Dünya sistemi postkoronavirus dövründə hansı dəyişikliklərə məruz qalacaq? - ANALİZ

2020/04/000_1-1586774484.jpg
Oxunub: 14327     16:55     13 Aprel 2020    
Koronavirusun yayılmasından sonra bu məsələdə konspiroloji nəzəriyyələr kəskin şəkildə gücləndi. Bu virusun təbii deyil, süni olması barədə danışmağa başladılar.

Bu suala hələ dəqiq cavab yoxdur. Ancaq bu sui-qəsd ssenarisinin olması ehtimalı əsas geosiyasi oyunçuların marağına səbəb olub.

Məsələn, virus ilk dəfə Çində, daha sonra İrandageniş yayıldıqdan sonra ABŞ-ın əsas iqtisadi rəqibi Çini məhv etmək üçün infeksiyanın Çinə qaçaq yolla gətirildiyi barədə şayiələr yayıldı. Bu fərziyyə iqtisadçılar, politoloqlar və başqaları arasında sürətlə genişlənməyə başladı. Çin Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi hətta bu açıqlamanı brifinqlərinin birində səslədirməklə, virusun, ehtimal ki, 2019-cu ilin noyabr ayında Vuhan şəhərində tədbirdə iştirak edərkən ABŞ hərbiçiləri tərəfindən yayıldığını qeyd etdi. Bundan sonra iqtisadçılar amerikalıların 13 trilyon dollarlıq ÜDM-i olan Çinin bir neçə ildən sonra ABŞ-ı üstələyəcəyindən çox narahat olduqlarını iddia etməyə başladılar, belə olan halda isə ABŞ-ın bir nömrəli super güc məsələsi gündəmdən düşəcəkdi.

Eyni zamanda, iqtisadçılar 20 trilyon dollarlıq ÜDM-i olan ABŞ-ın Çinin güc baxımından üstələyəcəyi müddətdə həll olunmayan 22 trilyon dollarlıq borc həlli ilə qarşılaşdığını iddia etmişdi. Buna görə analitiklər koronavirusun ABŞ laboratoriyalarında Çinin iqtisadiyyatını pozmaq və ABŞ-a “sarı təhlükə”ni neytrallaşdırmaq üçün yaradıldığını söyləməyə başlamışdılar.

Bu virus problemi Çində uğurla həll edilib,Avropa və ABŞ-a ötürüldükdə bu söhbətlər praktik olaraq dayandırıldı, çünki yuxarıda göstərilən “əsaslandırmalar” artıq inandırıcı görünmürdü.

Əlbəttə ki, ABŞ-ın öz tələsinə düşdüyünü qeyd edən bu tezisi irəli sürən təhlilçilər hələ də var, lakin bu fərziyyənin tərəfdarları indi xeyli azalıb. Səbəbi hazırda bu virusun əsas qurbanının ABŞ olmasıdır. Amerika xalqının öz iqtisadiyyatına zərbə vurması üçün bir virus yaratması ehtimalı olduqca azdır.

Bu gün isə ABŞ-ın iqtisadiyyatını pozmaq üçün virusun çinlilər tərəfindən yaradıldığına inandıqları bir sıra amerikalı analitiklər ortaya çıxıblar.

Üstəlik, bu analitiklərin fikrincə, Çin iqtisadiyyatı ciddi böhran içində idi. Təxminən 13 trilyon dollarlıq ÜDM ilə Çinin daxili və xarici borcu artıq 35 trilyon dolları keçib. Bu borcu asanlıqla ödəmək üçün Çin ABŞ iqtisadiyyatını çökdürməli idi. Nəticədə, bu təhlilçilər deyirlər ki, Çin yeni post-koronavirus dünya nizamında əsas super gücə çevriləcək. O, “Marşal” yardım proqramını həyata keçirəcək və bunun nəticəsində Qərb banklarına olan borcunu tam ödəyə biləcək.

Belə ki, həmin analitiklərin fikrincə, bu koronavirusla Çin əslində bir vuruşla iki dovşan öldürə biləcək. Yeni post-koronavirus dünya nizamında, o, əsas gücə çevriləcək, digər ölkələrə böhrandan çıxmağa kömək edəcək və eyni zamanda 35 trilyon borcunu ödəyə biləcək.

Nəticədə bu analitiklər öz cəmiyyətlərini qorxudurlar. ABŞ yardımla yanaşı totalitar dəyərlərini digər ölkələrə yaymağa çalışacaq kommunist Çin üçün dünyanın aparıcı fövqəldövləti olaraq öz mövqeyindən imtina edəcək.

Bu iki ziddiyyətli sui-qəsd nəzəriyyəsinin reallıqla heç bir əlaqəsi olmadığı aydındır. Yalnız koronavirusun bütün dünya nizamını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirəcəyini hiss edərək, bu nəzəriyyələrlə tərəflər yeni yaradılan dünya nizamına təsir etmək üçün artıq ideoloji mübarizələrinə başlayıb.

Bu mübarizədə Çinin mövqeyli bir üstünlüyə sahib olacağı açıqdır. Çünki o, iqtisadi potensialının 75 faizini işlətməklə virusa qarşı effektiv mübarizə apara bilib.

Qlobal ÜDM-nin 2020-21-ci illərdə kəskin azalacağı aydındır. Rəqəmlər 5-10 faiz arasında dəyişir. Bu 4 ilə 8 trilyon dollarlıq bazarın yenidən qurulması dünyanın əsas oyunçularına əhəmiyyətli təsir göstərəcəyi məlumdur.

Dünyanın Çinin totalitar dəyərlərini qəbul etməyə hazır olmayacağı aydındır, eyni zamanda hər kəsə məlum oldu ki, Qərb dəyərləri əvvəlki kimi cazibədar olmayacaq.

Dünya sintez edilmiş dəyərlərin əsas rol oynayacağı yeni yanaşmalar axtaracaq.

Əvvəlki qloballaşma nizamı artıq işləməyəcək, eyni zamanda bəşəriyyəti bu virus kimi fəlakətlərdən gələcəkdə qurtarmaq üçün yeni transmilli strukturların yaranacağı hər kəsə aydındır. Hazırda mövcud ÜST, BMT və s. kimi strukturlar bunu edə bilmədilər.

Aqil Məmmədov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Dünya   Koronavirus   Pandemiya   Qlobal-sistem  


Dünya sistemi postkoronavirus dövründə hansı dəyişikliklərə məruz qalacaq? - ANALİZ

2020/04/000_1-1586774484.jpg
Oxunub: 14328     16:55     13 Aprel 2020    
Koronavirusun yayılmasından sonra bu məsələdə konspiroloji nəzəriyyələr kəskin şəkildə gücləndi. Bu virusun təbii deyil, süni olması barədə danışmağa başladılar.

Bu suala hələ dəqiq cavab yoxdur. Ancaq bu sui-qəsd ssenarisinin olması ehtimalı əsas geosiyasi oyunçuların marağına səbəb olub.

Məsələn, virus ilk dəfə Çində, daha sonra İrandageniş yayıldıqdan sonra ABŞ-ın əsas iqtisadi rəqibi Çini məhv etmək üçün infeksiyanın Çinə qaçaq yolla gətirildiyi barədə şayiələr yayıldı. Bu fərziyyə iqtisadçılar, politoloqlar və başqaları arasında sürətlə genişlənməyə başladı. Çin Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi hətta bu açıqlamanı brifinqlərinin birində səslədirməklə, virusun, ehtimal ki, 2019-cu ilin noyabr ayında Vuhan şəhərində tədbirdə iştirak edərkən ABŞ hərbiçiləri tərəfindən yayıldığını qeyd etdi. Bundan sonra iqtisadçılar amerikalıların 13 trilyon dollarlıq ÜDM-i olan Çinin bir neçə ildən sonra ABŞ-ı üstələyəcəyindən çox narahat olduqlarını iddia etməyə başladılar, belə olan halda isə ABŞ-ın bir nömrəli super güc məsələsi gündəmdən düşəcəkdi.

Eyni zamanda, iqtisadçılar 20 trilyon dollarlıq ÜDM-i olan ABŞ-ın Çinin güc baxımından üstələyəcəyi müddətdə həll olunmayan 22 trilyon dollarlıq borc həlli ilə qarşılaşdığını iddia etmişdi. Buna görə analitiklər koronavirusun ABŞ laboratoriyalarında Çinin iqtisadiyyatını pozmaq və ABŞ-a “sarı təhlükə”ni neytrallaşdırmaq üçün yaradıldığını söyləməyə başlamışdılar.

Bu virus problemi Çində uğurla həll edilib,Avropa və ABŞ-a ötürüldükdə bu söhbətlər praktik olaraq dayandırıldı, çünki yuxarıda göstərilən “əsaslandırmalar” artıq inandırıcı görünmürdü.

Əlbəttə ki, ABŞ-ın öz tələsinə düşdüyünü qeyd edən bu tezisi irəli sürən təhlilçilər hələ də var, lakin bu fərziyyənin tərəfdarları indi xeyli azalıb. Səbəbi hazırda bu virusun əsas qurbanının ABŞ olmasıdır. Amerika xalqının öz iqtisadiyyatına zərbə vurması üçün bir virus yaratması ehtimalı olduqca azdır.

Bu gün isə ABŞ-ın iqtisadiyyatını pozmaq üçün virusun çinlilər tərəfindən yaradıldığına inandıqları bir sıra amerikalı analitiklər ortaya çıxıblar.

Üstəlik, bu analitiklərin fikrincə, Çin iqtisadiyyatı ciddi böhran içində idi. Təxminən 13 trilyon dollarlıq ÜDM ilə Çinin daxili və xarici borcu artıq 35 trilyon dolları keçib. Bu borcu asanlıqla ödəmək üçün Çin ABŞ iqtisadiyyatını çökdürməli idi. Nəticədə, bu təhlilçilər deyirlər ki, Çin yeni post-koronavirus dünya nizamında əsas super gücə çevriləcək. O, “Marşal” yardım proqramını həyata keçirəcək və bunun nəticəsində Qərb banklarına olan borcunu tam ödəyə biləcək.

Belə ki, həmin analitiklərin fikrincə, bu koronavirusla Çin əslində bir vuruşla iki dovşan öldürə biləcək. Yeni post-koronavirus dünya nizamında, o, əsas gücə çevriləcək, digər ölkələrə böhrandan çıxmağa kömək edəcək və eyni zamanda 35 trilyon borcunu ödəyə biləcək.

Nəticədə bu analitiklər öz cəmiyyətlərini qorxudurlar. ABŞ yardımla yanaşı totalitar dəyərlərini digər ölkələrə yaymağa çalışacaq kommunist Çin üçün dünyanın aparıcı fövqəldövləti olaraq öz mövqeyindən imtina edəcək.

Bu iki ziddiyyətli sui-qəsd nəzəriyyəsinin reallıqla heç bir əlaqəsi olmadığı aydındır. Yalnız koronavirusun bütün dünya nizamını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirəcəyini hiss edərək, bu nəzəriyyələrlə tərəflər yeni yaradılan dünya nizamına təsir etmək üçün artıq ideoloji mübarizələrinə başlayıb.

Bu mübarizədə Çinin mövqeyli bir üstünlüyə sahib olacağı açıqdır. Çünki o, iqtisadi potensialının 75 faizini işlətməklə virusa qarşı effektiv mübarizə apara bilib.

Qlobal ÜDM-nin 2020-21-ci illərdə kəskin azalacağı aydındır. Rəqəmlər 5-10 faiz arasında dəyişir. Bu 4 ilə 8 trilyon dollarlıq bazarın yenidən qurulması dünyanın əsas oyunçularına əhəmiyyətli təsir göstərəcəyi məlumdur.

Dünyanın Çinin totalitar dəyərlərini qəbul etməyə hazır olmayacağı aydındır, eyni zamanda hər kəsə məlum oldu ki, Qərb dəyərləri əvvəlki kimi cazibədar olmayacaq.

Dünya sintez edilmiş dəyərlərin əsas rol oynayacağı yeni yanaşmalar axtaracaq.

Əvvəlki qloballaşma nizamı artıq işləməyəcək, eyni zamanda bəşəriyyəti bu virus kimi fəlakətlərdən gələcəkdə qurtarmaq üçün yeni transmilli strukturların yaranacağı hər kəsə aydındır. Hazırda mövcud ÜST, BMT və s. kimi strukturlar bunu edə bilmədilər.

Aqil Məmmədov
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Dünya   Koronavirus   Pandemiya   Qlobal-sistem