlərinə qarışmaq üçün daha çox ölkəni cəlb etmək və beləliklə Çinin qarşısını almaq hiyləgərliyini açıq şəkildə ortaya qoydu”.

Çində yeni bir qanun layihəsi Çinin Sahil Mühafizəsinə Çinin yurisdiksiyası daxilindəki sularda silahlı qüvvə istifadə etməsinə icazə verəcək. Cənubi Çin dənizindəki digər iddiaçılara qarşı aqressiv taktikası ilə tanınan Çin Sahil Mühafizəsi yeni qanuna uyğun olaraq, yurisdiksiya sularında qanunsuz fəaliyyət göstərən gəmilərə qarşı silah tətbiq etmək hüququna malik olacaq. 2018-ci ildən Çinin Sahil Mühafizəsi Xalq Silahlı polisinin hərbi bölməsinin tərkibində Çin Silahlı Qüvvələrinin bölməsidir. Çinin Milli Xalq Konqresi Daimi Komitəsi 3 dekabr tarixinə qədər qanun layihəsi ilə əlaqədar ictimaiyyətin rəylərini nəzərdən keçirdi, bundan sonra qanun qəbul edilə bilər.

Analiz

“War on rocks” nəşrində dərc olunan məqalədə Uolter Loman və Frenk Yannuzi iddia edirlər ki, ABŞ-ın Tayvanın müdafiəsi ilə bağlı “strateji qeyri-müəyyənliyi” ABŞ-ın maraqlarını və azad bir Tayvanı təmin etməyin ən yaxşı yolu olaraq qalır. Onlar ada ölkəsindən imtina etməyin “Amerika təhlükəsizlik ittifaqları arasında şok dalğası gətirəcəyini və ABŞ-ın Hindi-Sakit Okeandakı liderliyinin sonunun başlayacağını” qeyd edirlər. Onlar birmənalı təhlükəsizlik zəmanətinin ABŞ-ın “strateji muxtariyyətini” əngəlləyəcəyini, Çinlə müharibə etməsini və Tayvanı təhlükəyə atacağını israr edirlər. Gələcəkdə Taypey administrasiyası Çinlə müharibəni təhrik etməkdə daha çox ehtiyatsız ola bilər və nəticədə ABŞ-ı hərbi müdaxiləyə məcbur edə bilərlər.

“Diplomat” nəşrində dərc olunan məqalədə Sebastian Strangio Bayden adminstrasiyasının Cənub-Şərqi Asiya ilə bağlı strategiyasının Tramp administrasiyası dövründəki dörd illik “uyğunsuzluqdan” sonra ABŞ agentlikləri arasında diplomatiyaya və koordinasiya edilmiş səylərə yenidən investisiya yatıracağını yazır. Strangioya görə, dəyişməyəcək bir sahə güclü ikipartiyalılıq sahələrindən birini təmsil edən “Çində şahin mövqeyi”dir. Çinə qarşı Obama illərində müşahidə olunan yanaşmaya nisbətən daha ehtiyatlı yanaşma olsa da, Strangio, Cənubi Çin dənizindəki FONOP-ların və Cənub-Şərqi Asiya tərəfdaşları ilə ciddi iqtisadi əlaqələrin ABŞ-ın Pekinə qarşı davam edən mübarizəsinin bir hissəsi olacağını gözləyir. Yeni seçilmiş Prezident Baydenin önümüzdəki həftələrdəki açıqlamalarına əlavə olaraq hökumətdə gözlənilən təyinatları administrasiyanın Hind-Sakit okean strategiyasının istiqamətini daha aydın göstərəcək.

Firuz Bağırov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Su-Müharibələri   Tayvan   Çin   ABŞ