Asimmetrik müharibə: dövlət və qeyri-dövlət münaqişəsi (IV YAZI)

2019/11/Vn_fr-11016749317.jpg
Oxunub: 1278     17:00     15 Noyabr 2019    
(IV yazı. III yazını BURADAN oxuya bilərsiniz)

Bu tendensiyalar həm inkişaf etməkdə olan, həm də sənayeləşmiş cəmiyyətlərin gələcəyinə çox real təhlükələr yaradır. Ənənəvi silahlı münaqişələr - əhatə dairəsi və coğrafi olaraq inkişaf etməkdə olan bölgələrlə məhdudlaşan dövlətlərarası münaqişələrdir - ətraf mühitə zərər verən, iqtisadiyyatı pozan və cəmiyyəti pozan münaqişələrdir. Lakin mülki vətəndaşlar etnik qovulmalar və hətta soyqırım kimi qəsdli strategiyalar olaraq qəbul edilən mövcud müharibə formasından daha ciddi şəkildə əziyyət çəkirlər.


Asimmetrik münaqişə də müasir cəmiyyətləri dəstəkləyən maliyyə, informasiya və texnoloji infrastrukturların məhv edilməsinə səbəb olur. Əvvəlki müharibələr ordu və millətlər arasında idi. Təsir sahələri üzərində mübarizə apararkən, XXI əsrin müharibələri isə çox fərqli motivlərlə daha çox kölgəli oyunçuları ehtiva edir. Artan zəngin-yoxsul bölünməsi, ekoloji qıtlıq və texnoloji cəhətdən inkişaf etmiş cəmiyyətlərin parçalanmasına səbəb olan həssaslıqla əlaqədar gələcək münaqişələr yalnız xalqları bir-birinə qarşı deyil, eləcə də millət içində marjinal qrupları da öz elitasına qarşı çevirə bilər.

Yarımhərbi “müqavimət” qrupları mədəni, iqtisadi və ya siyasi gündəmə təhdid təşkil etdiyinə görə daxili və ya xarici aktorlara qarşı vuruşa bilərlər. Bu halda yarımhərbi “təhlükəsizlik qüvvələri” elitanı qorumaq və status-kvonu qorumaq üçün müdaxilə edəcək. Və yüksək səviyyəli təşkil olunmuş “dəstələr”in narkotik maddələr, insan və ya malların qanunsuz dövriyyəsinə nəzarət etmək üçün mübarizə aparması böyük ehtimal olacaq. Görünüş xatirinə bir-birinə qarşı çıxsalar da, bu qruplar müəyyən müddətliyinə xüsusi hədəflərinə çatmaq üçün bəzən bir-birləri ilə anlaşa bilərlər. Onların taktikasına önləyici və ya qisasçı sui-qəsdlər və qırğınlar daxil ola bilər. Onların hədəfləri şəxslər, hökumət qurumları, vətəndaş qurumları, mülki infrastrukturları və korporasiyaları əhatə edə bilər.


Soyuq Müharibə dövründə qiyamçılara dövlət dəstəyi və sponsorluq geniş yayılmışdı. Birləşmiş Ştatlar, Sovet İttifaqı və müxtəlif regional güclər onların üstünlük verdiyi şəxsləri dəstəkləyərək yerli münaqişələri tez-tez beynəlxalq münaqişələrə çevirirdilər. Bu gün bir sıra dövlətlər, həmçinin qeyri-dövlət dəstəkləyiciləri döyüşçülər təlimlər və ya digər əhəmiyyətli dəstək formaları ilə qeyri-dövlət aktorlarına dəstək verərək və ya onları yaradaraq qiyam yaratmaq və davam etdirməkdə böyük rol oynayırlar.

Belə qeyri-dövlət aktorları tərəfindən yaranan asimmetrik təhdidlərin qarşısını almaq üçün inkişaf etdirilməli olan cavab tədbirini (hərbi və ya başqa formada) yaratmaq üçün siyasi və hərbi dairələrdə ciddi müzakirələr davam edir. Müzakirə mərkəzlərinin bir hissəsi problemin əsl səbəbini həll etməyə çalışarkən, digər hissəsi isə hərbi yolla həllinə yönəlmiş olur.

Bir çoxları dünyanın müəyyən bölgələrində sosial-iqtisadi inkişafın yaxşı olmamasının qeyri-dövlət aktorunun yaranmasının səbəbi olduğunu iddia edir. Lakin asimmetrik müharibənin bədəllərinə, xüsusilə də, insan itkisinə dözə bilməyən dövlət aktorları sürətli texnoloji dəyişiklikləri döyüş mexanizmlərinə daxil etməyə çalışır.


Dövlət-aktorların texniki və hərbi üstünlüyə baxmayaraq, gələcəyin özü ilə potensial təhlükələr də gətirməsi istisna edilmir. Varlılar və kasıblar arasındakı uçurumun artması, dini qarşıdurmalar və ehtiyatların çatışmazlığı terrorçuları və ekstremistləri daha da qızışdıracaq. Kriminal ünsürlərin, narkotik kartellərinin və muzdluluların və ya terrorçuların düşmənlərin nəzarətinə keçməsi təhlükəsi də qalmaqdadır. Bununla da döyüş sahəsindən uzaqlaşılacaq və ənənəvi qüvvələrin hərbi üstünlüyünü ləğv edəcək vasitələrlə mübarizə aparılacaq. Bu qüvvələrin əsas taktikası, çəkindirici silahlarla texnoloji qüvvəyə xas olan zəifliklərdən istifadə etməklə "asimmetriyaları" istismar etməkdir. Tamamilə nifrət, intiqam və dini şövqlə motivasiya edilən qeyri-dövlət aktoru, bu gün cəmiyyət üçün ən böyük təhlükəni təmsil edir. Hətta qeyri-dövlət aktorlarının kütləvi qırğın silahlarını (KQS) istifadə edərək müharibə aparacağı ehtimalları da var.

Amerikanın İraq müdaxiləsi bir dilemma ortaya qoyur. ABŞ ordusu Səddam rejimini və ordusunu asanlıqla məğlub etdi. Ancaq ənənəvi müharibə mexanizmləri ilə qeyri-dövlət aktorlarını məğlub etmək çox çətin oldu. ABŞ-ın zəif yönləri əsasən, texniki həllərə olan həddən çox asılılıq, şəhər döyüşlərinə hazırlıqsız olmaları və problemin insan qaynaqlı olmasının gözardı edilməsindən irəli gəlir.


Dövlət qeyri-dövlət münaqişəsi halında asimmetrik müharibə müxtəlif vasitələrdən və taktikalardan istifadə edərək rəqibini (dövləti) münaqişəyə cəlb etməyi nəzərdə tutur. Belə vasitələrin və taktikaların seçilməsi qeyri-dövlət aktorunun idrakından asılıdır. Terror, şantaj və ya mübadilə (əsir, girovlar üçün) kimi tanınan vasitələr tez-tez istifadə edilərkən, qeyri-dövlət aktorları fərqli üsullardan istifadə edərək sürpriz elementləri irəli sürməyə çalışdılar. Bu fonda asimmetriya konsepsiyası qeyri-dövlət aktorunun təbiətindən asılı olaraq dəyişdi.

Bu günə qədər asimmetrik müharibə sahəsində, xüsusilə, nisbətən güclü dövlətlərə qarşı müharibəyə başlayan, hərbi və iqtisadi cəhətdən nisbətən az güclü dövlətlərin, bu addımı atmasının səbəblərini təhlil edən bir neçə tədqiqat aparılıb. Bu tədqiqatlar strateji və siyasi məsələlərə, eləcə də zəif güclərin daha güclülərə qarşı müharibəyə başlamasına təsir edən yerli və beynəlxalq məsuliyyətlərə yönəlib. Bu tədqiqatlar, müəyyən bir şəkildə, çəkindirmə nəzəriyyəsinin əsas arqumentinin qisas alma təhdidi ilə birləşdikdə status-kvo hakimiyyətinin hərbi üstünlüyünün qeyri-dövlət aktorları tərəfindən hücumun qarşısının alınacağı ideyasını irəli sürdü.

Son bir neçə ildir müharibənin təbiəti sürətlə dəyişir. Önümüzdəki onilliklərdə “fırça atəşi” müharibələri artacaq. Son dövrdə müharibə tarixi əks-inqilabi kampaniyalar, girov xilasetmə əməliyyatları, narkotik müharibələri, aşağı intensivlikli münaqişələr, şəhər döyüşləri və s. ilə yazılır.


ABŞ və Vyetnam arasındakı müharibə asimmetrik müharibənin ən yaxşı nümunəsi hesab olunurdusa, Soyuq Müharibədən sonrakı konteksdə sonuncu belə müharibə İraq ordusuna qarşı Küveyt və İraqda baş vermişdi.

I Körfəz müharibəsində (1991), iki dövlət bir-birinə qarşı mübarizə aparmışdı. Burada, müharibə edən hər iki ölkə beynəlxalq sistemdə məsuliyyət daşıyırdı və müəyyən bir şəkildə bir-birinə bərabər idi. Asimmetrik aspekt iki tərəfin müxtəlif müharibə qabiliyyətlərini və hərbi təchizatlarının olmasında idi. Əgər biri eyni analogiyanı tətbiq edərdisə, dünyada, demək olar ki, gələcəkdə iki dövlət arasındakı bütün müharibələrdə olacağı kimi asimmetrik olacaqdı.

Lakin indiki dövrdə qeyri-dövlət aktoru dövlət avtoritetinə meydan oxuyanda o beynəlxalq normalar və dəyər sistemlərindən kənarda fəaliyyət göstərmiş olacaq. Bu heç bir qaydası olmayan bir müharibə başlatmış olacaq. Bu, mübarizənin qeyri-bərabər olması üçün bir çox kənar amilləri ortaya çıxarır. Qeyri-dövlət aktorunun ortaya çıxması qlobal geosiyasətin strateji hesablarında "asimmetriya"nın müxtəlif ölçülərini ortaya qoydu. Heç bir nəzəriyyə bu yeni "asimmetriya" formasını izah etmək üçün kifayət edə bilmir. Qeyri-dövlət aktoru hərbi qüvvənin daha az (hələ də vacib olmasına baxmayaraq) rol oynadığı, tez-tez siyasi, diplomatik və iqtisadi təşəbbüsləri dəstəkləyən qəribə müharibə formasını meydana gətirdi. Bu qəribəlik müharibə və sülh arasındakı fəqlilikləri bulanıqlaşdırır.


Əvvəllər asimmetriyanın daha çox "di-simmetriya" (zəif bir dövlətə qarşı güclü bir dövlətin zərbə gücündə və insan gücündəki kəmiyyət fərqləri (Amerikanın Vyetnam və ya İraqa qarşı olduğu hallar)) olmasına baxmayaraq, bu gün asimmetriya yeni düşmənlərin vasitələri, dəyərləri və üslubunda olan keyfiyyət fərqliliklərində daha çox nəzərə çarpır. Bu, asimmetrik müharibənin qiymətləndirilmə əhatəsinin genişləndirilməsinə olan ehtiyacı da özü ilə gətirir. Bu, asimmetrik müharibənin texnoloji və ya mühəndislik problemi kimi nəzərdən keçirilməsindən kənarda araşdırılmasını tələb edir. Bu, həm də asimmetrik müharibənin düşmənlərin mədəni cəhətdən fərqli perspektivləri baxımından nəzərdən keçirilməsini tələb edir. Bu cür müharibələr ruhların və iradələrin mübarizəsidir. Belə müharibələrdə düşmən dövlətin hərbi qüvvələrini fiziki şəkildə məğlub etməyin mümkün olmadığı başa düşülür. Ona görə də, qeyri-dövlət aktoru yeni və innovativ yollarla dövlət aktoru ilə mübarizə aparır.

Nəticə

Qeyri-dövlət aktorları üçün asimmetrik çağırışlar konsepsiyası ortaya çıxmaqda olan bir anlayışdır. Asimmetriyanın bu dəyişən konsepsiyasına sistemə bütövlükdə baxaraq və terrorizm, partizan müharibəsi və şəhər müharibəsi kimi müxtəlif prizmalardan araşdırma edərək münasibət bildirmək və həll tapmaq lazımdır. Həmçinin bu təhlükə həm inkişaf etməkdə, həm də təkamül etməkdədir, buna görə də dövlətin müdafiə düşüncəsi, təlim, silah, avadanlıq, kəşfiyyat əməliyyatları və milli fövqəladə vəziyyətə cavab sistemlərinin xarakteri yenidən təyin olunmalı və yenidən yönəldilməlidir. Dövlətin reaksiyalarını həll etmək üçün qeyri-dövlət aktorlarının istifadə etdiyi müxtəlif vasitələrin və taktikaların təbiəti və təsirini təhlil etmək lazımdır.

Qlobal səviyyədə, dövlətin asimmetrik təhdidlərə qarşı verdiyi cavabların ardıcıl olmadığını və rejimdən rejimə dəyişdiyi müşahidə olunur. Bu cavablar əsasən asimmetrik təhdidin nümunəsi və səbəblərindən asılıdır. Cavablar dövlətin təhdidlə mübarizə aparmaq üçün həlledici siyasətlərindən asılı ola bilər. Dövlətin qeyri-dövlət aktoruna qarşı durduğu münaqişələrə qarşı dövlətin xüsusi hallarına baxaraq asimmetrik müharibə konsepsiyasını araşdırmaq üçün analitik çərçivəni inkişaf etdirməyə ehtiyacı var. Ancaq iştirak edən aktorların təbiəti və müharibədə istifadə etdikləri vasitə və taktikaların ənənəvi olmayan təbiəti münasibətilə klassik bir fəaliyyət-reaksiya-əks-fəaliyyət tsikli kimi görülməməlidir.

Belə müharibələrin dövlətlərin ümumi təhlükəsizliyinə təsirlərini anlamaq vacibdir. Təəssüf ki, asimmetrik müharibədə ən çətin məsələ təhdidlərin müəyyənləşdirilməsi və hətta bunlara cavabın inkişaf etdirilməsidir. Asimmetrik təhlükəni müəyyənləşdirmək səyləri ilə əlaqəli bir problem təhdidlərin kainatın düzgün şəkildə simmetrik və asimmetrik olaraq bölündüyünü ifadə etməsindədir.

“Bir mədəniyyətin asimmetrik təhlükəsi başqa bir mədəniyyətin standart “modus operandisidir” (bir şəxsin işləmə prinsipi və ya vərdişlərini ifadə edərkən istifadə olunan latınca bir ifadə)”, və ya “birinə görə terrorçu başqa birinə görə azadlıq döyüşçüsüdür” mübahisələri həddən artıq istifadə edilərsə, asimmetrik təhlükəni qiymətləndirmək və ya ölçmək çətinləşəcək.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Assimmetrik-müharibə  


Asimmetrik müharibə: dövlət və qeyri-dövlət münaqişəsi (IV YAZI)

2019/11/Vn_fr-11016749317.jpg
Oxunub: 1279     17:00     15 Noyabr 2019    
(IV yazı. III yazını BURADAN oxuya bilərsiniz)

Bu tendensiyalar həm inkişaf etməkdə olan, həm də sənayeləşmiş cəmiyyətlərin gələcəyinə çox real təhlükələr yaradır. Ənənəvi silahlı münaqişələr - əhatə dairəsi və coğrafi olaraq inkişaf etməkdə olan bölgələrlə məhdudlaşan dövlətlərarası münaqişələrdir - ətraf mühitə zərər verən, iqtisadiyyatı pozan və cəmiyyəti pozan münaqişələrdir. Lakin mülki vətəndaşlar etnik qovulmalar və hətta soyqırım kimi qəsdli strategiyalar olaraq qəbul edilən mövcud müharibə formasından daha ciddi şəkildə əziyyət çəkirlər.


Asimmetrik münaqişə də müasir cəmiyyətləri dəstəkləyən maliyyə, informasiya və texnoloji infrastrukturların məhv edilməsinə səbəb olur. Əvvəlki müharibələr ordu və millətlər arasında idi. Təsir sahələri üzərində mübarizə apararkən, XXI əsrin müharibələri isə çox fərqli motivlərlə daha çox kölgəli oyunçuları ehtiva edir. Artan zəngin-yoxsul bölünməsi, ekoloji qıtlıq və texnoloji cəhətdən inkişaf etmiş cəmiyyətlərin parçalanmasına səbəb olan həssaslıqla əlaqədar gələcək münaqişələr yalnız xalqları bir-birinə qarşı deyil, eləcə də millət içində marjinal qrupları da öz elitasına qarşı çevirə bilər.

Yarımhərbi “müqavimət” qrupları mədəni, iqtisadi və ya siyasi gündəmə təhdid təşkil etdiyinə görə daxili və ya xarici aktorlara qarşı vuruşa bilərlər. Bu halda yarımhərbi “təhlükəsizlik qüvvələri” elitanı qorumaq və status-kvonu qorumaq üçün müdaxilə edəcək. Və yüksək səviyyəli təşkil olunmuş “dəstələr”in narkotik maddələr, insan və ya malların qanunsuz dövriyyəsinə nəzarət etmək üçün mübarizə aparması böyük ehtimal olacaq. Görünüş xatirinə bir-birinə qarşı çıxsalar da, bu qruplar müəyyən müddətliyinə xüsusi hədəflərinə çatmaq üçün bəzən bir-birləri ilə anlaşa bilərlər. Onların taktikasına önləyici və ya qisasçı sui-qəsdlər və qırğınlar daxil ola bilər. Onların hədəfləri şəxslər, hökumət qurumları, vətəndaş qurumları, mülki infrastrukturları və korporasiyaları əhatə edə bilər.


Soyuq Müharibə dövründə qiyamçılara dövlət dəstəyi və sponsorluq geniş yayılmışdı. Birləşmiş Ştatlar, Sovet İttifaqı və müxtəlif regional güclər onların üstünlük verdiyi şəxsləri dəstəkləyərək yerli münaqişələri tez-tez beynəlxalq münaqişələrə çevirirdilər. Bu gün bir sıra dövlətlər, həmçinin qeyri-dövlət dəstəkləyiciləri döyüşçülər təlimlər və ya digər əhəmiyyətli dəstək formaları ilə qeyri-dövlət aktorlarına dəstək verərək və ya onları yaradaraq qiyam yaratmaq və davam etdirməkdə böyük rol oynayırlar.

Belə qeyri-dövlət aktorları tərəfindən yaranan asimmetrik təhdidlərin qarşısını almaq üçün inkişaf etdirilməli olan cavab tədbirini (hərbi və ya başqa formada) yaratmaq üçün siyasi və hərbi dairələrdə ciddi müzakirələr davam edir. Müzakirə mərkəzlərinin bir hissəsi problemin əsl səbəbini həll etməyə çalışarkən, digər hissəsi isə hərbi yolla həllinə yönəlmiş olur.

Bir çoxları dünyanın müəyyən bölgələrində sosial-iqtisadi inkişafın yaxşı olmamasının qeyri-dövlət aktorunun yaranmasının səbəbi olduğunu iddia edir. Lakin asimmetrik müharibənin bədəllərinə, xüsusilə də, insan itkisinə dözə bilməyən dövlət aktorları sürətli texnoloji dəyişiklikləri döyüş mexanizmlərinə daxil etməyə çalışır.


Dövlət-aktorların texniki və hərbi üstünlüyə baxmayaraq, gələcəyin özü ilə potensial təhlükələr də gətirməsi istisna edilmir. Varlılar və kasıblar arasındakı uçurumun artması, dini qarşıdurmalar və ehtiyatların çatışmazlığı terrorçuları və ekstremistləri daha da qızışdıracaq. Kriminal ünsürlərin, narkotik kartellərinin və muzdluluların və ya terrorçuların düşmənlərin nəzarətinə keçməsi təhlükəsi də qalmaqdadır. Bununla da döyüş sahəsindən uzaqlaşılacaq və ənənəvi qüvvələrin hərbi üstünlüyünü ləğv edəcək vasitələrlə mübarizə aparılacaq. Bu qüvvələrin əsas taktikası, çəkindirici silahlarla texnoloji qüvvəyə xas olan zəifliklərdən istifadə etməklə "asimmetriyaları" istismar etməkdir. Tamamilə nifrət, intiqam və dini şövqlə motivasiya edilən qeyri-dövlət aktoru, bu gün cəmiyyət üçün ən böyük təhlükəni təmsil edir. Hətta qeyri-dövlət aktorlarının kütləvi qırğın silahlarını (KQS) istifadə edərək müharibə aparacağı ehtimalları da var.

Amerikanın İraq müdaxiləsi bir dilemma ortaya qoyur. ABŞ ordusu Səddam rejimini və ordusunu asanlıqla məğlub etdi. Ancaq ənənəvi müharibə mexanizmləri ilə qeyri-dövlət aktorlarını məğlub etmək çox çətin oldu. ABŞ-ın zəif yönləri əsasən, texniki həllərə olan həddən çox asılılıq, şəhər döyüşlərinə hazırlıqsız olmaları və problemin insan qaynaqlı olmasının gözardı edilməsindən irəli gəlir.


Dövlət qeyri-dövlət münaqişəsi halında asimmetrik müharibə müxtəlif vasitələrdən və taktikalardan istifadə edərək rəqibini (dövləti) münaqişəyə cəlb etməyi nəzərdə tutur. Belə vasitələrin və taktikaların seçilməsi qeyri-dövlət aktorunun idrakından asılıdır. Terror, şantaj və ya mübadilə (əsir, girovlar üçün) kimi tanınan vasitələr tez-tez istifadə edilərkən, qeyri-dövlət aktorları fərqli üsullardan istifadə edərək sürpriz elementləri irəli sürməyə çalışdılar. Bu fonda asimmetriya konsepsiyası qeyri-dövlət aktorunun təbiətindən asılı olaraq dəyişdi.

Bu günə qədər asimmetrik müharibə sahəsində, xüsusilə, nisbətən güclü dövlətlərə qarşı müharibəyə başlayan, hərbi və iqtisadi cəhətdən nisbətən az güclü dövlətlərin, bu addımı atmasının səbəblərini təhlil edən bir neçə tədqiqat aparılıb. Bu tədqiqatlar strateji və siyasi məsələlərə, eləcə də zəif güclərin daha güclülərə qarşı müharibəyə başlamasına təsir edən yerli və beynəlxalq məsuliyyətlərə yönəlib. Bu tədqiqatlar, müəyyən bir şəkildə, çəkindirmə nəzəriyyəsinin əsas arqumentinin qisas alma təhdidi ilə birləşdikdə status-kvo hakimiyyətinin hərbi üstünlüyünün qeyri-dövlət aktorları tərəfindən hücumun qarşısının alınacağı ideyasını irəli sürdü.

Son bir neçə ildir müharibənin təbiəti sürətlə dəyişir. Önümüzdəki onilliklərdə “fırça atəşi” müharibələri artacaq. Son dövrdə müharibə tarixi əks-inqilabi kampaniyalar, girov xilasetmə əməliyyatları, narkotik müharibələri, aşağı intensivlikli münaqişələr, şəhər döyüşləri və s. ilə yazılır.


ABŞ və Vyetnam arasındakı müharibə asimmetrik müharibənin ən yaxşı nümunəsi hesab olunurdusa, Soyuq Müharibədən sonrakı konteksdə sonuncu belə müharibə İraq ordusuna qarşı Küveyt və İraqda baş vermişdi.

I Körfəz müharibəsində (1991), iki dövlət bir-birinə qarşı mübarizə aparmışdı. Burada, müharibə edən hər iki ölkə beynəlxalq sistemdə məsuliyyət daşıyırdı və müəyyən bir şəkildə bir-birinə bərabər idi. Asimmetrik aspekt iki tərəfin müxtəlif müharibə qabiliyyətlərini və hərbi təchizatlarının olmasında idi. Əgər biri eyni analogiyanı tətbiq edərdisə, dünyada, demək olar ki, gələcəkdə iki dövlət arasındakı bütün müharibələrdə olacağı kimi asimmetrik olacaqdı.

Lakin indiki dövrdə qeyri-dövlət aktoru dövlət avtoritetinə meydan oxuyanda o beynəlxalq normalar və dəyər sistemlərindən kənarda fəaliyyət göstərmiş olacaq. Bu heç bir qaydası olmayan bir müharibə başlatmış olacaq. Bu, mübarizənin qeyri-bərabər olması üçün bir çox kənar amilləri ortaya çıxarır. Qeyri-dövlət aktorunun ortaya çıxması qlobal geosiyasətin strateji hesablarında "asimmetriya"nın müxtəlif ölçülərini ortaya qoydu. Heç bir nəzəriyyə bu yeni "asimmetriya" formasını izah etmək üçün kifayət edə bilmir. Qeyri-dövlət aktoru hərbi qüvvənin daha az (hələ də vacib olmasına baxmayaraq) rol oynadığı, tez-tez siyasi, diplomatik və iqtisadi təşəbbüsləri dəstəkləyən qəribə müharibə formasını meydana gətirdi. Bu qəribəlik müharibə və sülh arasındakı fəqlilikləri bulanıqlaşdırır.


Əvvəllər asimmetriyanın daha çox "di-simmetriya" (zəif bir dövlətə qarşı güclü bir dövlətin zərbə gücündə və insan gücündəki kəmiyyət fərqləri (Amerikanın Vyetnam və ya İraqa qarşı olduğu hallar)) olmasına baxmayaraq, bu gün asimmetriya yeni düşmənlərin vasitələri, dəyərləri və üslubunda olan keyfiyyət fərqliliklərində daha çox nəzərə çarpır. Bu, asimmetrik müharibənin qiymətləndirilmə əhatəsinin genişləndirilməsinə olan ehtiyacı da özü ilə gətirir. Bu, asimmetrik müharibənin texnoloji və ya mühəndislik problemi kimi nəzərdən keçirilməsindən kənarda araşdırılmasını tələb edir. Bu, həm də asimmetrik müharibənin düşmənlərin mədəni cəhətdən fərqli perspektivləri baxımından nəzərdən keçirilməsini tələb edir. Bu cür müharibələr ruhların və iradələrin mübarizəsidir. Belə müharibələrdə düşmən dövlətin hərbi qüvvələrini fiziki şəkildə məğlub etməyin mümkün olmadığı başa düşülür. Ona görə də, qeyri-dövlət aktoru yeni və innovativ yollarla dövlət aktoru ilə mübarizə aparır.

Nəticə

Qeyri-dövlət aktorları üçün asimmetrik çağırışlar konsepsiyası ortaya çıxmaqda olan bir anlayışdır. Asimmetriyanın bu dəyişən konsepsiyasına sistemə bütövlükdə baxaraq və terrorizm, partizan müharibəsi və şəhər müharibəsi kimi müxtəlif prizmalardan araşdırma edərək münasibət bildirmək və həll tapmaq lazımdır. Həmçinin bu təhlükə həm inkişaf etməkdə, həm də təkamül etməkdədir, buna görə də dövlətin müdafiə düşüncəsi, təlim, silah, avadanlıq, kəşfiyyat əməliyyatları və milli fövqəladə vəziyyətə cavab sistemlərinin xarakteri yenidən təyin olunmalı və yenidən yönəldilməlidir. Dövlətin reaksiyalarını həll etmək üçün qeyri-dövlət aktorlarının istifadə etdiyi müxtəlif vasitələrin və taktikaların təbiəti və təsirini təhlil etmək lazımdır.

Qlobal səviyyədə, dövlətin asimmetrik təhdidlərə qarşı verdiyi cavabların ardıcıl olmadığını və rejimdən rejimə dəyişdiyi müşahidə olunur. Bu cavablar əsasən asimmetrik təhdidin nümunəsi və səbəblərindən asılıdır. Cavablar dövlətin təhdidlə mübarizə aparmaq üçün həlledici siyasətlərindən asılı ola bilər. Dövlətin qeyri-dövlət aktoruna qarşı durduğu münaqişələrə qarşı dövlətin xüsusi hallarına baxaraq asimmetrik müharibə konsepsiyasını araşdırmaq üçün analitik çərçivəni inkişaf etdirməyə ehtiyacı var. Ancaq iştirak edən aktorların təbiəti və müharibədə istifadə etdikləri vasitə və taktikaların ənənəvi olmayan təbiəti münasibətilə klassik bir fəaliyyət-reaksiya-əks-fəaliyyət tsikli kimi görülməməlidir.

Belə müharibələrin dövlətlərin ümumi təhlükəsizliyinə təsirlərini anlamaq vacibdir. Təəssüf ki, asimmetrik müharibədə ən çətin məsələ təhdidlərin müəyyənləşdirilməsi və hətta bunlara cavabın inkişaf etdirilməsidir. Asimmetrik təhlükəni müəyyənləşdirmək səyləri ilə əlaqəli bir problem təhdidlərin kainatın düzgün şəkildə simmetrik və asimmetrik olaraq bölündüyünü ifadə etməsindədir.

“Bir mədəniyyətin asimmetrik təhlükəsi başqa bir mədəniyyətin standart “modus operandisidir” (bir şəxsin işləmə prinsipi və ya vərdişlərini ifadə edərkən istifadə olunan latınca bir ifadə)”, və ya “birinə görə terrorçu başqa birinə görə azadlıq döyüşçüsüdür” mübahisələri həddən artıq istifadə edilərsə, asimmetrik təhlükəni qiymətləndirmək və ya ölçmək çətinləşəcək.

Dəyanət Ağalarlı
Ordu.az

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Assimmetrik-müharibə