Region ölkələrinin PUA parkında İranın yeri - ARAŞDIRMA (HƏRBİ EKSPERT) - III YAZI

2020/08/33333-4795264635.jpg
Oxunub: 12382     14:18     26 Avqust 2020    
(III yazı. II yazını BURADAN oxuya bilərsiniz)

Region ölkələrinin PUA potensialını araşdıran Ordu.az redaksiyası bu dəfə Sizə İranın PUA parkının tərkibi, onların yaranma tarixi, konstruksiyası, versiyaları, taktiki texniki xüsusiyyətləri və s. barədə əldə etdiyi məlumatları çatdıracaq.

İranın PUA parkı müasirliyi ilə tam seçilməsə də, model və versiyalarının sayına görə bir çox region ölkəsindən daha irəlidədir.

"Saegheh"


"Saegheh" PUA-ları "Shahed" aviasiya sənayesi şirkəti tərəfindən istehsal olunan və uçan qanad dizayınına malik olan çoxməqsədli pilotsuz uçuş aparatlarıdır. "Saegheh-1" və "Saegheh-2" adlı versiyaları mövcuddur. "Saegheh-1" ilk dəfə 2016-cı ildə İranda keçirilən silah sərgisində təqdim edilib.


İran tərəfindən ələ keçirilən ABŞ-a məxsus "Lockheed Martin" şirkətinin RQ-170 "Sentinel" pilotsuz uçuş aparatının baza modelinin bazasında istehsal edilib. Lakin ölçülərinə görə "Lockheed Martin"in aparatından daha kiçikdir. İlk uçuşunu 2014-cü ilin noyabr həyata keçirən PUA 2016-cı ilin oktyabr ayında silahlanmaya qəbul edilib. Bir sıra mənbələr "Seagheh" dronunun silah daşıma qabiliyyətinə şübhə edərək onun yalnız kəşfiyyat, müşahidə və hədəfi izləmə platforması olduğunu iddia edir.


2017-ci ildə artıq 10 ədəd "Saegheh" istehsal edilmişdi. Onlar İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən istifadə edilir. 2019-cu ilə olan məlumata görə, bu PUA-dan artıq 50 ədəd də istehsal edilib və onlar İran Silahlı Qüvvələri tərəfindən əldə edilib.


"Saegheh" üçün texniki, ancaq təxminən 6-7 m ətrafında qanad uzunluğunun olduğu güman edilir. İran dövlət KİV-ləri "Saegheh-1" dronunun dörd ədəd "Sadid-1" tank əleyhinə idarəolunan raket daşıya biləcəyini iddia edir. İran hökuməti PUA-nın uçuşlarını nümayiş etdirməyib. Onun TTX-sı tam məlum deyil. "Saegheh-1"də optik elektron sistemlər diqqəti cəlb etmir, onların ön hava qəbulediciləri də olmayıb.

"Saegheh-2"



Bu model həm də "Shahed 191" olaraq tanınır. Bu modellərdə ön hava qəbuledicisi mövcuddur. PUA uçuş-enmə zolağında sürətlə hərəkət edən bir vasitəyə (yəqin ki, "Toyota Hilux" yük maşınlarına) quraşdırılan xüsusi katapultdan buraxılır, enməsi isə geri çəkilən xizəkləri vasitəsi ilə həyata keçirilir.

"Saegheh-2" daxilində iki ədəd "Sadid-1" raketi daşıyır. PUA 300 km/saat kreyser sürətinə, 4.5 saat havada qalma müddətinə, 450 km-lik uçuş məsafəsinə, 25000 fut uçuş yüksəkliyinə və 50 kq faydalı yük daşımaq qabiliyyətinə malikdir.



"Fars" xəbər agentliyi "Saegheh-2" dronunun Suriyadakı döyüşlərdə istifadə edildiyini bildirir. PUA-ların bir neçəsi İsrail və ABŞ tərəfindən döyüşlərdə məhv edilib, onların araşdırmasını aparan mütəxəssislər İran istehsalı vasitələri yüksək qiymətləndirib. Məsələn, İsrail Hərbi Hava Qüvvələrinin briqada generalı Tomer Bar "Saegheh-2" PUA-sını olduqca inkişaf etmiş və qərb texnologiyasını özündə əks etdirən vasitə kimi təsvir edib.

"Sarad"


"Sarad" İranın "Sarad Group" şirkəti tərəfindən hazırlanan çoxməqsədli pilotsuz uçuş aparatıdır. "Sarad" PUA-sı 2011-ci ildə İran təyyarələri və aerokosmik mütəxəssislərinin məhsuludur. Bu kiçik cihaz, müxtəlif məqsədlər üçün istifadə edilə bilən bir təyyarənin miniatür versiyasına bənzəyir, ondan ərazinin aerofotoqrafiyası, yanğın təhlükəsizliyinə nəzarət, axtarış əməliyyatları və s. istifadə edilə bilər.

"Sarad" pilotsuz uçuş aparatının olduqca sadə dizaynı sayəsində qiyməti çox münasibdir və işlədilməsi baxımından çox sadədir, bu da ona ciddi populyarlıq qazandırır. Bu vasitə yalnız mülki sferada maraq doğurur, burada ondan əsasən aerofotoqrafiya ilə əlaqəli işlərdə istifadə olunur.

"Sarad" pilotsuz uçuş aparatı çox böyük ölçülərə malikdir. Füzelyajın uzunluğu 1.8 metr, qanad açılımı 3.4 metrdir, lakin kifayət qədər güclü mühərrik və yaxşı aerodinamika sayəsində dron olduqca manevrlidir. "Sarad" pilotsuz uçuş aparatı maksimal uçuş sürətini 80 km/saata çatdırmağa imkan verən tək porşenli mühərriklə təchiz olunur, bu cihazın maksimal məsafəsi isə 7 kilometr məsafəni keçmir.


"Sarad" bir ədəd yüksək qətnaməli kamera ilə təchiz olunur. Yanğın təhlükəsini izləməyə imkan verən termal kamera da quraşdırıla bilər.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 1.8 m;
Qanad açılımı: 3.4 m;
Hündürlüyü: 0.6 m;
Maksimum uçuş kütləsi: 20 kq;
Maksimal uçuş sürəti: 80 km / saat;
Kreyser sürəti: 55 km/saat;
Maksimum uçuş məsafəsi: 7 km;
Maksimum uçuş hündürlüyü: 4100 m;
Təyyarə mühərrikinin növü: porşenli.
Güc qurğusu və onun göstəriciləri məlum deyil.


"Shahbal"

"Shahbal" 2006-cı ildən "Shahbal Group" tərəfindən istehsal olunur. İran istehsalı olan hərbi təyinatlı, çoxməqsədli PUA-dır. "Şahbal" modelinin uzaqdan idarə olunan vasitələri yalnız hərbi məqsədlər üçün istifadə olunur. PUA kəşfiyyat, patrul, döyüş yerlərinin monitorinqi və s. ilə əlaqəli tapşırıqları yerinə yetirmək üçün hazırlanıb. Kifayət qədər dar təyinatı səbəbindən "Şahbal" məhdud tətbiq sahəsinə malikdir, lakin bu dronun aşağı qiyməti onu PUA operatorlarının təlimi ilə əlaqədar digər vəzifələrin icrası üçün istifadə etməyə imkan verir.


Hərbi təyinatlı pilotsuz hava vasitəsi üçün "Shahbal" pilotsuz aparatı kifayət qədər yığcam ölçülərə malikdir, bu da ona yüksək uçuş sürətini inkişaf etdirməyə və manevrli olmasına imkan verir. 2 metr 5 santimetr füzelaj uzunluğu olan "Shahbal" PUA-sının qanadları 2 metr 48 santimetr, kütləsi isə cəmi 9,5 kiloqram təşkil edir. Cihazın maksimum uçuş çəkisi 17.5 kiloqramdır.

"Shahbal" PUA-sı 180 km/saat yüksək uçuş sürətini inkişaf etdirməyə imkan verən aşağı gücə malik porşenli daxili yanma mühərriki ilə təchiz edilir. Məhdud imkanlara malik idarəetmə cihazlarının istifadəsi səbəbindən bu pilotsuz uçuş aparatının uçuş məsafəsi 12 kilometri keçmir.

Təyinatı üzrə vəzifələrini yerinə yetirmək üçün "Shahbal" uzaqdan idarə olunan PUA-sı, gündüz şəraitində aerofotoqrafiya üçün yüksək qətnaməli elektro-optik kamera ilə, qeyri-kafi görünmə şəraitində müşahidə aparmaq üçün isə infraqırmızı kamera ilə təchiz edilir.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 2.05 m;
Qanad açılımı: 2.48 m;
Hündürlüyü: 0.5 m;
Maksimum uçuş kütləsi: 17.5 kq;
Maksimum uçuş sürəti: 180 km/saat;
Kreyser sürəti: 150 km/saat;
Maksimum uçuş məsafəsi: 12 km;
Maksimum uçuş yüksəkliyi: 3000 m;
Təyyarə mühərrikinin növü: porşenli;
Güc qurğusu: ZDS;
Mühərrikin gücü: 4.5 a.g.


"Shahed 129"



"Shahed 129" (bəzən S 129) İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu üçün "Shahed" aviasiya sənaye şirkəti tərəfindən hazırlanan orta hündürlüklü və uzaq mənzilli pilotsuz uçuş aparatıdır. Təkmühərrikli "Shahed 129" döyüş və kəşfiyyat vəzifələrini yerinə yetirir. 24 saat havada qalan PUA-nın ölçüsü, forması və təyinatı ABŞ-ın MQ-1 "Predator" aparatına bənzəyir. "Shahed 129" İranda ən geniş şəkildə istifadə olunan ən bacarıqlı PUA sayılır.

İnkişafı



2000-ci illərin sonlarında hazırlanmasına başlanan PUA ilk dəfə 2012-ci ilin yazında uçdu. İki il sonra isə Suriya üzərində məhdud müşahidə vəzifələrində tətbiq edildi. 2018-ci ildə İranda 20-yə yaxın "Shahed 129" PUA-sı mövcud olub. Suriyadakı vətəndaş müharibəsində və İranın şərq sərhəd qoşunlarında onlardan istifadə edilir. "Saegheh" ilə "Shahed 129" aparatlarının ən azı növbəti on il ərzində İranın yüksək səviyyəli PUA parkının onurğa sütununu təşkil edəcəyi gözlənilir.


Bu PUA-nın hazırlanmasına 2005-ci ildə İranın Təyyarə İstehsalat Şirkəti (HESA) tərəfindən HESA-100 layihəsinin dizayn işləri ilə paralel başlanıb. Mahiyyət etibarilə "Shahed 129" ilə eyni dizayna, lakin daha qısa və kvadrat füzelyaja malik idi. HESA-100 layihəsi sonradan "Shahed" Aviasiya Sənaye Araşdırma Mərkəzinə verildi, burada isə layihə "Shahed 123" adını aldı. "Shahed 123" sonradan "Shahed 129"a çevrildi. Həm "Shahed" Aviasiya Sənayesi, həm də HESA şirkətləri İİKK ilə sıx əlaqələrə malikdir.


İki prototip hazırlandı. Birincisi, 129-001 nömrə ilə ilk dəfə olaraq 2012-ci ilin yazında uçdu. Birinci "Shahed 129" prototipi sabit arxa şassisi ilə fərqlənirdi. 13 iyul 2012-ci ildə isə ballistik raket sınağının canlı görüntülərini əldə etməklə ilk dəfə istifadə edildi. Həmin ilin sentyabrında ikinci prototip İranın "Böyük Peyğəmbər 7" hərbi təlimlərində də göründü. 2013-cü ilin sentyabr ayında seriya istehsalına təqdim edildi. Cəmi 40 ədəd PUA sifariş verilib, onların tədarükünün 2024-cü ilə qədər başa çatması planlaşdırılır. Hər il təxminən üç PUA hazırlanır.

"Shahed 129" fərqli bir V-formalı quyruğa və şaquli stabilizatora malikdir. "Shahed 129" PUA-sı MQ-1 "Predator" aparıtında olduğu kimi, hündürdə yerləşən düz qanadlara, itələyici konfiqurasiyaya və bir ədəd böyük mühərrikə malikdir.


Təxminən 65-75 sm diametrli, uzun, dar silindrik füzelyaja malik PUA-nın korpusu alüminium ərintisindən və kompozit panellərdən hazırlanır. Gündüz/gecə missiyası üçün burun hissənin alt tərəfində elektro-optik/infraqırmızı sensorlar, mərkəzdən bir az arxada isə geri çəkilə bilən şassilər yerləşdirilib. Pilotsuz vasitənin altında, ağırlıq mərkəzində yük bölməsi yerləşir. "Shahed 129" bir ədəd "Rotax 914" mühərriki ilə təchiz edilir və dörd ədəd sursat daşıyan iki ayrı sərt asqıya malikdir.



Əvvəlcə "Shahed 129" PUA-sı "Sadid-361" və ya "Fath 362" raketləri kimi də tanınan "Sadid-1" tank əleyhinə idarə olunan raketlər daşıyırdı. İranın "Toophan" şirkətindən əldə edilən raketlərin dizaynda İsrailin "Spike-ER" raketinə bənzər texnologiyadan istifadə edildiyi iddia olunur. "Sadid-361" raketləri PUA-da dərhal yerləşdirilmədi. Bəzi mənbə bunun atıcı qurğu və tuşlama sistemi ilə əlaqəli bir problemlə bağlı olduğunu, digərləri isə ABŞ sanksiyalarının İrana lazımlı komponentləri əldə etməsinə mane olduğu üçün dizayn və inkişaf işlərinin tamamlanmadığını iddia etdi. Sonradan bu raketlər "Sadid-345" idarəolunan raketi ilə əvəz olundu. İran mənbələri PUA-nın səkkizə qədər raket daşıya biləcəyini iddia etsə də, görüntülərdə onların sayı 4 ədəddir.


"Shahed 129" PUA-sının raketləri konteynerdə daşınmadığı üçün bəzi aerokosmik mütəxəssislər tərəfindən tənqid olunur. PUA-ları ilə bağlı müntəzəm olaraq fərqli iddialar irəli sürdüyünü və "Shahed-129"un ilk dörd il uçuşu zamanı heç bir zərbə endirmədiyini nəzərə alsaq, onun zərbə imkanlarının şübhə altında olmasını əsaslı hesab edə bilərdik.

2016-cı ildən sonra isə bu şübhələr tamamilə aradan qalxdı. "Shahed 129" PUA-sının elan edilən 1700 km uçuş məsafəsinə sahib olması və bu məsafədə idarə olunması bəzi suallar doğura bilər. Müstəqil analitiklər effektiv diapazonun 300-400 km arasında ola biləcəyini deyirlər. PUA stansiyanın idarəedilməsinin rabitə məsafəsindən kənarda əvvəlcədən təyin edilən nöqtələri izləyərək "Karrar" aparatında istifadə olunan avtopilot sistemindən də istifadə edə bilər. "Shahed"in 24 saat havada qalması şübhə doğurmur.

Tətbiqi


Digər İran PUA-ları kimi, "Shahed 129" da əsasən Suriyada döyüşlərdə tətbiq edilir. 2014-cü ilin aprel ayında Dəməşq üzərində uçan PUA-nın ilk iki ədədlik partiyası Suriyaya 2014-cü ilin may ayında sökülərək İl-76 strateji nəqliyyat təyyarələri ilə Dəməşq Beynəlxalq Hava Limanına gətirilib. Eyni yük təyyarəsi ilə yerüstü idarəetmə stansiyası və digər əlaqəli avadanlıqlar da çatdırıldı.

"Shahed 129" ilk məlum hava zərbəsini 2016-cı ilin fevral ayında endirdi, bu döyüş zamanı İranın ilk dəfə zərbə tipli pilotsuz uçuş aparatından istifadəsi hesab olunur. 2015-ci ilin noyabr ayında "Shahed 129S" PUA-sının "Sadid-1" raketləri ilə hücum etməsinə dair bəzi məlumatlar da mövcuddur. "Shahed 129" 2017-ci ildə Deyr əz-Zorda raket zərbələrinin zərərini qiymətləndirmək üçün də istifadə olunub.


2 ədəd "Shahed 129" PUA-ları 2015-ci ildən İran-Pakistan sərhədində yerləşdirilib, daha sonra isə onlara daha ikisi əlavə edilib. İran hərbi səlahiyyətliləri "Shahed 129" vasitələrinin Fars körfəzində İranın nəzarət imkanlarını artıra biləcəyini bildirirlər.

2017-ci ildəki vəziyyətə görə, bu PUA-lardan 2 ədədi Suriyanın Dəməşq şəhərində, 3 ədəd taktiki aviabazada, 10 ədədi Konarak yaxınlığında, 4 ədədi Bəndər Abbasda, 2 ədədi Əbu Musada və 1 ədədi Urmiyada yerləşdirilib. Semnanda olan PUA sayı məlum deyil, lakin 2 ədədinin Kaşan təlim mərkəzində olduğu məlumdur. Peyk şəkilləri Suriyadakı PUA-ların Hama və T4 aviabazasında yerləşdirildiyini göstərirdi.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri



Faydalı yükün küttləsi: 400 kq;
Uzunluğu: 8m;
Qanad açılımı: 16 m;
Hündürlüyü: 3.1 m;
Mühərriki: 1×"Rotax 914", dörd silindrli, dörd taktlı;
Kreyser sürəti: 150 km/saat;
Fəaliyyət zonası: 1700 km;
Uçuş müddəti: 24 saat;
Uçuş yüksəkliyi: 7300 m;
Silahlanması: 4×Sadid-345 PGM.


"Simorgh"

2019-cu ilin sonunda İran Hərbi Dəniz Qüvvələrinin tezliklə yeni zərbə tipli pilotsuz uçuş aparatı ilə təmin ediləcəyi məlum oldu. "Simorgh" adlandırılan yeni PUA-nın təqdimatı 2019-cu ilin dekabrın əvvəlində keçirildi. HDQ-nin maraqları üçün hazırlanan yeni pilotsuz vasitə İranın cənub-şərqindəki Konarak şəhərində ilk dəfə ictimaiyyətə təqdim edildi.

"Simorgh" PUA-sı 2013-cü ildən kütləvi istehsal olunan "Shahed-129" əsasında hazırlanıb və xələfinin dəniz versiyası hesab edilir. Bunu təqdimat mərasimində iştirak edən İran HDQ-nin admiralı Hüseyn Xanzadə də təsdiq etdi. Təqdimat zamanı admiral PUA-nın kəşfiyyat, zərbə və ya taktiki pilotsuz vasitə kimi istifadə edilə biləcəyini də qeyd edib. PUA-nın bəyan olunan uçuş məsafəsi 1500 km-ə qədər, havada qalma müddəti 24 saata qədərdir. Bəzi mənbələrə görə, uçuş yüksəkliyi 25 min futdur (7.62 km), digərlərinə görə 4.5-5 km arasındadır. Silahların və kəşfiyyat vasitələrinin tərkibi barədə məlumat yoxdur.

"Sofreh Mahi"


"Sofreh Mahi" İran Təyyarə İstehsalat Sənaye Şirkəti tərəfindən 2010-cu ildə hazırlanan uzaqdan idarə olunan çoxməqsədli vasitədir. Yeni pilotsuz aparatın hərbi sahədə özünəməxsus istifadəsini tapması lazım idi, burada onun əsas vəzifəsi ərazinin kəşfiyyatını aparmaqdan, patrul xidmətinin təşkilindən, hava və dəniz hədəflərini müəyyənləşdirməkdən və zərbə funksiyalarını yerinə yetirməkdən ibarət olmalı idi. Bunun üçün PUA-nın raketlər və yüksək dəqiqlikli bombalar ilə təchiz edildiyi ehtimal edilir.

"Sofreh Mahi"nın əksər radar sistemlərində görünməz qalmasına imkan verən stels texnologiyaya sahib olduğu və bu xüsusiyyətin də PUA-ya effektiv istifadəsini xeyli artırmağa imkan verdiyi iddia edilir.

"Sofreh Mahi" turboreaktiv mühərriklə təchiz edilir, sürəti saatda 920 km-ə qədərdir. PUA patrul xidməti və ərazini kəşf edərkən uzun müddət havada qala bilər. İstehsalçıya görə bu müddət 20 saatdır.


"Sofreh Mahi"PUA-sı müasir müşahidə avadanlığı ilə təchiz edilir. Bura yüksək qətnaməli elektro-optik kamera, 350 kilometr radiusda hava hədəflərini, 400 kilometr radiusda isə dəniz hədəflərini aşkarlayan infraqırmızı kamera və radar avadanlıqları daxildir. Pilotsuz uçuş aparatının seriya istehsalına başlanması təxminən 2017-ci ildə baş verib.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 10.2 m;
Qanad açılımı: 8.7 m;
Hündürlüyü: 2 m;
Maksimum kütləsi: 3500 kq;
Maksimum uçuş sürəti: 920 km/saat;
Kreyser sürəti: 400 km/saat;
Uçuş məsafəsi: 750 km;
Uçuş yüksəkliyi: 9000 m;
Təyyarə mühərrikinin növü: turbo reaktiv.


"Qods Yasir"


"Qods Yasir" PUA-sı İranda həm də "Sayed-2"olaraq tanınır. "Qods Aviation" şirkəti tərəfindən istehsal edilən yüngül taktiki müşahidə və kəşfiyyat PUA-sı, İran tərəfindən ələ keçirilən ABŞ-ın "Boeing Insitu ScanEagle" pilotsuz vasitəsinin lisenziyasız nüsxəsidir.

İran 2012-ci ilin dekabrında "Boeing" və "Insitu" şirkətinin birgə məhsulu olan "Scaneagle" PUA-sını ələ keçirdi və təxminən on ay sonra, 2013-cü ilin sentyabrında "Qods Yasir" ortaya çıxdı. Rəsmi olaraq "Yasir" PUA-sının dövlət səviyyəsində yeganə istifadəçisi İrandır. Ən azı bir qeyri-dövlət qurumuna və daha bir neçə ölkəyə ixrac edildiyi də iddia edilir. "Yasir" PUA-ları İran və müttəfiqləri tərəfindən İraq və Suriyadakı vətəndaş müharibəsində istifadə edilib.


4 dekabr 2012-ci ildə İran Fars Körfəzi üzərindəki hava məkanını pozan "Boeing Insitu ScanEagle" PUA-sını ələ keçirdiyini bildirdi. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri "ScanEagle" PUA-sından heç birinin itmədiyini bildirdi. Yaxın Şərqdə digər "ScanEagle" istifadəçiləri də mövcuddur. Həmin ayın 17-də İran "ScanEagle" konstruksiyasını dəyişdirməyə və onları kütləvi istehsal etməyə çalışacaqlarını söylədi. Sonradan isə İranın "ScanEagle" bazasında "Yasir" PUA-larını kütləvi istehsal etdiyi və onu silahlanmaya qəbul etdiyi məlum oldu.

2013-cü ilin oktyabr ayında İİKK rəhbərliyi Rusiya Hərbi Hava Qüvvələrinin komandanı general-leytenant Viktor Bondarevə "Yasir" pilotsuz vasitəsini hədiyyə etdi.

Dizayn


"Yasir" PUA-sının qanadları nisbətən arxa tərəfdə yerləşir. Burun hissənin altında böyük bir faydalı yük bölməsi mövcuddur. "ScanEagle"dən fərqli olaraq, tərs V- şəkilli quyruğa və cüt pərlərə malikdir.

"Yasir" markası və gücü naməlum olan tək mühərrikə malikdir. PUA elektro-optik faydalı yüklərlə bərabər döyüş sursatı kimi istifadə edilən sursatlarla təchiz edilə bilər. "Yasir" 1.19 metr uzunluğa, 3.05 metr qanad açılımına və 18 kq kütləyə malikdir. Bu isə "Yasir" PUA-sının "ScanEagle"a bənzəməyinə baxmayaraq, bir az daha kiçik olduğunu göstərir. 20 saat maksimum havada qala bilən PUA 120 km/saat sürətə, 4600 metr uçuş yüksəkliyinə və 100 km-ə qədər rabitə məsafəsinə malikdir. Bu PUA yük maşınının üstündə quraşdırılan atıcı qurğudan buraxılır.


"Yasir" PUA-larının bir hissəsi İranın Qeşm adasındakı pilotsuz uçuş vasitələri bazasında yerləşir. Bu PUA-ların "Hizbullah" tərəfindən istifadəsi Livan rəhbərliyi tərəfindən 2014-cü ilin əvvəlində təsdiqlənib. İraqın "Harakat Hizballah əl-Nujaba" dəstəsinin də 6 ədəd "Yasir" PUA-sına malik olduğu ehtimal edilir.

İraqdakı "Kataib Hizbullah"ın da "Yasir" əldə etdiyi, lakin ondan nadir hallarda istifadə etdiyi məlumdur. İraqdakı digər "Cund əl-İmam Əli" qruplaşmasının da "Yasir" PUA-sına malik olduğu ehtimallar arasındadır. Suriyada isə "Yasir" PUA-ları ilk dəfə 2013-cü ildə Dəməşq üzərində görünüb. Sonradan Homs və Hələb üzərində daha intensiv uçuşlar həyata keçirib.


Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 1.19 m;
Qanad açılımı: 3.05 m;
Ümumi kütləsi: 18 kq;
Kreyser sürəti: 120 km/saat;
Havada qalma müddəti: 20 saat;
Maksimum uçuş yüksəkliyi: 4600 m.


"Zohal"


"Zohal" 2011-ci ildə İranda hazırlanan hərbi və mülki təyinatlı çoxməqsədli pilotsuz uçuş aparatıdır.

Kvadrokopter tipli "Zohal" pilotsuz uçuş aparatı İran aerokosmik texnologiya mütəxəssisləri tərəfindən əvvəlcə yalnız hərbi vasitə kimi hazırlanıb. Əslində bu pilotsuz uçan aparat quru qüvvələrinin silahlanmasına daxil olmalı və ərazinin 2-3 kilometr radiusda qısamüddətli kəşfiyyatı üçün istifadə edilməli idi. Gələcəkdə bu pilotsuz uçuş aparatı təkmilləşdirildi və mülki vasitə kimi də fəal şəkildə istifadə olunmağa başladı. Ondan həm aerofotoqrafiya və ərazinin havadan video çəkilişlərində, həm patrul və müşahidə məqsədlərində, həm də axtarış və zərərin qiymətləndirilməsi kimi xüsusi əməliyyatlarda istifadə olunur.

"Zohal" pilotsuz uçuş aparatı kiçik ölçülərə malikdir. Onun eni və uzunluğu 65 santimetr, kütləsi isə cəmi 2.8 kiloqramdır, PUA yaxşı manevr imkanlarına və istifadə rahatlığına malikdir.


"Zohal" dörd rotora malik konfiqurasiyada hazırlanır və bu, dronun şaquli istiqamətdə qalxmasına və enməsinə imkan verir. Kifayət qədər güclü elektrik mühərrikləri sayəsində PUA maksimum 50 km/saat uçuş sürətini inkişaf etdirə bilir. Ondan avtonom istifadə etmə müddəti 45 dəqiqə ilə məhdudlaşır.

Vizual müşahidə vasitəsi olaraq, PUA-da 10 meqapiksellik kameradan istifadə olunur və bu, operatorun konsoluna yüksək keyfiyyətli görüntülərin ötürülməsini təmin edir.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 0.65 m;
Eni: 0.65 m;
Hündürlüyü: 0.28 m;
Maksimum uçuş kütləsi: 3.2 kq;
Maksimal uçuş sürəti: 50 km/saat;
Kreyser sürəti: 30 km/saat;
Maksimum uçuş məsafəsi: 10 km;
Maksimum uçuş yüksəkliyi: 4100 m;
Təyyarə mühərrikinin növü: elektrikli;
Güc qurğusu: naməlumdur.


Nəticə

Kifayət qədər müxtəlif təyinatlı və fərqli PUA modellərinə malik İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu Suriyada və İraqda baş verən hərbi qarşıdurmada iştirak etməklə həm bu vasitələri döyüş şəraitində istifadə edərək sınaqdan keçirmək imkanı əldə etdi, həm də onları daha da təkmilləşdirməyi bacardı. İran istehsalçıları İraq, Livan, Liviya və Suriyadakı hərbi əməliyyatlarda qazanılan təcrübədən hazırda geniş istifadə edir. Döyüş əməliyyatlarında sınaqların aparılması, İran PUA-larının bazarda rəqabət qabiliyyətini də artırır. İran hazırda müasir texnologiyalara malik kəşiyyat və zərbə PUA-larının bir neçə modelinin hazırlanmasında təcrübəyə malikdir. Almaniya və Fransadan əldə edilən mühərriklərin bazasında yerli güc qurğuları hazırlanır. İrlandiya və Cənubi Afrikadan ehtiyat hissələrin tədarükü həyata keçirilir. Bəzi yeni PUA-lar artıq yerli gecəgörmə vasitələri və termal kameralar ilə təchiz edilir.

Tehranın İsraildə və ABŞ-da inkişaf etdirilən PUA texnologiyasını əldə etməsi, faktiki olaraq bu imkanların tam təkrarlana biləcəyinə dair iddia irəli sürməyə imkan vermir, lakin həmin vasitələrin qismən fərqli və daha kompakt versiyalarının yaradılması da fakt olaraq qalır. İran mühəndislərinin əlinə keçən İsrail və ABŞ texnologiyasının konstruksiyası və imkanları hərtərəfli araşdırılır və bu vasitələrin bazasında yerli istehsal sahələri təşkil edilir. Bəzi mütəxəssislərin burada İranın Rusiya mütəxəssislərinin xidmətlərindən yararlanması barədə iddiaları isə bir az inandırıcı görünmür. Çünki Rusiyanın özü hələ də həm bəzi vacib PUA hissələrinin hazırlanmasında, həm bu vasitələrin fərqli versiyalarının çeşidlərinin artırılmasında, həm də İranın əldə etdiyi texnoloji səviyyənin fəth edilməsində çətinlik çəkir. Çin mütəxəssislərinin iştirak ehtimalı daha yüksəkdir.

İranın təbliğat məqsədilə bəzi məhsullarının imkanlarını daha geniş imkanlara malik olduğunu nümayiş etdirmək cəhdləri də başadüşüləndir. Məsələn, 18 kq kütlə ilə 20 saat havada qala bilən "Yasir" PUA-sının xələfi "ScanEagle"dən daha üstün olduğu görünür, bu isə bir az reallıqdan kənar iddia kimi qəbul edilir. Uzaqmənzilli vasitələrin 100 km-lərlə məsafədə idarəetməsini təmin edən avadanlıqlar barədə isə məlumatlara rast gəlinmir. Lakin qeyd olunanlar İranın PUA istehsal potensialını - bəzi modellərin plagiat olmasına baxmayaraq - dəyərləndirməməyə əsas vermir.

HESA, İAİO, RTS, "Sarad Group", "Shahbal Group" və "Şhahed" kimi təşkilat və şirkətlərin çalışmaları ciddi nəticələr verməkdədir. Artıq İranın bəzi PUA-ları 900 km/saat sürət, 2000 km uçuş məsafəsi, 14000 metr uçuş yüksəkliyi və ya 30 saat havada qalmaq imkanını təmin edən avadanlıqları əldə edib. 2019-cu ildən İranın artıq stels xüsusiyyətlərə malik PUA-lardan istifadə etdiyi barədə məlumatlara rast gəlinir. İİKK Aerokosmik Qüvvələrinin briqada generalı Əmir-Əli Hacızadənin sözlərinə görə, İran hazırda ən qabaqcıl pilotsuz texnologiyalara malik dörd ölkədən biridir. Bu, bir az qabardılan informasiyaya bənzəyə bilər, lakin İranın 1980-ci illərin sonlarından bəri PUA istehsal etdiyini də unutmaq olmaz. İsrail kimi əzəli rəqibi belə İranın bu sahədə texniki imkanlarını yüksək qiymətləndirir.

Əslində uzaq mənzilli ballistik raket istehsalını mənimsəyən İranın fərqli fəaliyyət radiusuna malik müxtəlif təyinatlı PUA-lar hazırlaması təəccüblü olmamalıdır. İdarəetmə sahəsində bəzi çatışmazlıqlar ola bilər, lakin digər sahələr üzrə İran artıq müəyyən nailiyyətlər əldə edərək idxaldan həm azad olub, həm də PUA ilə bərabər texnologiya ixracatçısına çevrilib. Sanksiyalar səbəbindən bu bazarda real mövqeyini əldə edə bilməyən İran, demək olar ki, son illər ərzində mütəmadi olaraq, bəzən isə eyni il ərzində bir neçə yeni PUA təqdimatı həyata keçirir. 2018-ci ilin may ayında Antalyada baş tutan "Eurasia Airshow" aviasiya sərgisində İranın PUA-lar üzrə ixtisaslaşan "Sairan" şirkətinin Türkiyəni aviasiya avadanlıqları ilə təchiz etməsi barədə razılıq əldə etməsi də Tehranın bu sahədə əldə etdiyi nailiyyətlərin göstəricisidir. Xatırladıram ki, müqavilə Türkiyəyə PUA-ların tərkib hissələri üçün detalları ilə birlikdə "Toloue-4" və "Serat-1" mühərriklərinin ixracını nəzərdə tuturdu. Bu mühərriklər Fransanın "Microturbo TRI 60" turboreaktiv mühərrikinin İranda istehsal olunan yerli nüsxəsidir.

Bütün bu məlumatları bir yerə topladıqda məlum olur ki, pilotsuz vasitələrin inkişafı artıq İran Aerokosmik Qüvvələrinin prioritet vəzifələrindən birinə çevrilib. Bu isə şərt sanksiya şərtləri altında fəaliyyət göstərən İranda səbəbsiz ola bilməz.

İran müasir döyüş təyyarələrinin inkişafı və istehsalına çalışsa da, bu sahədə bəzi texnologiyaları əldə edə bilməməsi səbəbindən son nəticəni əldə edə bilmir, əvəzində isə üstünlüyü PUA istehsalına yönəldir. Kəşfiyyat və zərbə məqsədləri üçün pilotsuz uçuş sistemlərinin hazırlanmasında əhəmiyyətli və texnoloji irəliləyişlər əldə edilir, bir çox PUA-lar kütləvi istehsal edilib. İxrac edilənlərin də sayı artmaqdadır.

Hazırda İran Silahlı Qüvvələrinin silahlanmasında "Mohajer" və "Abibil" ailəsi ilə bərabər "Karrar", "Hazem", "Fotros", "Saegheh", "Qasef-1", "Sarad", "Şahbal", "Shahed 129", "Simorgh", "Sofreh Mahi", "Yasir" və s. kimi fərqli təyinatlı PUA-lar yer alır. Onların bəziləri bir-biri ilə bənzər funksiya və imkanlara malik olsa da, əksəriyyəti İranın qırıcı və hücum aviasiya sahəsindəki modernləşmənin ləngiməsini kompensasiya etmək məqsədi daşıyır. "Saegheh"lə "Shahed 129" aparatlarının ən azı növbəti on il ərzində İranın yüksək səviyyəli PUA parkının onurğa sütununu təşkil edəcəyi gözlənilir.

Mənbələr

https://ru.qwe.wiki/wiki/Saegheh_(UAV)
https://military.wikia.org/wiki/Saegheh_(UAV)
https://avia.pro/blog/sarad-tehnicheskie-harakteristiki-foto
http://stroimsamolet.ru/shahbal-tehnicheskie-harakteristiki-foto/
https://avia.pro/blog/shahbal-tehnicheskie-harakteristiki-foto
https://ru.qwe.wiki/wiki/Shahbal
https://dambiev.livejournal.com/1622911.html
https://avia.pro/blog/shahed-129-tehnicheskie-harakteristiki-foto
https://imp-navigator.livejournal.com/879768.html
https://ru.qwe.wiki/wiki/Shahed_129
http://nevskii-bastion.ru/shahed-129-iran/
http://stroimsamolet.ru/sofreh-mahi-tehnicheskie-harakteristiki-foto/
https://no.qwe.wiki/wiki/Yasir_UAV
http://www.gisa.ru/73010.html
https://avia.pro/blog/zohal-tehnicheskie-harakteristiki-foto

Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: İran   PUA   Region  


Region ölkələrinin PUA parkında İranın yeri - ARAŞDIRMA (HƏRBİ EKSPERT) - III YAZI

2020/08/33333-4795264635.jpg
Oxunub: 12383     14:18     26 Avqust 2020    
(III yazı. II yazını BURADAN oxuya bilərsiniz)

Region ölkələrinin PUA potensialını araşdıran Ordu.az redaksiyası bu dəfə Sizə İranın PUA parkının tərkibi, onların yaranma tarixi, konstruksiyası, versiyaları, taktiki texniki xüsusiyyətləri və s. barədə əldə etdiyi məlumatları çatdıracaq.

İranın PUA parkı müasirliyi ilə tam seçilməsə də, model və versiyalarının sayına görə bir çox region ölkəsindən daha irəlidədir.

"Saegheh"


"Saegheh" PUA-ları "Shahed" aviasiya sənayesi şirkəti tərəfindən istehsal olunan və uçan qanad dizayınına malik olan çoxməqsədli pilotsuz uçuş aparatlarıdır. "Saegheh-1" və "Saegheh-2" adlı versiyaları mövcuddur. "Saegheh-1" ilk dəfə 2016-cı ildə İranda keçirilən silah sərgisində təqdim edilib.


İran tərəfindən ələ keçirilən ABŞ-a məxsus "Lockheed Martin" şirkətinin RQ-170 "Sentinel" pilotsuz uçuş aparatının baza modelinin bazasında istehsal edilib. Lakin ölçülərinə görə "Lockheed Martin"in aparatından daha kiçikdir. İlk uçuşunu 2014-cü ilin noyabr həyata keçirən PUA 2016-cı ilin oktyabr ayında silahlanmaya qəbul edilib. Bir sıra mənbələr "Seagheh" dronunun silah daşıma qabiliyyətinə şübhə edərək onun yalnız kəşfiyyat, müşahidə və hədəfi izləmə platforması olduğunu iddia edir.


2017-ci ildə artıq 10 ədəd "Saegheh" istehsal edilmişdi. Onlar İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən istifadə edilir. 2019-cu ilə olan məlumata görə, bu PUA-dan artıq 50 ədəd də istehsal edilib və onlar İran Silahlı Qüvvələri tərəfindən əldə edilib.


"Saegheh" üçün texniki, ancaq təxminən 6-7 m ətrafında qanad uzunluğunun olduğu güman edilir. İran dövlət KİV-ləri "Saegheh-1" dronunun dörd ədəd "Sadid-1" tank əleyhinə idarəolunan raket daşıya biləcəyini iddia edir. İran hökuməti PUA-nın uçuşlarını nümayiş etdirməyib. Onun TTX-sı tam məlum deyil. "Saegheh-1"də optik elektron sistemlər diqqəti cəlb etmir, onların ön hava qəbulediciləri də olmayıb.

"Saegheh-2"



Bu model həm də "Shahed 191" olaraq tanınır. Bu modellərdə ön hava qəbuledicisi mövcuddur. PUA uçuş-enmə zolağında sürətlə hərəkət edən bir vasitəyə (yəqin ki, "Toyota Hilux" yük maşınlarına) quraşdırılan xüsusi katapultdan buraxılır, enməsi isə geri çəkilən xizəkləri vasitəsi ilə həyata keçirilir.

"Saegheh-2" daxilində iki ədəd "Sadid-1" raketi daşıyır. PUA 300 km/saat kreyser sürətinə, 4.5 saat havada qalma müddətinə, 450 km-lik uçuş məsafəsinə, 25000 fut uçuş yüksəkliyinə və 50 kq faydalı yük daşımaq qabiliyyətinə malikdir.



"Fars" xəbər agentliyi "Saegheh-2" dronunun Suriyadakı döyüşlərdə istifadə edildiyini bildirir. PUA-ların bir neçəsi İsrail və ABŞ tərəfindən döyüşlərdə məhv edilib, onların araşdırmasını aparan mütəxəssislər İran istehsalı vasitələri yüksək qiymətləndirib. Məsələn, İsrail Hərbi Hava Qüvvələrinin briqada generalı Tomer Bar "Saegheh-2" PUA-sını olduqca inkişaf etmiş və qərb texnologiyasını özündə əks etdirən vasitə kimi təsvir edib.

"Sarad"


"Sarad" İranın "Sarad Group" şirkəti tərəfindən hazırlanan çoxməqsədli pilotsuz uçuş aparatıdır. "Sarad" PUA-sı 2011-ci ildə İran təyyarələri və aerokosmik mütəxəssislərinin məhsuludur. Bu kiçik cihaz, müxtəlif məqsədlər üçün istifadə edilə bilən bir təyyarənin miniatür versiyasına bənzəyir, ondan ərazinin aerofotoqrafiyası, yanğın təhlükəsizliyinə nəzarət, axtarış əməliyyatları və s. istifadə edilə bilər.

"Sarad" pilotsuz uçuş aparatının olduqca sadə dizaynı sayəsində qiyməti çox münasibdir və işlədilməsi baxımından çox sadədir, bu da ona ciddi populyarlıq qazandırır. Bu vasitə yalnız mülki sferada maraq doğurur, burada ondan əsasən aerofotoqrafiya ilə əlaqəli işlərdə istifadə olunur.

"Sarad" pilotsuz uçuş aparatı çox böyük ölçülərə malikdir. Füzelyajın uzunluğu 1.8 metr, qanad açılımı 3.4 metrdir, lakin kifayət qədər güclü mühərrik və yaxşı aerodinamika sayəsində dron olduqca manevrlidir. "Sarad" pilotsuz uçuş aparatı maksimal uçuş sürətini 80 km/saata çatdırmağa imkan verən tək porşenli mühərriklə təchiz olunur, bu cihazın maksimal məsafəsi isə 7 kilometr məsafəni keçmir.


"Sarad" bir ədəd yüksək qətnaməli kamera ilə təchiz olunur. Yanğın təhlükəsini izləməyə imkan verən termal kamera da quraşdırıla bilər.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 1.8 m;
Qanad açılımı: 3.4 m;
Hündürlüyü: 0.6 m;
Maksimum uçuş kütləsi: 20 kq;
Maksimal uçuş sürəti: 80 km / saat;
Kreyser sürəti: 55 km/saat;
Maksimum uçuş məsafəsi: 7 km;
Maksimum uçuş hündürlüyü: 4100 m;
Təyyarə mühərrikinin növü: porşenli.
Güc qurğusu və onun göstəriciləri məlum deyil.


"Shahbal"

"Shahbal" 2006-cı ildən "Shahbal Group" tərəfindən istehsal olunur. İran istehsalı olan hərbi təyinatlı, çoxməqsədli PUA-dır. "Şahbal" modelinin uzaqdan idarə olunan vasitələri yalnız hərbi məqsədlər üçün istifadə olunur. PUA kəşfiyyat, patrul, döyüş yerlərinin monitorinqi və s. ilə əlaqəli tapşırıqları yerinə yetirmək üçün hazırlanıb. Kifayət qədər dar təyinatı səbəbindən "Şahbal" məhdud tətbiq sahəsinə malikdir, lakin bu dronun aşağı qiyməti onu PUA operatorlarının təlimi ilə əlaqədar digər vəzifələrin icrası üçün istifadə etməyə imkan verir.


Hərbi təyinatlı pilotsuz hava vasitəsi üçün "Shahbal" pilotsuz aparatı kifayət qədər yığcam ölçülərə malikdir, bu da ona yüksək uçuş sürətini inkişaf etdirməyə və manevrli olmasına imkan verir. 2 metr 5 santimetr füzelaj uzunluğu olan "Shahbal" PUA-sının qanadları 2 metr 48 santimetr, kütləsi isə cəmi 9,5 kiloqram təşkil edir. Cihazın maksimum uçuş çəkisi 17.5 kiloqramdır.

"Shahbal" PUA-sı 180 km/saat yüksək uçuş sürətini inkişaf etdirməyə imkan verən aşağı gücə malik porşenli daxili yanma mühərriki ilə təchiz edilir. Məhdud imkanlara malik idarəetmə cihazlarının istifadəsi səbəbindən bu pilotsuz uçuş aparatının uçuş məsafəsi 12 kilometri keçmir.

Təyinatı üzrə vəzifələrini yerinə yetirmək üçün "Shahbal" uzaqdan idarə olunan PUA-sı, gündüz şəraitində aerofotoqrafiya üçün yüksək qətnaməli elektro-optik kamera ilə, qeyri-kafi görünmə şəraitində müşahidə aparmaq üçün isə infraqırmızı kamera ilə təchiz edilir.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 2.05 m;
Qanad açılımı: 2.48 m;
Hündürlüyü: 0.5 m;
Maksimum uçuş kütləsi: 17.5 kq;
Maksimum uçuş sürəti: 180 km/saat;
Kreyser sürəti: 150 km/saat;
Maksimum uçuş məsafəsi: 12 km;
Maksimum uçuş yüksəkliyi: 3000 m;
Təyyarə mühərrikinin növü: porşenli;
Güc qurğusu: ZDS;
Mühərrikin gücü: 4.5 a.g.


"Shahed 129"



"Shahed 129" (bəzən S 129) İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu üçün "Shahed" aviasiya sənaye şirkəti tərəfindən hazırlanan orta hündürlüklü və uzaq mənzilli pilotsuz uçuş aparatıdır. Təkmühərrikli "Shahed 129" döyüş və kəşfiyyat vəzifələrini yerinə yetirir. 24 saat havada qalan PUA-nın ölçüsü, forması və təyinatı ABŞ-ın MQ-1 "Predator" aparatına bənzəyir. "Shahed 129" İranda ən geniş şəkildə istifadə olunan ən bacarıqlı PUA sayılır.

İnkişafı



2000-ci illərin sonlarında hazırlanmasına başlanan PUA ilk dəfə 2012-ci ilin yazında uçdu. İki il sonra isə Suriya üzərində məhdud müşahidə vəzifələrində tətbiq edildi. 2018-ci ildə İranda 20-yə yaxın "Shahed 129" PUA-sı mövcud olub. Suriyadakı vətəndaş müharibəsində və İranın şərq sərhəd qoşunlarında onlardan istifadə edilir. "Saegheh" ilə "Shahed 129" aparatlarının ən azı növbəti on il ərzində İranın yüksək səviyyəli PUA parkının onurğa sütununu təşkil edəcəyi gözlənilir.


Bu PUA-nın hazırlanmasına 2005-ci ildə İranın Təyyarə İstehsalat Şirkəti (HESA) tərəfindən HESA-100 layihəsinin dizayn işləri ilə paralel başlanıb. Mahiyyət etibarilə "Shahed 129" ilə eyni dizayna, lakin daha qısa və kvadrat füzelyaja malik idi. HESA-100 layihəsi sonradan "Shahed" Aviasiya Sənaye Araşdırma Mərkəzinə verildi, burada isə layihə "Shahed 123" adını aldı. "Shahed 123" sonradan "Shahed 129"a çevrildi. Həm "Shahed" Aviasiya Sənayesi, həm də HESA şirkətləri İİKK ilə sıx əlaqələrə malikdir.


İki prototip hazırlandı. Birincisi, 129-001 nömrə ilə ilk dəfə olaraq 2012-ci ilin yazında uçdu. Birinci "Shahed 129" prototipi sabit arxa şassisi ilə fərqlənirdi. 13 iyul 2012-ci ildə isə ballistik raket sınağının canlı görüntülərini əldə etməklə ilk dəfə istifadə edildi. Həmin ilin sentyabrında ikinci prototip İranın "Böyük Peyğəmbər 7" hərbi təlimlərində də göründü. 2013-cü ilin sentyabr ayında seriya istehsalına təqdim edildi. Cəmi 40 ədəd PUA sifariş verilib, onların tədarükünün 2024-cü ilə qədər başa çatması planlaşdırılır. Hər il təxminən üç PUA hazırlanır.

"Shahed 129" fərqli bir V-formalı quyruğa və şaquli stabilizatora malikdir. "Shahed 129" PUA-sı MQ-1 "Predator" aparıtında olduğu kimi, hündürdə yerləşən düz qanadlara, itələyici konfiqurasiyaya və bir ədəd böyük mühərrikə malikdir.


Təxminən 65-75 sm diametrli, uzun, dar silindrik füzelyaja malik PUA-nın korpusu alüminium ərintisindən və kompozit panellərdən hazırlanır. Gündüz/gecə missiyası üçün burun hissənin alt tərəfində elektro-optik/infraqırmızı sensorlar, mərkəzdən bir az arxada isə geri çəkilə bilən şassilər yerləşdirilib. Pilotsuz vasitənin altında, ağırlıq mərkəzində yük bölməsi yerləşir. "Shahed 129" bir ədəd "Rotax 914" mühərriki ilə təchiz edilir və dörd ədəd sursat daşıyan iki ayrı sərt asqıya malikdir.



Əvvəlcə "Shahed 129" PUA-sı "Sadid-361" və ya "Fath 362" raketləri kimi də tanınan "Sadid-1" tank əleyhinə idarə olunan raketlər daşıyırdı. İranın "Toophan" şirkətindən əldə edilən raketlərin dizaynda İsrailin "Spike-ER" raketinə bənzər texnologiyadan istifadə edildiyi iddia olunur. "Sadid-361" raketləri PUA-da dərhal yerləşdirilmədi. Bəzi mənbə bunun atıcı qurğu və tuşlama sistemi ilə əlaqəli bir problemlə bağlı olduğunu, digərləri isə ABŞ sanksiyalarının İrana lazımlı komponentləri əldə etməsinə mane olduğu üçün dizayn və inkişaf işlərinin tamamlanmadığını iddia etdi. Sonradan bu raketlər "Sadid-345" idarəolunan raketi ilə əvəz olundu. İran mənbələri PUA-nın səkkizə qədər raket daşıya biləcəyini iddia etsə də, görüntülərdə onların sayı 4 ədəddir.


"Shahed 129" PUA-sının raketləri konteynerdə daşınmadığı üçün bəzi aerokosmik mütəxəssislər tərəfindən tənqid olunur. PUA-ları ilə bağlı müntəzəm olaraq fərqli iddialar irəli sürdüyünü və "Shahed-129"un ilk dörd il uçuşu zamanı heç bir zərbə endirmədiyini nəzərə alsaq, onun zərbə imkanlarının şübhə altında olmasını əsaslı hesab edə bilərdik.

2016-cı ildən sonra isə bu şübhələr tamamilə aradan qalxdı. "Shahed 129" PUA-sının elan edilən 1700 km uçuş məsafəsinə sahib olması və bu məsafədə idarə olunması bəzi suallar doğura bilər. Müstəqil analitiklər effektiv diapazonun 300-400 km arasında ola biləcəyini deyirlər. PUA stansiyanın idarəedilməsinin rabitə məsafəsindən kənarda əvvəlcədən təyin edilən nöqtələri izləyərək "Karrar" aparatında istifadə olunan avtopilot sistemindən də istifadə edə bilər. "Shahed"in 24 saat havada qalması şübhə doğurmur.

Tətbiqi


Digər İran PUA-ları kimi, "Shahed 129" da əsasən Suriyada döyüşlərdə tətbiq edilir. 2014-cü ilin aprel ayında Dəməşq üzərində uçan PUA-nın ilk iki ədədlik partiyası Suriyaya 2014-cü ilin may ayında sökülərək İl-76 strateji nəqliyyat təyyarələri ilə Dəməşq Beynəlxalq Hava Limanına gətirilib. Eyni yük təyyarəsi ilə yerüstü idarəetmə stansiyası və digər əlaqəli avadanlıqlar da çatdırıldı.

"Shahed 129" ilk məlum hava zərbəsini 2016-cı ilin fevral ayında endirdi, bu döyüş zamanı İranın ilk dəfə zərbə tipli pilotsuz uçuş aparatından istifadəsi hesab olunur. 2015-ci ilin noyabr ayında "Shahed 129S" PUA-sının "Sadid-1" raketləri ilə hücum etməsinə dair bəzi məlumatlar da mövcuddur. "Shahed 129" 2017-ci ildə Deyr əz-Zorda raket zərbələrinin zərərini qiymətləndirmək üçün də istifadə olunub.


2 ədəd "Shahed 129" PUA-ları 2015-ci ildən İran-Pakistan sərhədində yerləşdirilib, daha sonra isə onlara daha ikisi əlavə edilib. İran hərbi səlahiyyətliləri "Shahed 129" vasitələrinin Fars körfəzində İranın nəzarət imkanlarını artıra biləcəyini bildirirlər.

2017-ci ildəki vəziyyətə görə, bu PUA-lardan 2 ədədi Suriyanın Dəməşq şəhərində, 3 ədəd taktiki aviabazada, 10 ədədi Konarak yaxınlığında, 4 ədədi Bəndər Abbasda, 2 ədədi Əbu Musada və 1 ədədi Urmiyada yerləşdirilib. Semnanda olan PUA sayı məlum deyil, lakin 2 ədədinin Kaşan təlim mərkəzində olduğu məlumdur. Peyk şəkilləri Suriyadakı PUA-ların Hama və T4 aviabazasında yerləşdirildiyini göstərirdi.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri



Faydalı yükün küttləsi: 400 kq;
Uzunluğu: 8m;
Qanad açılımı: 16 m;
Hündürlüyü: 3.1 m;
Mühərriki: 1×"Rotax 914", dörd silindrli, dörd taktlı;
Kreyser sürəti: 150 km/saat;
Fəaliyyət zonası: 1700 km;
Uçuş müddəti: 24 saat;
Uçuş yüksəkliyi: 7300 m;
Silahlanması: 4×Sadid-345 PGM.


"Simorgh"

2019-cu ilin sonunda İran Hərbi Dəniz Qüvvələrinin tezliklə yeni zərbə tipli pilotsuz uçuş aparatı ilə təmin ediləcəyi məlum oldu. "Simorgh" adlandırılan yeni PUA-nın təqdimatı 2019-cu ilin dekabrın əvvəlində keçirildi. HDQ-nin maraqları üçün hazırlanan yeni pilotsuz vasitə İranın cənub-şərqindəki Konarak şəhərində ilk dəfə ictimaiyyətə təqdim edildi.

"Simorgh" PUA-sı 2013-cü ildən kütləvi istehsal olunan "Shahed-129" əsasında hazırlanıb və xələfinin dəniz versiyası hesab edilir. Bunu təqdimat mərasimində iştirak edən İran HDQ-nin admiralı Hüseyn Xanzadə də təsdiq etdi. Təqdimat zamanı admiral PUA-nın kəşfiyyat, zərbə və ya taktiki pilotsuz vasitə kimi istifadə edilə biləcəyini də qeyd edib. PUA-nın bəyan olunan uçuş məsafəsi 1500 km-ə qədər, havada qalma müddəti 24 saata qədərdir. Bəzi mənbələrə görə, uçuş yüksəkliyi 25 min futdur (7.62 km), digərlərinə görə 4.5-5 km arasındadır. Silahların və kəşfiyyat vasitələrinin tərkibi barədə məlumat yoxdur.

"Sofreh Mahi"


"Sofreh Mahi" İran Təyyarə İstehsalat Sənaye Şirkəti tərəfindən 2010-cu ildə hazırlanan uzaqdan idarə olunan çoxməqsədli vasitədir. Yeni pilotsuz aparatın hərbi sahədə özünəməxsus istifadəsini tapması lazım idi, burada onun əsas vəzifəsi ərazinin kəşfiyyatını aparmaqdan, patrul xidmətinin təşkilindən, hava və dəniz hədəflərini müəyyənləşdirməkdən və zərbə funksiyalarını yerinə yetirməkdən ibarət olmalı idi. Bunun üçün PUA-nın raketlər və yüksək dəqiqlikli bombalar ilə təchiz edildiyi ehtimal edilir.

"Sofreh Mahi"nın əksər radar sistemlərində görünməz qalmasına imkan verən stels texnologiyaya sahib olduğu və bu xüsusiyyətin də PUA-ya effektiv istifadəsini xeyli artırmağa imkan verdiyi iddia edilir.

"Sofreh Mahi" turboreaktiv mühərriklə təchiz edilir, sürəti saatda 920 km-ə qədərdir. PUA patrul xidməti və ərazini kəşf edərkən uzun müddət havada qala bilər. İstehsalçıya görə bu müddət 20 saatdır.


"Sofreh Mahi"PUA-sı müasir müşahidə avadanlığı ilə təchiz edilir. Bura yüksək qətnaməli elektro-optik kamera, 350 kilometr radiusda hava hədəflərini, 400 kilometr radiusda isə dəniz hədəflərini aşkarlayan infraqırmızı kamera və radar avadanlıqları daxildir. Pilotsuz uçuş aparatının seriya istehsalına başlanması təxminən 2017-ci ildə baş verib.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 10.2 m;
Qanad açılımı: 8.7 m;
Hündürlüyü: 2 m;
Maksimum kütləsi: 3500 kq;
Maksimum uçuş sürəti: 920 km/saat;
Kreyser sürəti: 400 km/saat;
Uçuş məsafəsi: 750 km;
Uçuş yüksəkliyi: 9000 m;
Təyyarə mühərrikinin növü: turbo reaktiv.


"Qods Yasir"


"Qods Yasir" PUA-sı İranda həm də "Sayed-2"olaraq tanınır. "Qods Aviation" şirkəti tərəfindən istehsal edilən yüngül taktiki müşahidə və kəşfiyyat PUA-sı, İran tərəfindən ələ keçirilən ABŞ-ın "Boeing Insitu ScanEagle" pilotsuz vasitəsinin lisenziyasız nüsxəsidir.

İran 2012-ci ilin dekabrında "Boeing" və "Insitu" şirkətinin birgə məhsulu olan "Scaneagle" PUA-sını ələ keçirdi və təxminən on ay sonra, 2013-cü ilin sentyabrında "Qods Yasir" ortaya çıxdı. Rəsmi olaraq "Yasir" PUA-sının dövlət səviyyəsində yeganə istifadəçisi İrandır. Ən azı bir qeyri-dövlət qurumuna və daha bir neçə ölkəyə ixrac edildiyi də iddia edilir. "Yasir" PUA-ları İran və müttəfiqləri tərəfindən İraq və Suriyadakı vətəndaş müharibəsində istifadə edilib.


4 dekabr 2012-ci ildə İran Fars Körfəzi üzərindəki hava məkanını pozan "Boeing Insitu ScanEagle" PUA-sını ələ keçirdiyini bildirdi. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri "ScanEagle" PUA-sından heç birinin itmədiyini bildirdi. Yaxın Şərqdə digər "ScanEagle" istifadəçiləri də mövcuddur. Həmin ayın 17-də İran "ScanEagle" konstruksiyasını dəyişdirməyə və onları kütləvi istehsal etməyə çalışacaqlarını söylədi. Sonradan isə İranın "ScanEagle" bazasında "Yasir" PUA-larını kütləvi istehsal etdiyi və onu silahlanmaya qəbul etdiyi məlum oldu.

2013-cü ilin oktyabr ayında İİKK rəhbərliyi Rusiya Hərbi Hava Qüvvələrinin komandanı general-leytenant Viktor Bondarevə "Yasir" pilotsuz vasitəsini hədiyyə etdi.

Dizayn


"Yasir" PUA-sının qanadları nisbətən arxa tərəfdə yerləşir. Burun hissənin altında böyük bir faydalı yük bölməsi mövcuddur. "ScanEagle"dən fərqli olaraq, tərs V- şəkilli quyruğa və cüt pərlərə malikdir.

"Yasir" markası və gücü naməlum olan tək mühərrikə malikdir. PUA elektro-optik faydalı yüklərlə bərabər döyüş sursatı kimi istifadə edilən sursatlarla təchiz edilə bilər. "Yasir" 1.19 metr uzunluğa, 3.05 metr qanad açılımına və 18 kq kütləyə malikdir. Bu isə "Yasir" PUA-sının "ScanEagle"a bənzəməyinə baxmayaraq, bir az daha kiçik olduğunu göstərir. 20 saat maksimum havada qala bilən PUA 120 km/saat sürətə, 4600 metr uçuş yüksəkliyinə və 100 km-ə qədər rabitə məsafəsinə malikdir. Bu PUA yük maşınının üstündə quraşdırılan atıcı qurğudan buraxılır.


"Yasir" PUA-larının bir hissəsi İranın Qeşm adasındakı pilotsuz uçuş vasitələri bazasında yerləşir. Bu PUA-ların "Hizbullah" tərəfindən istifadəsi Livan rəhbərliyi tərəfindən 2014-cü ilin əvvəlində təsdiqlənib. İraqın "Harakat Hizballah əl-Nujaba" dəstəsinin də 6 ədəd "Yasir" PUA-sına malik olduğu ehtimal edilir.

İraqdakı "Kataib Hizbullah"ın da "Yasir" əldə etdiyi, lakin ondan nadir hallarda istifadə etdiyi məlumdur. İraqdakı digər "Cund əl-İmam Əli" qruplaşmasının da "Yasir" PUA-sına malik olduğu ehtimallar arasındadır. Suriyada isə "Yasir" PUA-ları ilk dəfə 2013-cü ildə Dəməşq üzərində görünüb. Sonradan Homs və Hələb üzərində daha intensiv uçuşlar həyata keçirib.


Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 1.19 m;
Qanad açılımı: 3.05 m;
Ümumi kütləsi: 18 kq;
Kreyser sürəti: 120 km/saat;
Havada qalma müddəti: 20 saat;
Maksimum uçuş yüksəkliyi: 4600 m.


"Zohal"


"Zohal" 2011-ci ildə İranda hazırlanan hərbi və mülki təyinatlı çoxməqsədli pilotsuz uçuş aparatıdır.

Kvadrokopter tipli "Zohal" pilotsuz uçuş aparatı İran aerokosmik texnologiya mütəxəssisləri tərəfindən əvvəlcə yalnız hərbi vasitə kimi hazırlanıb. Əslində bu pilotsuz uçan aparat quru qüvvələrinin silahlanmasına daxil olmalı və ərazinin 2-3 kilometr radiusda qısamüddətli kəşfiyyatı üçün istifadə edilməli idi. Gələcəkdə bu pilotsuz uçuş aparatı təkmilləşdirildi və mülki vasitə kimi də fəal şəkildə istifadə olunmağa başladı. Ondan həm aerofotoqrafiya və ərazinin havadan video çəkilişlərində, həm patrul və müşahidə məqsədlərində, həm də axtarış və zərərin qiymətləndirilməsi kimi xüsusi əməliyyatlarda istifadə olunur.

"Zohal" pilotsuz uçuş aparatı kiçik ölçülərə malikdir. Onun eni və uzunluğu 65 santimetr, kütləsi isə cəmi 2.8 kiloqramdır, PUA yaxşı manevr imkanlarına və istifadə rahatlığına malikdir.


"Zohal" dörd rotora malik konfiqurasiyada hazırlanır və bu, dronun şaquli istiqamətdə qalxmasına və enməsinə imkan verir. Kifayət qədər güclü elektrik mühərrikləri sayəsində PUA maksimum 50 km/saat uçuş sürətini inkişaf etdirə bilir. Ondan avtonom istifadə etmə müddəti 45 dəqiqə ilə məhdudlaşır.

Vizual müşahidə vasitəsi olaraq, PUA-da 10 meqapiksellik kameradan istifadə olunur və bu, operatorun konsoluna yüksək keyfiyyətli görüntülərin ötürülməsini təmin edir.

Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri

Uzunluğu: 0.65 m;
Eni: 0.65 m;
Hündürlüyü: 0.28 m;
Maksimum uçuş kütləsi: 3.2 kq;
Maksimal uçuş sürəti: 50 km/saat;
Kreyser sürəti: 30 km/saat;
Maksimum uçuş məsafəsi: 10 km;
Maksimum uçuş yüksəkliyi: 4100 m;
Təyyarə mühərrikinin növü: elektrikli;
Güc qurğusu: naməlumdur.


Nəticə

Kifayət qədər müxtəlif təyinatlı və fərqli PUA modellərinə malik İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu Suriyada və İraqda baş verən hərbi qarşıdurmada iştirak etməklə həm bu vasitələri döyüş şəraitində istifadə edərək sınaqdan keçirmək imkanı əldə etdi, həm də onları daha da təkmilləşdirməyi bacardı. İran istehsalçıları İraq, Livan, Liviya və Suriyadakı hərbi əməliyyatlarda qazanılan təcrübədən hazırda geniş istifadə edir. Döyüş əməliyyatlarında sınaqların aparılması, İran PUA-larının bazarda rəqabət qabiliyyətini də artırır. İran hazırda müasir texnologiyalara malik kəşiyyat və zərbə PUA-larının bir neçə modelinin hazırlanmasında təcrübəyə malikdir. Almaniya və Fransadan əldə edilən mühərriklərin bazasında yerli güc qurğuları hazırlanır. İrlandiya və Cənubi Afrikadan ehtiyat hissələrin tədarükü həyata keçirilir. Bəzi yeni PUA-lar artıq yerli gecəgörmə vasitələri və termal kameralar ilə təchiz edilir.

Tehranın İsraildə və ABŞ-da inkişaf etdirilən PUA texnologiyasını əldə etməsi, faktiki olaraq bu imkanların tam təkrarlana biləcəyinə dair iddia irəli sürməyə imkan vermir, lakin həmin vasitələrin qismən fərqli və daha kompakt versiyalarının yaradılması da fakt olaraq qalır. İran mühəndislərinin əlinə keçən İsrail və ABŞ texnologiyasının konstruksiyası və imkanları hərtərəfli araşdırılır və bu vasitələrin bazasında yerli istehsal sahələri təşkil edilir. Bəzi mütəxəssislərin burada İranın Rusiya mütəxəssislərinin xidmətlərindən yararlanması barədə iddiaları isə bir az inandırıcı görünmür. Çünki Rusiyanın özü hələ də həm bəzi vacib PUA hissələrinin hazırlanmasında, həm bu vasitələrin fərqli versiyalarının çeşidlərinin artırılmasında, həm də İranın əldə etdiyi texnoloji səviyyənin fəth edilməsində çətinlik çəkir. Çin mütəxəssislərinin iştirak ehtimalı daha yüksəkdir.

İranın təbliğat məqsədilə bəzi məhsullarının imkanlarını daha geniş imkanlara malik olduğunu nümayiş etdirmək cəhdləri də başadüşüləndir. Məsələn, 18 kq kütlə ilə 20 saat havada qala bilən "Yasir" PUA-sının xələfi "ScanEagle"dən daha üstün olduğu görünür, bu isə bir az reallıqdan kənar iddia kimi qəbul edilir. Uzaqmənzilli vasitələrin 100 km-lərlə məsafədə idarəetməsini təmin edən avadanlıqlar barədə isə məlumatlara rast gəlinmir. Lakin qeyd olunanlar İranın PUA istehsal potensialını - bəzi modellərin plagiat olmasına baxmayaraq - dəyərləndirməməyə əsas vermir.

HESA, İAİO, RTS, "Sarad Group", "Shahbal Group" və "Şhahed" kimi təşkilat və şirkətlərin çalışmaları ciddi nəticələr verməkdədir. Artıq İranın bəzi PUA-ları 900 km/saat sürət, 2000 km uçuş məsafəsi, 14000 metr uçuş yüksəkliyi və ya 30 saat havada qalmaq imkanını təmin edən avadanlıqları əldə edib. 2019-cu ildən İranın artıq stels xüsusiyyətlərə malik PUA-lardan istifadə etdiyi barədə məlumatlara rast gəlinir. İİKK Aerokosmik Qüvvələrinin briqada generalı Əmir-Əli Hacızadənin sözlərinə görə, İran hazırda ən qabaqcıl pilotsuz texnologiyalara malik dörd ölkədən biridir. Bu, bir az qabardılan informasiyaya bənzəyə bilər, lakin İranın 1980-ci illərin sonlarından bəri PUA istehsal etdiyini də unutmaq olmaz. İsrail kimi əzəli rəqibi belə İranın bu sahədə texniki imkanlarını yüksək qiymətləndirir.

Əslində uzaq mənzilli ballistik raket istehsalını mənimsəyən İranın fərqli fəaliyyət radiusuna malik müxtəlif təyinatlı PUA-lar hazırlaması təəccüblü olmamalıdır. İdarəetmə sahəsində bəzi çatışmazlıqlar ola bilər, lakin digər sahələr üzrə İran artıq müəyyən nailiyyətlər əldə edərək idxaldan həm azad olub, həm də PUA ilə bərabər texnologiya ixracatçısına çevrilib. Sanksiyalar səbəbindən bu bazarda real mövqeyini əldə edə bilməyən İran, demək olar ki, son illər ərzində mütəmadi olaraq, bəzən isə eyni il ərzində bir neçə yeni PUA təqdimatı həyata keçirir. 2018-ci ilin may ayında Antalyada baş tutan "Eurasia Airshow" aviasiya sərgisində İranın PUA-lar üzrə ixtisaslaşan "Sairan" şirkətinin Türkiyəni aviasiya avadanlıqları ilə təchiz etməsi barədə razılıq əldə etməsi də Tehranın bu sahədə əldə etdiyi nailiyyətlərin göstəricisidir. Xatırladıram ki, müqavilə Türkiyəyə PUA-ların tərkib hissələri üçün detalları ilə birlikdə "Toloue-4" və "Serat-1" mühərriklərinin ixracını nəzərdə tuturdu. Bu mühərriklər Fransanın "Microturbo TRI 60" turboreaktiv mühərrikinin İranda istehsal olunan yerli nüsxəsidir.

Bütün bu məlumatları bir yerə topladıqda məlum olur ki, pilotsuz vasitələrin inkişafı artıq İran Aerokosmik Qüvvələrinin prioritet vəzifələrindən birinə çevrilib. Bu isə şərt sanksiya şərtləri altında fəaliyyət göstərən İranda səbəbsiz ola bilməz.

İran müasir döyüş təyyarələrinin inkişafı və istehsalına çalışsa da, bu sahədə bəzi texnologiyaları əldə edə bilməməsi səbəbindən son nəticəni əldə edə bilmir, əvəzində isə üstünlüyü PUA istehsalına yönəldir. Kəşfiyyat və zərbə məqsədləri üçün pilotsuz uçuş sistemlərinin hazırlanmasında əhəmiyyətli və texnoloji irəliləyişlər əldə edilir, bir çox PUA-lar kütləvi istehsal edilib. İxrac edilənlərin də sayı artmaqdadır.

Hazırda İran Silahlı Qüvvələrinin silahlanmasında "Mohajer" və "Abibil" ailəsi ilə bərabər "Karrar", "Hazem", "Fotros", "Saegheh", "Qasef-1", "Sarad", "Şahbal", "Shahed 129", "Simorgh", "Sofreh Mahi", "Yasir" və s. kimi fərqli təyinatlı PUA-lar yer alır. Onların bəziləri bir-biri ilə bənzər funksiya və imkanlara malik olsa da, əksəriyyəti İranın qırıcı və hücum aviasiya sahəsindəki modernləşmənin ləngiməsini kompensasiya etmək məqsədi daşıyır. "Saegheh"lə "Shahed 129" aparatlarının ən azı növbəti on il ərzində İranın yüksək səviyyəli PUA parkının onurğa sütununu təşkil edəcəyi gözlənilir.

Mənbələr

https://ru.qwe.wiki/wiki/Saegheh_(UAV)
https://military.wikia.org/wiki/Saegheh_(UAV)
https://avia.pro/blog/sarad-tehnicheskie-harakteristiki-foto
http://stroimsamolet.ru/shahbal-tehnicheskie-harakteristiki-foto/
https://avia.pro/blog/shahbal-tehnicheskie-harakteristiki-foto
https://ru.qwe.wiki/wiki/Shahbal
https://dambiev.livejournal.com/1622911.html
https://avia.pro/blog/shahed-129-tehnicheskie-harakteristiki-foto
https://imp-navigator.livejournal.com/879768.html
https://ru.qwe.wiki/wiki/Shahed_129
http://nevskii-bastion.ru/shahed-129-iran/
http://stroimsamolet.ru/sofreh-mahi-tehnicheskie-harakteristiki-foto/
https://no.qwe.wiki/wiki/Yasir_UAV
http://www.gisa.ru/73010.html
https://avia.pro/blog/zohal-tehnicheskie-harakteristiki-foto

Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: İran   PUA   Region