"Müharibə allahının görən gözləri": Termal görüntüləmənin xronologiyası – ARAŞDIRMA (I Hissə)

2018/03/argos_argus145645_1521274894.jpg
Oxunub: 4314     16:00     17 Mart 2018    
Həmişə bütün mühüm ixtiraların kökləri qədim Yunanıstana gedib çıxır. Termal kameralarla da vəziyyət istisna təşkil etmir. Tit Lukresi Kar ilk dəfə insan gözü üçün görünməz olan bəzi "istilik" şüalarının mövcudluğunu ehtimal etdi, lakin məsələ bu ehtimalla da bitdi. Sonralar istilik süalanması barədə buxar texnologiyalarının inkişafı dövründə, isveçli kimyaçı alim Karl Şeele və alman fizik İohann Lambert tədqiqat apardılar. 1777-ci ildə bu hadisəyə Karl Şeele ozünün "Havada və Yanğında kimyəvi traktat" adlı əsərində istilik şüalanmasına bütöv bir fəsil həsr etdi.

İki il sonra isə Lambert "Pirometriya" adında bir kitab yazdı. Alimlər istilik şüalarının düzxətli yayılmasını və bəlkə də ən əhəmiyyətli olanı - onların intensivliyinin məsafənin kvadratına tərs mütənasib olaraq azaldığını aşkar etdilər. Ən gözəl təcrübəni 1790-ci ildə Mark Oqyust Pikte həyata keçirdi. Bir-birinin qarşısında iki əyri qabarıq güzgü, güzgünün birinin fokusunda isə isti kürə yerləşdirir. Güzgülərin temperaturunu ölçən Pikte o zaman üçün inanılmaz olan kəşf edir - fokusunda isti kürəni görən güzgü daha isti idi. Alim bir az da irəli gedərək isti kürəni qar topu ilə əvəz edir. Vəziyyət tam tərsinə dəyişdi. Beləliklə istilik şüalarının əks olunması və soyuq şüalar fenomeni aşkar edildi.


İngilis astronomu Viliiam Herşel (1738-1822), infraqırmızı şüalanmanı aşkar edən ilk alimdir

İstilik şüalanması sahəsində növbəti tarixi şəxsiyyət Uran və onun peyklərinin ilk dəfə açıqlayan ingilis astronomu Vilyam Qerşel oldu. Alim 1800-ci ildə "ən yüksək istilik gücünə malik" görünməz şüalarının varlığını aşkar etdi. O, işıq şüalarını səpələyən şüşə prizmanın və görünən qırmızı işıqdan sağda maksimum temperatur göstəricilərini qeydə alan termometrin köməyi ilə yuxarıdakı ixtiraya imza atdı.

Nyutonun korpuskulyar təliminin davamçısı kimi, Herşel işıq və şüa istiliklərinin eyni olduğuna inanırdı, lakin görünməz infraqırmızı şüaların sınması (refraksiya) ilə bağlı eksperimentlərdən sonra, onun inamı bir az sarsıldı. Amma hər hadisədə olduğu kimi burda da saxta fərziyyələrlə hər şeyi korlayan elmin "nüfuzlu" müdrik kişilərinin iştirakı olmadan olmadı. Bu rolda isə havanın qızmasına elə "mifik istilik şüaları"nın özünün qızdırdığını təsdiq edən Edinburqdan olan fizik Con Lesli çıxış etdi. O, maksimum temperaturu yalnız görünən qırmızı spektr zonasında qeydə alan xüsusi differensial civə termometrini icad etməklə Herşelin təcrübəsini təkrar etməkdə çətinlik çəkmədi. Herşeli təcrübələrinin kifayət qədər əsaslı olmamasında, nəticələrin yalan olmasında günahlandırdılar, özünü isə az qala şarlatan elan edirdilər.

Lakin, zaman başqa cür mühakimə etdi - 1830-ci ildə bir çox alimlərin apardıqları çoxsaylı təcrübələr Bekkerelin infraqırmızı adlandırdığı "Herşel şüaları"nın movcudluğunu sübut etdi. Bu tip şüaların keçicilik (və ya keçməməzlik) qabiliyyətini öyrənmək üçün bir çox müxtəlif maddələrin öyrənilməsi sübut etdi ki, göz almacığını dolduran maye infraqırmızı spektri udur. Təbiətin bu səhvi istilik görüntüləmə cihazlarının yaranmasına səbəb oldu. Lakin XIX əsrdə elm adamları yalnız istilik daşıyıcısının və görünməz şüaların detalları daxil olan sahələri araşdırırdılar.

Sonradan məlum oldu ki, isti çaydan, qırmızı isti polad, spirtli lampa kimi fərqli istilik mənbələri fərqli keyfiyyətli infraqırmızı tərkibə malikdir. Bunu eksperiment vasitəsilə italyan Maçedonio Melloni ilk dəfə istilik qeydə alan bismut termodirəyindən istifadə edərək sübut etdi. Bu fenomeni araşdırmağa, infraqırmızı şüalanmaya müdaxilə edilməsi imkan verdi. Nəticədə 1847-ci ildə, ilk dəfə 1,94 mikronmetr uzunluğa sahib dalğa standart spekt etalonu kimi qəbul edildi.


Hörümçək bolometri - istilik şüalarını qeydə alır

İlk dəfə 1881-ci ildə eksperimental fizikanın yardımına bolometr - istilik şüalarının enerjisini qeydə alan ilk cihaz gəldi. Bu möcüzəni İsveç riyaziyyatçısı və fiziki Adolf Ferdinand Svanberq icad etdi. Bu məqsədlə alim infraqırmızı şüalanma yolunda istilik təsiri altında özünün elektrik keçiriciliyini dəyişə bilən son dərəcə nazik tünd təbəqə yerləşdirdi. Belə bir şüa qəbuledici zamanında maksimum hesab olunan 5,3 mikrometr dalğanı ötürməyə imkan verdi. 1923-cü ildə artıq kiçik elektrik ossillyatorunun şüalanmasında 420 mikronmetr dalğadan istifadə olunurdu. XX əsrin əvvəlində əvvəlki onilliklər ərzində əldə edilən nəzəri axtarışların praktiki olaraq həyata keçirilməsi üçün kütləvi ideyaların əmələ gəlməsi ilə yadda qaldı. Belə ki, infraqırmızı şüalarının təsiri altında elektrik keçiriciliyini dəyişdirə bilən fotorezistor icaq olundu. Alman mühəndislər isə fotorezistorların əsasında döyüş meydanında etibarlı əlaqə vasitəsinə çevrilən tallofid qəbuledicilər yaratdılar.

1942-ci ilə qədər Vermaxt 8 kilometrə qədər məsafədə fəaliyyət göstərə bilən yeni sistemi gizli saxlamağı bacardı, Əl -Alameyn döyüşündən sonra bu sistemlər haqqında məlumatlar ingilislərin əlinə keçdi. Evaporoqraflar nisbətən qənaətbəxş istilik diaqrammaları əldə etməyə imkan verən ilk real termal görüntü sistemi idi.


Evaporoqrafın sxemi V.V.Kozelkinin "İnfraqırmızı texnologiyanın əsasları" kitabından

Qurğunun daxilində spirt, kamfora və ya naftalin buxarı ilə tam doymuş membran mövcuddur, daxildəki temperatur isə buxarlanma və kondensatın əmələ gəlmə sürətlərini bərabər saxlamalıdır. Belə bir istilik tarazlığı istilik rəsmini membranda fokuslayan optik sistem vasitəsilə pozulur, nəticədə isti sahələrdə buxarlanma sürətlənir və istilik görüntüsü formalaşır. Sonsuz 10 saniyələr evaporoqrafda görüntünün formalaşmasına sərf olunurudu, rəng kontrastı zəif, səs-küy isə bəzən görüntünü örtürdü, hərəkət edən obyektlərin yüksək keyfiyyətli görüntüsünün ötürülməsindən isə danışmağa dəyməzdi. Evaporoqrafların çoxsaylı çatışmamazlıqları onların kütləvi istehsalına imkan vermədi. SSRİ-də EV-84 kiçik ölçülü aparat, Almaniyada isə EVA yaradıldı, Kembricdə isə eksperimental axtarışlar aparıldı. 30-cu illərdən bəri mühəndislərin diqqətini yarımkeçiricilər və onların infraqırmızı spektrlərlə xüsusi münasibətləri daha çox cəlb edirdi.

Bu istiqamətdə hakimiyyət hərbi rəhbərliyə həvalə olundu, onların rəhbərliyi altında qurğuşun sulfidin əsasında ilk soyudulan fotorezistorları ortaya çıxdı. Temperatur aşağı olduqca həssaslığın artması ideyası təsdiq olundu. Termal sistemlərdəki kristallar bərk karbon dioksid və maye hava ilə dondurulmağa başladı. Praqa Universitetində inkişaf etdirilən həssas təbəqənin vakuum şəraitində soyudulması texnologiyası isə müharibədən əvvəlki dövr üçün tamamilə yüksək texnologiyalı bir ixtira idi. 1934-cü ildə "Holst stəkanı" kimi tanınan felektron - optik çeviricisi bütün faydalı texnikalarda - tankların gecə görmə vasitələrindən snayper tüfənglərinin nişangahlarına qədər istifadə olunmağa başladı.


Holst şüşəsi ilk elektron-optik çeviricidir

Gecə görmə çihazları ilə təchiz edilən donanma gəmiləri tam qaranlıqda sahil zonasında hərəkət etmək imkanlarını əldə etdi. 1942-ci ildə donanmanın gecə görmə və naviqasiya sistemləri HHQ-dən alınırdı. Ümumiyyətlə, infraqırmızı siqnallar vasitəsilə ilk təyyarəni səmada gecə aşkar etmək ilk dəfə 1937-ci ildə ingilislərə qismət olub. Əlbəttə, məsafə təxminən 500 metr idi, lakin o vaxta görə şübhəsiz ki, böyük uğur hesab edilirdi. Klassik mənada termal kameraya 1942-ci ildə yaxınlaşmaq mümkün oldu. Yüksəkkeçirici bolometr tantal və maye helium ilə soyudulan sistemin əsasında əldə edildi. Bu iş prinsipli Almaniyanın "Donay-60" istilik pelenq stansiyası 30 km məsafədə böyük dəniz gəmilərini tanıya bildi. 40-cı illər termal texnikalar üçün dörd yol ayrıcına bənzədi. İki inkişaf istiqaməti mövcud idi: biri mexaniki skanetmə funksiyalı televiziya sistemlərinin analoqunun, digəri isə skanetmədən infraqırmızı termal sistemlərin inkişafı.

Rusiyanın hərbi termal texnologiya tarixi 1960-cı illərə aiddir. Novosibirsk Cihazqayırma zavodunda "Axşam" və "Axşam 2" tədqiqat layihələri çərçivəsində çalışmalar başladı. Nəzəri hissəyə Moskvada Tətbiqi Fizika Baş Tədqiqat İnstitutu tərəfindən nəzarət edilirdi. Seriya termal görüntü cihazını yarada bilmədilər. Amma əldə edilən nəticələrdən 1PN59 kəşfiyyat görüntü cihazının yaradılmasında istifadə edildi. 50 ədəd fotohəssas element (hər biri 100x100 mkm ölçüdə) bir cərgədə 130 mkm məsafədə yerləşdirərək orta dalğada (MWIR - Middle Wave Infrared) 3-5 mkm spektral diapazonda 2000 m qədər məsafədə hədəfləri tanımağa imkan verdi. Azot əsaslı qaz qarışığı yüksək təzyiq altında fotoqəbuledicinin istilik mübadilə kamerasına daxil olaraq onu -194,5 ° C-ə qədər soyudurdu.

Bu birinci nəsil cihazların xüsusiyyətidir - yüksək həssaslıq aşağı dərəcədə temperatur tələb edir. Aşağı temperatur isə böyük ölçülər və 600 vatta bərabər yüksək güc istehlakı tələb edirdi.

BMP-1 bazasından istifadə edən PRP-4 "Nard" yerli kəşfiyyat vasitələrinə 1PH59 quraşdırılıb.


PRP-4 "Nard" kəşfiyyat maşını

1982-ci ildə, rus mühəndislər spekr termal cihazların bu seqmentdə istilik şüalanma atmosferinin 8-14 mikrona (Long Wave Infrared longwave LWIR) bərabər ən yaxşı keçicilik qabiliyyətinə malik yeni cihazların istehsalına başlamaq qərarına gəldi. 1PN71 indeksi altında istehsal olunan cihazlarda fotoqəbuledicidə "hər şeyi görən göz" qismində tellurid kadmium civədən (CdHgTe ya KPT) istifadə edərək "Posobie-2" sistemini yaratdılar.


1PN71 cihazı

Yeni həssas sensoru "Nevesomost- 64" adlandırdılar. 64 ədəd 50x50 ölçüsündə kistall 100 mkm addım məsafədə yerləşirdi. "Nevesomost- 64" krustallarını daha çox, -196,5S qədər soyutmaq lazım gəlirdi, əvəzində isə ümumi ölçüləri xeyli kiçik idi. Bütün bunlar 1PN71 cihazının görmə məsafəsini 3000 metrə qədər artmasına və görüntünün əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmasına səbəb oldu. 1PN71 termal cihazları silahlanmasında impulslu gecə görmə cihazı olan PRP- 4M artilleriyanın hərəkətli kəşfiyyat məntəqələrinə quraşdırdılar. Rusiya ordusunda nadir növ olan BRM-3 "Rıs" döyüş kəşfiyyat maşınları da Novosibirsk Cihazqayıyma zavodunun termal cihazlar ilə təchiz olunub. Bu cihazları 2005-ci ildə SKB "Toçpribor" tərəfindən hazırlanm 30x30 mkm ölçülü, CdHgTe tərkibli mikroskopik sensorlar ilə təchiz olunan 1PN126 "Argus-AT" termal cihazları ilə dəyişmək qərara alındı. Bu cihazların əsas üstünlüyü infraqırmızı şüalanma üçün şəffaf olan fırlanan səkkiz guşəli germanium linzalar idi. Bu linzalar müşahidə olunan obyektin istilik siqnallarının qeydiyyatı rejimində fotoqəbuledici qurğuda bir dövrdə iki kadr skan etməyə qadirdir.


Müqayisə üçün deyək ki, 1PN71 termal cihazlarında bu rol düz güzgülər tərəfindən həyata keçirilirdi. Sovet İttifaqında ucuz germanium şüşə istehsal texnologiyası yox idi. Yeni istilik görüntü cihazlarını tezliklə "müharibə allahının görən gözləri" adlandırılan PRP-4A "Arqus" ön xətt kəşfiyyat platformasına yerləşdirdilər.

Çoxsaylı optik kəşfiyyat avadanlıqlarının linzaları ilə təchiz olunan PRP-4A yunan əsatirində olan çoxgözlü nəhəng Arqusun şərəfinə belə adlandırılıb.

Yazı Yevgeni Fyodorovun məlumatları əsasında hazırlanıb
Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev
Ordu.az


Teqlər: Termal-görüntüləmə   1PN71   Arqus  


"Müharibə allahının görən gözləri": Termal görüntüləmənin xronologiyası – ARAŞDIRMA (I Hissə)

2018/03/argos_argus145645_1521274894.jpg
Oxunub: 4315     16:00     17 Mart 2018    
Həmişə bütün mühüm ixtiraların kökləri qədim Yunanıstana gedib çıxır. Termal kameralarla da vəziyyət istisna təşkil etmir. Tit Lukresi Kar ilk dəfə insan gözü üçün görünməz olan bəzi "istilik" şüalarının mövcudluğunu ehtimal etdi, lakin məsələ bu ehtimalla da bitdi. Sonralar istilik süalanması barədə buxar texnologiyalarının inkişafı dövründə, isveçli kimyaçı alim Karl Şeele və alman fizik İohann Lambert tədqiqat apardılar. 1777-ci ildə bu hadisəyə Karl Şeele ozünün "Havada və Yanğında kimyəvi traktat" adlı əsərində istilik şüalanmasına bütöv bir fəsil həsr etdi.

İki il sonra isə Lambert "Pirometriya" adında bir kitab yazdı. Alimlər istilik şüalarının düzxətli yayılmasını və bəlkə də ən əhəmiyyətli olanı - onların intensivliyinin məsafənin kvadratına tərs mütənasib olaraq azaldığını aşkar etdilər. Ən gözəl təcrübəni 1790-ci ildə Mark Oqyust Pikte həyata keçirdi. Bir-birinin qarşısında iki əyri qabarıq güzgü, güzgünün birinin fokusunda isə isti kürə yerləşdirir. Güzgülərin temperaturunu ölçən Pikte o zaman üçün inanılmaz olan kəşf edir - fokusunda isti kürəni görən güzgü daha isti idi. Alim bir az da irəli gedərək isti kürəni qar topu ilə əvəz edir. Vəziyyət tam tərsinə dəyişdi. Beləliklə istilik şüalarının əks olunması və soyuq şüalar fenomeni aşkar edildi.


İngilis astronomu Viliiam Herşel (1738-1822), infraqırmızı şüalanmanı aşkar edən ilk alimdir

İstilik şüalanması sahəsində növbəti tarixi şəxsiyyət Uran və onun peyklərinin ilk dəfə açıqlayan ingilis astronomu Vilyam Qerşel oldu. Alim 1800-ci ildə "ən yüksək istilik gücünə malik" görünməz şüalarının varlığını aşkar etdi. O, işıq şüalarını səpələyən şüşə prizmanın və görünən qırmızı işıqdan sağda maksimum temperatur göstəricilərini qeydə alan termometrin köməyi ilə yuxarıdakı ixtiraya imza atdı.

Nyutonun korpuskulyar təliminin davamçısı kimi, Herşel işıq və şüa istiliklərinin eyni olduğuna inanırdı, lakin görünməz infraqırmızı şüaların sınması (refraksiya) ilə bağlı eksperimentlərdən sonra, onun inamı bir az sarsıldı. Amma hər hadisədə olduğu kimi burda da saxta fərziyyələrlə hər şeyi korlayan elmin "nüfuzlu" müdrik kişilərinin iştirakı olmadan olmadı. Bu rolda isə havanın qızmasına elə "mifik istilik şüaları"nın özünün qızdırdığını təsdiq edən Edinburqdan olan fizik Con Lesli çıxış etdi. O, maksimum temperaturu yalnız görünən qırmızı spektr zonasında qeydə alan xüsusi differensial civə termometrini icad etməklə Herşelin təcrübəsini təkrar etməkdə çətinlik çəkmədi. Herşeli təcrübələrinin kifayət qədər əsaslı olmamasında, nəticələrin yalan olmasında günahlandırdılar, özünü isə az qala şarlatan elan edirdilər.

Lakin, zaman başqa cür mühakimə etdi - 1830-ci ildə bir çox alimlərin apardıqları çoxsaylı təcrübələr Bekkerelin infraqırmızı adlandırdığı "Herşel şüaları"nın movcudluğunu sübut etdi. Bu tip şüaların keçicilik (və ya keçməməzlik) qabiliyyətini öyrənmək üçün bir çox müxtəlif maddələrin öyrənilməsi sübut etdi ki, göz almacığını dolduran maye infraqırmızı spektri udur. Təbiətin bu səhvi istilik görüntüləmə cihazlarının yaranmasına səbəb oldu. Lakin XIX əsrdə elm adamları yalnız istilik daşıyıcısının və görünməz şüaların detalları daxil olan sahələri araşdırırdılar.

Sonradan məlum oldu ki, isti çaydan, qırmızı isti polad, spirtli lampa kimi fərqli istilik mənbələri fərqli keyfiyyətli infraqırmızı tərkibə malikdir. Bunu eksperiment vasitəsilə italyan Maçedonio Melloni ilk dəfə istilik qeydə alan bismut termodirəyindən istifadə edərək sübut etdi. Bu fenomeni araşdırmağa, infraqırmızı şüalanmaya müdaxilə edilməsi imkan verdi. Nəticədə 1847-ci ildə, ilk dəfə 1,94 mikronmetr uzunluğa sahib dalğa standart spekt etalonu kimi qəbul edildi.


Hörümçək bolometri - istilik şüalarını qeydə alır

İlk dəfə 1881-ci ildə eksperimental fizikanın yardımına bolometr - istilik şüalarının enerjisini qeydə alan ilk cihaz gəldi. Bu möcüzəni İsveç riyaziyyatçısı və fiziki Adolf Ferdinand Svanberq icad etdi. Bu məqsədlə alim infraqırmızı şüalanma yolunda istilik təsiri altında özünün elektrik keçiriciliyini dəyişə bilən son dərəcə nazik tünd təbəqə yerləşdirdi. Belə bir şüa qəbuledici zamanında maksimum hesab olunan 5,3 mikrometr dalğanı ötürməyə imkan verdi. 1923-cü ildə artıq kiçik elektrik ossillyatorunun şüalanmasında 420 mikronmetr dalğadan istifadə olunurdu. XX əsrin əvvəlində əvvəlki onilliklər ərzində əldə edilən nəzəri axtarışların praktiki olaraq həyata keçirilməsi üçün kütləvi ideyaların əmələ gəlməsi ilə yadda qaldı. Belə ki, infraqırmızı şüalarının təsiri altında elektrik keçiriciliyini dəyişdirə bilən fotorezistor icaq olundu. Alman mühəndislər isə fotorezistorların əsasında döyüş meydanında etibarlı əlaqə vasitəsinə çevrilən tallofid qəbuledicilər yaratdılar.

1942-ci ilə qədər Vermaxt 8 kilometrə qədər məsafədə fəaliyyət göstərə bilən yeni sistemi gizli saxlamağı bacardı, Əl -Alameyn döyüşündən sonra bu sistemlər haqqında məlumatlar ingilislərin əlinə keçdi. Evaporoqraflar nisbətən qənaətbəxş istilik diaqrammaları əldə etməyə imkan verən ilk real termal görüntü sistemi idi.


Evaporoqrafın sxemi V.V.Kozelkinin "İnfraqırmızı texnologiyanın əsasları" kitabından

Qurğunun daxilində spirt, kamfora və ya naftalin buxarı ilə tam doymuş membran mövcuddur, daxildəki temperatur isə buxarlanma və kondensatın əmələ gəlmə sürətlərini bərabər saxlamalıdır. Belə bir istilik tarazlığı istilik rəsmini membranda fokuslayan optik sistem vasitəsilə pozulur, nəticədə isti sahələrdə buxarlanma sürətlənir və istilik görüntüsü formalaşır. Sonsuz 10 saniyələr evaporoqrafda görüntünün formalaşmasına sərf olunurudu, rəng kontrastı zəif, səs-küy isə bəzən görüntünü örtürdü, hərəkət edən obyektlərin yüksək keyfiyyətli görüntüsünün ötürülməsindən isə danışmağa dəyməzdi. Evaporoqrafların çoxsaylı çatışmamazlıqları onların kütləvi istehsalına imkan vermədi. SSRİ-də EV-84 kiçik ölçülü aparat, Almaniyada isə EVA yaradıldı, Kembricdə isə eksperimental axtarışlar aparıldı. 30-cu illərdən bəri mühəndislərin diqqətini yarımkeçiricilər və onların infraqırmızı spektrlərlə xüsusi münasibətləri daha çox cəlb edirdi.

Bu istiqamətdə hakimiyyət hərbi rəhbərliyə həvalə olundu, onların rəhbərliyi altında qurğuşun sulfidin əsasında ilk soyudulan fotorezistorları ortaya çıxdı. Temperatur aşağı olduqca həssaslığın artması ideyası təsdiq olundu. Termal sistemlərdəki kristallar bərk karbon dioksid və maye hava ilə dondurulmağa başladı. Praqa Universitetində inkişaf etdirilən həssas təbəqənin vakuum şəraitində soyudulması texnologiyası isə müharibədən əvvəlki dövr üçün tamamilə yüksək texnologiyalı bir ixtira idi. 1934-cü ildə "Holst stəkanı" kimi tanınan felektron - optik çeviricisi bütün faydalı texnikalarda - tankların gecə görmə vasitələrindən snayper tüfənglərinin nişangahlarına qədər istifadə olunmağa başladı.


Holst şüşəsi ilk elektron-optik çeviricidir

Gecə görmə çihazları ilə təchiz edilən donanma gəmiləri tam qaranlıqda sahil zonasında hərəkət etmək imkanlarını əldə etdi. 1942-ci ildə donanmanın gecə görmə və naviqasiya sistemləri HHQ-dən alınırdı. Ümumiyyətlə, infraqırmızı siqnallar vasitəsilə ilk təyyarəni səmada gecə aşkar etmək ilk dəfə 1937-ci ildə ingilislərə qismət olub. Əlbəttə, məsafə təxminən 500 metr idi, lakin o vaxta görə şübhəsiz ki, böyük uğur hesab edilirdi. Klassik mənada termal kameraya 1942-ci ildə yaxınlaşmaq mümkün oldu. Yüksəkkeçirici bolometr tantal və maye helium ilə soyudulan sistemin əsasında əldə edildi. Bu iş prinsipli Almaniyanın "Donay-60" istilik pelenq stansiyası 30 km məsafədə böyük dəniz gəmilərini tanıya bildi. 40-cı illər termal texnikalar üçün dörd yol ayrıcına bənzədi. İki inkişaf istiqaməti mövcud idi: biri mexaniki skanetmə funksiyalı televiziya sistemlərinin analoqunun, digəri isə skanetmədən infraqırmızı termal sistemlərin inkişafı.

Rusiyanın hərbi termal texnologiya tarixi 1960-cı illərə aiddir. Novosibirsk Cihazqayırma zavodunda "Axşam" və "Axşam 2" tədqiqat layihələri çərçivəsində çalışmalar başladı. Nəzəri hissəyə Moskvada Tətbiqi Fizika Baş Tədqiqat İnstitutu tərəfindən nəzarət edilirdi. Seriya termal görüntü cihazını yarada bilmədilər. Amma əldə edilən nəticələrdən 1PN59 kəşfiyyat görüntü cihazının yaradılmasında istifadə edildi. 50 ədəd fotohəssas element (hər biri 100x100 mkm ölçüdə) bir cərgədə 130 mkm məsafədə yerləşdirərək orta dalğada (MWIR - Middle Wave Infrared) 3-5 mkm spektral diapazonda 2000 m qədər məsafədə hədəfləri tanımağa imkan verdi. Azot əsaslı qaz qarışığı yüksək təzyiq altında fotoqəbuledicinin istilik mübadilə kamerasına daxil olaraq onu -194,5 ° C-ə qədər soyudurdu.

Bu birinci nəsil cihazların xüsusiyyətidir - yüksək həssaslıq aşağı dərəcədə temperatur tələb edir. Aşağı temperatur isə böyük ölçülər və 600 vatta bərabər yüksək güc istehlakı tələb edirdi.

BMP-1 bazasından istifadə edən PRP-4 "Nard" yerli kəşfiyyat vasitələrinə 1PH59 quraşdırılıb.


PRP-4 "Nard" kəşfiyyat maşını

1982-ci ildə, rus mühəndislər spekr termal cihazların bu seqmentdə istilik şüalanma atmosferinin 8-14 mikrona (Long Wave Infrared longwave LWIR) bərabər ən yaxşı keçicilik qabiliyyətinə malik yeni cihazların istehsalına başlamaq qərarına gəldi. 1PN71 indeksi altında istehsal olunan cihazlarda fotoqəbuledicidə "hər şeyi görən göz" qismində tellurid kadmium civədən (CdHgTe ya KPT) istifadə edərək "Posobie-2" sistemini yaratdılar.


1PN71 cihazı

Yeni həssas sensoru "Nevesomost- 64" adlandırdılar. 64 ədəd 50x50 ölçüsündə kistall 100 mkm addım məsafədə yerləşirdi. "Nevesomost- 64" krustallarını daha çox, -196,5S qədər soyutmaq lazım gəlirdi, əvəzində isə ümumi ölçüləri xeyli kiçik idi. Bütün bunlar 1PN71 cihazının görmə məsafəsini 3000 metrə qədər artmasına və görüntünün əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmasına səbəb oldu. 1PN71 termal cihazları silahlanmasında impulslu gecə görmə cihazı olan PRP- 4M artilleriyanın hərəkətli kəşfiyyat məntəqələrinə quraşdırdılar. Rusiya ordusunda nadir növ olan BRM-3 "Rıs" döyüş kəşfiyyat maşınları da Novosibirsk Cihazqayıyma zavodunun termal cihazlar ilə təchiz olunub. Bu cihazları 2005-ci ildə SKB "Toçpribor" tərəfindən hazırlanm 30x30 mkm ölçülü, CdHgTe tərkibli mikroskopik sensorlar ilə təchiz olunan 1PN126 "Argus-AT" termal cihazları ilə dəyişmək qərara alındı. Bu cihazların əsas üstünlüyü infraqırmızı şüalanma üçün şəffaf olan fırlanan səkkiz guşəli germanium linzalar idi. Bu linzalar müşahidə olunan obyektin istilik siqnallarının qeydiyyatı rejimində fotoqəbuledici qurğuda bir dövrdə iki kadr skan etməyə qadirdir.


Müqayisə üçün deyək ki, 1PN71 termal cihazlarında bu rol düz güzgülər tərəfindən həyata keçirilirdi. Sovet İttifaqında ucuz germanium şüşə istehsal texnologiyası yox idi. Yeni istilik görüntü cihazlarını tezliklə "müharibə allahının görən gözləri" adlandırılan PRP-4A "Arqus" ön xətt kəşfiyyat platformasına yerləşdirdilər.

Çoxsaylı optik kəşfiyyat avadanlıqlarının linzaları ilə təchiz olunan PRP-4A yunan əsatirində olan çoxgözlü nəhəng Arqusun şərəfinə belə adlandırılıb.

Yazı Yevgeni Fyodorovun məlumatları əsasında hazırlanıb
Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev
Ordu.az


Teqlər: Termal-görüntüləmə   1PN71   Arqus