JAGM: "Hellfair" Avropa teatrında oyun qaydalarını dəyişir – ANALİZ (FOTOLAR)

2018/01/18236331001_b6c8b24bd6_b_1516434360.jpg
Oxunub: 594     11:47     20 Yanvar 2018    
Kütləvi informasiya vasitələrində Ankaranın Afrinə daxil olmağa hazırlaşdığı və iki böyük NATO dövlətinin qarşıdurması zamanı diqqəti xaricdə istehsal olunan yeni texnologiyaların perspektiv nümunələrinin yaradılmasına və törətdiyi təhdidlər barədə "sönük" məlumatlara diqqət yönəltmək əslində, asan deyil.

Eyni zamanda, bəzi silahlar müəyyən bir taktiki vəziyyətdə döyüş əməliyyatlarının gedişinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə bilər. Belə ki, məsələn, biz FGM-148 "Javelin" tank əleyhinə idarəolunan raket sistemləri haqqında danışanda qeyd etməliyik ki, şəhər şəraitində onlar 1,5-2 km məsafədə taktiki vəziyyəti operatorların (ABŞ, Kanada, və s.) xeyrinə dəyişdirə bilər. Düzənlik və çöl ərazilərdə isə onların operatorları asanlıqla kiçik PUA-ların optik elektron kəşfiyyat vasitələri ilə aşkar ediləcək və "Javelin" tamamilə yararsız bir silaha çevriləcək.

Biz indi bu tip silahların daha ciddi növü hesab edilən və Rusiya QQ da daxil olmaqla bir çox ölkələrin quru qüvvələrinə ciddi problemlər yarada bilən havadan buraxılan taktiki raket silahlarından bəhs edəcəyik. Biz JAGM ("Joint Air-to-Ground Missile") çoxməqsədli perspektiv taktik raketdən bəhs edəcəyik. Bu raketlər hərəkətli və sabit hədəflərə dəqiq nöqtə zərbələri endirmək üçün nəzərdə tutulub.


Çoxməqsədli taktik tank əleyhinə raket - JAGM

"Lockheed Martin" və "Raytheon" şirkətinin birgə məhsulunun son uğurlu testləri 2018-ci ilin yanvarın 5-də ABŞ HDD-nin Pateksent River aerodromundan havaya qalxan Dəniz Piyadaları Korpusuna məxsus olan AH-1Z "Viper" hücum helikopterindən həyata keçirildi.

Pilot və operator əvvəlcə "Viper" sistemlərini tam rəqəmsal məlumat mübadiləsi performansını - helikopterin silahları idarəetmə kompleksinin və hər üç modulun müxtəlif metreoloji şəraitdə raketin çevik istifadəsinə şərait yaradan hər üç diapazonlu tuşlama başlıqları ilə arasındakı məlumat mübadiləsini yoxlayır. Sonra tammiqyaslı atəş sınaqları baş tutur və üçuş məsafəsində raket radiokanal vasitəsilə yönləndirilir.

Sonra isə helikopterdən tam miqyaslı atəş sınaqları keçirilir. Bu sınaqlar JAGM raketinə "atdım unutdum" konsepsiyasının həyata keçirilməsi üçün nəzərdə tutulan radiokanalın uçuş trayektoriyasının nizamlanmasına imkan verir. Eyni zamanda, JAGM bir neçə kənar yerüstü və ya hava optik-elektron, radiotexniki və radar mənbələrindən digər hədəf barədə kəşfiyyat məlumatı ala bilər və artıq uçuş zamanı trayektoriyasını ani olaraq dəyişə bilər.

JAGM-ın əvvəlki testləri 2016-cı ilin mayın 25-də havadan həyata keçirilib. Atıcı- daşıyıcı platforma olaraq MQ-1C "Gray Eagle" pilotsuz kəşfiyyat-zərbə aparatı seçildi. Raket hədəf rolunda təyin olunan 35 km/saat sürətlə hərəkət edən yük maşının məhv edə bildi. Xatırladaq ki, ilk dəfə 2008-ci ildə ABŞ ordusu və "Raytheon Boeing" şirkətlərinin birgə konsorsiumu ilə imzalanan 125 milyonunluq müqaviləyə uyğun olaraq hazırlanmasına başladılan "Missile Air-Ground Joint" taktiki raketlərinin artıq iki ildən sonra "White Sands" poliqonunda (Nyu Mexico) xüsusi hazırlanan yer meylli buraxıcısından ilk tam miqyaslı sınaqları keçirildi. Əldə edilən məlumatlar layihənin davam etdirilməsi üçün əsas baza rolunu oynayaraq 2015-ci ilin sentyabrın 8-də "Lockheed Martin-Raytheon" konsorsiumunun müqavilə imzalaması ilə nəticələndi.

Bu məlumatdan görünür ki, biz proqramın üçillik "yerində saymağına" baxmayaraq, JAGM 2020-ci ildə əməliyyat və döyüş hazırlığını tam əldə edəcək. Avtomatik olaraq hərbçilər və ekspertlər üçün yeni suallar yaranır: Rusiya QQ üçün yeni 3-cü nəsil taktiki raketlər hansı təhdidlər törədə bilər? Bu raketlər hansı döyüş parametrlərinə malikdir?

Bunun üçün tuşlama sisteminin xüsusiyyətlərini, eləcə də potensial məhsulun güc qurğusunun nəzərə almaq lazımdır. Yeni raketlər, ağır tank əleyhinə taktiki raket ailəsinə məxsus AGM-114 "Hellfire", AGM-65 "Maverick" və BGM-71F "TOW-2B" əvəz etmək üçün nəzərdə tutulur. İnkişaf edən JAGM raketləri mürəkkəb konseptual və konstruktiv hibriddən ibarətdir: TƏİR AGM-114R "Hellfire Romeo" (su, yer və hava daşıyıcılarındən istifadə edilmən modifikasiyalar), AGM-114K "Hellfire II" (PALGSN radiomaneələrdən yüksək qorunma səviyyəli modifikasiya), AGM-114L "Longbow Hellfire" (ARGSN modifikasiyalı) və digər daha kiçik GBU-53/B bombaları. "Raytheon" və "Lockheed Martin" mütəxəssisləri yuxarıda göstərilən yüksək dəqiqlikli silahların ən üstün elementlərini JAGM layihəsinə tətbiq etdilər. Son nəticədə üç diapazonlu tuşlama başlığına, infraqırmızı modullu və yarımaktiv lazer tuşlama kanalına sahib çoxməqsədli raket sistemi ortaya çıxdı. Belə ki, çətin radiomaneə mühitində JAGM raketləri hətta Qərbi Avropanın "MBDA" şirkətinin məşhur "Brimstone-2" sistemlərini üstələyir.

Belə ki, "Brimstone-2" yalnız yarımaktiv və fəal radiolokasiya lazer kanalları ilə təmin olunduğu üçün düşmənin güclü REM vasitələrindən və ya "tüstü buludu"ndan istifadə etdikdə, raket effektivliyini itirir. JAGM isə belə bir vəziyyətdə effektivliyi infraqırmızı tuşlama kanalına keçməklə qoruya bilir.


İnfraqırmızı kanalların effektivliyini zirehli texnikaların "Nakidka" (Örtük) kompleksi ilə təchiz etməklə əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq olar. Bu kompleks texnikanın mühərrik hissəsindən qaynaqlanan istilik şüalanmasını 2-3 dəfə azalda bilir. Digər bir metod isə bu yaxınlarda Moskva Ali Hərbi Məktəbi (MosVOKU) tərəfindən hazırlanan "istilik papağı" adlanan sistemdir. Bu "papaq" ən böyük infraqırmızı siqnallara malik olan sahələri texnikaların fiziki siluetlərindən kənara çıxarır. JAGM raketləri isə üç diapazonlu tuşlama başlıqları sayəsində istənilən halda zirehli texnika ekipajların fəaliyyətlərini daim mürəkkəbləşdirə bilirlər. Bu xüsusilə böyük dərəcədə aktiv müdafiə sistemləri ilə təchiz olunmayan və "Tor-M1", "Tor-M2U", "Tor-M2KM", "Tunguska- M1" və "Pantsir-S1" standart zenit raket briqadaları tərəfindən mühafizə olunmayan zirehli bölmələrə aiddir. Bəs burada əsas problem nədən ibarətdir?

Çoxməqsədli JAGM raketi (uzunluğu 170 mm artırılıb və 1800 mm-ə çatır) tank əleyhinə AGM-114L "Longbow Hellfire" ilə oxşar həndəsi parametrləri olmasına baxmayaraq, "Aerojet" şirkətinin təkkameralı bərk yanacaqlı raket mühərrikləri aşağı tüstü əmələgətirmə göstəriciləri ilə yavaş yanma surətinə malikdir. Buna görə də JAGM raketləri böyük trayektoriya kəsiyində ballistik əyləcləmə hadisəsinə məruz qalmır və raketin məhvetmə radiusu aşağı hündürlükdə üçün hücum helikopterindən buraxıldıqda 16 km, F/A-18E/F "Super Hornet" göyərtə qırıcısından və ya orta hündürlükdə üçün PUA-dan buraxıldıqda isə 28 km-ə çatır.

Biz isə ərazidə relyefdən istifadə edilən və hücum helikopterindən buraxılan JAGM raketlərinin taktiki xüsusiyyətləri üzərində dayanacağıq.

Ərazinin təbii örtüyündən (qatlanmalar, təpələr və dərələr) istifadə edən hücum helikopteri AH-64D "Apache Longbow" döşmənin dayaq məntəqələrini, artilleriya və zirehli bölmələrini havadan atəşə tutaraq, özu yuxarıda sadalanan "Tor" və "Pantsir" ZRK üçün əlçatmaz qala bilir. Məsələn, "Top-M1/M2KM" kompleksi 9M331/D idarəolunan zenit raketi ilə müvafiq olaraq 12 və 15 km məsafədə hədəfləri məhv edə bilir. JAGM raketi isə 16 km-dən zərbə endirir. "Pantsir-C1" kompleksi də "Apache" helikopterini bu məsafələrdə məhv edəcəyinə üçün heç bir zəmanət yoxdur. Kompleksi 4700 km/saat ilkin sürətlə 20 km məsafədə hədəflərə atəş açmaq üçün 57E6E raketləri ilə təchiz olunub, lakin hədəfin tuşlama sisteminin radiokomanda prinsipi ələ keçirilən hədəfin daim 1RS2-1E "Şlem" radiolokasiya modulunun görünüş sektorunda və hədəfin daim raketin tuşlama trayektoriyasında olmasını tələb edir. Ərazinin relyef qatlarından istifadə edən "Apache" kiçik "sıçrayış" etməsi və "ekran"dan çıxması hədəfin ələ keçirilməsini sonlandırır və 57E61 raketinin itməsinə səbəb olacaq.

"Tor-M2EM/KM" üçün "Taktiki raket silahları" korporasiyasına daxil olan "Vımpel" şirkəti yeni və yığcam, 16-17 km fəaliyyət radiusuna və 3600 km/saat ilkin sürətə malik 9M338 (RZV-MD) raketlərini silahlanmaya təhvil verdi. Burda da böyük illüziyalara qapılmağa lüzum olmadı. Yeni raketlər də əvvəlkilər kimi eyni "birbaşa hədəf görünüşü" tələb edən radiokomanda sistemi ilə təchiz olunub.


Bəs, belə olan halda Rusiya Quru Qoşunları və müttəfiqləri JAGM raketləri ilə silahlanan AH-64D "Apache Longbow" helikopterlərinin fəaliyyət radiusunda olan hərbi hərəkət teatrında nə etməlidirlər?

Birincisi, bu istiqamətlərə uzaq radiolokasiya aşkarlanma və idarə edilməsi təyyarələrindən (AWACS) və ya 100-250 km uzaqlıqda patrul xidməti həyata keçirən Su-30CM/Su-35C qırıcılarından istifadə edilə bilər. Bu təyyarələrin mövcudluğu hücum kəşfiyyat helikopterlərindən belə missiyaları planlaşdıran ABŞ Silahlı Qüvvələrinin ordu aviasiyası üçün ciddi maneə olacaq.

İkincisi, infraqırmızı və aktiv radiolokasiya başlıqları ilə təchiz olunan zenit raketlərinin hazırlanması və silahlanmaya qəbul edilməsi sürətlənməlidir. Oxşar ZRS hücum helikopterlərinə qarşı aşağı hündürlükdə də təhlükəli olacaq. Əlbəttə ki, birbaşa görmə xəttinə ehtiyac olmaması yetərlidir. Bu istiqamətdə ən perspektivli inkişaf isə 9M100 idarəolunan zenit raket sursatına aid ola bilər. Bu sursatlar hazırda gəmilərin "Redut" ZRK və C-350 "Vityaz" yerüstü ZRK-da istifadə olunur.

Bu ZRK üstünlüyü, batareyanın çöxfunksiyalı RLS sektorundan kənarda olan hədəflərə qarşı fəaliyyət göstərə bilməsindədir. Əsas çatışmamazlığı isə fəaliyyət radiusunun 15 km olmasındadır. Bu isə 16 km məsafədən hücum edəm JAGM raketlərinə qarşı yetərli deyil. Mövcud "Tor" ilə 9M100-ün birləşməsinə dair heç bir yeni məlumat yoxdur. İdarəolunan zenit raketlərin tətbiqi üzrə layihələr RVV-AE/CD "hava-hava" da daxil olmaqla təəssüf ki, bağlanıb.


Anlaşılmaz olan başqa məqam isə orta və uzun mənzilli 9M96D/DM raketlərinin vəziyyət ilə bağlıdır. Bu raketlərlə bağlı heç bir yeni məlumatlar dərc edilmir. Ehtimal olunur ki, bəzi nümunələri "Kapustin Yar" poliqonunda "S-400"lərin daşıyıcı konteynerlərində saxlanılır.

Qərbdə ARQSN raketlərinin seriya istehsalı baxımından vəziyyət daha qənaətbəxşdir, qoşunlar ERINT və "Aster-30" raket əleyhinə sistemlərlə daha stabil təmin olunurlar. MBDA divarları arasında "Aster-30" zenit raketinin fəal şəkildə təkmilləşdirilən "Block 1NT / 2" modeli üzərində iş davam edir. "Land Ceptor" və "IRIS-T SLS" ZRK tərkibinə inteqrasiya olunan iki kiçik ölçülü idarəolunan zenit raketləri barədə də unutmaq olmaz.

Üçüncüsü, "Pantsir" və "Tor" ZRK-nın qabiliyyəti bir neçə kiçik ölçülü hava hücumunu ələ keçirilməsi bacarıqları barədə. Məsələn, ərazidə 16 km-də gözlənməyi bacaran "Apache" helikopterini 96K6 "Pantsir-C1" ZRK məhv edə bilmir. Amma onun adaptasiya edilən M299 atıcı qurğusundan buraxılan "Hellfire" raketlərini məhv edə bilər. JAGM raketlərinin ələ keçirilməsi çətin deyil, 1400- 1600 km/saata qədər sürətlə hərəkət edən və fəal radar sensoru hesabına 0,08 m2 səmərəli əksetdirmə səth əmsalına malik olan raketlər, trayektoriyada zenit əleyhinə manevrlər həyata keçirmir. Bərk yanacağın uzun müddət yanması JAGM raketləri ilə "ciddi zarafat" edə bilər ki, bu da hədəfə alan üçün çox əlamətdardır: raket asanlıqla, həm 10PC-1E və 1PC2-1E "Şlem" RLS vasitəsilə, həm də 10EC1-E optik-elektron stansiyanın istilik kanalları vasitəsilə asanlıqla aşkar edilə bilər.

Nəticədə düşmən tərəfdən əks radioelektron mübarizəyə baxmayaraq, 3-5 ədəd məhv edilən JAGM raketi "Pantsir" üçün sadə bir vəzifə ola bilər. Kiçik ölçülü yüksək sürətli obyektlərin ələ keçirilməsində "Pantsir" ZRK-nın yüksək potensialı 2017-ci ilin dekabrında terroristlərin "Hmeymim" aviabazasına atdıqları iki ədəd 122 mm-lik 9M22 "Qrad" raketlərini məhv edən zaman təsdiq edilıb."Qrad" raketinin aşkar edilməsi, müşayət olunması və ələ keçirilməsi, daha aşağı sürətə və "parıltıya" malik olan JAGM raketlərindən daha çətindir.

Buna baxmayaraq, xoşagəlməz bir an mövcuddur. Müvəqqəti havadan dəstək olmaması halından istifadə edən rəqib JAGM raketlərlə maksimum silahlanan bir neçə “Apache Longbow” helikopterindən (16 raket hər birində) və bir neçə Bell OH-58D "Kiowa Warrior" kəşfiyat helikopterindən ibarət aviadəstə göndərə bilər. Sonuncular MMS ("Mast Mounted Sight") optik-elektron komplekslər ilə, həmçinin daha mükəmməl AN/AAS-53 kimi televiziya və infraqırmızı görüntüləmə kanallarında kanallarinda lazer hədəf göstərmə sistemi ilə təchiz olunurlar.

Passiv TV/İQ kanallardan istifadə etmək artilleriya, zirehli texnika və mobil özüyeriyən hava hücumundan müdafiə sisteminin mövqeyini hesablamağa imkan verir. MMS modulu ərazi relyefindən bir az hündürə qalxaraq taktiki məlumat mübadiləsi kanalı vasitəsilə informasiyanı AH-64D "uçan arsenalına" göndərir. Bundan sonra rəqib texnikalara 16, 32, 48 və daha çox JAGM raketi buraxılır. Belə bir raket sayı ilə hətta 4 "Pantsir" də bacarmaz. Nəticədə, JAGM perspektivli raketlərinə qarşı mükəmməl hava hücumundan müdafiə "çətir"i yalnız döyüş təyyarələrinin və infraqırmızı və aktiv RQSN raketlərlə təchiz olunan ZRK dəstəyi ilə mümkündür.


MMS ("Mast Sight Atlı") optik-elektron kompleksin əvvəlki modifikasiyası

Analizin sonunda texnoloji səviyyəsinə görə "Hellfire" raketlərinin modifikasiyası edilərək təkmilləşdirilən modellərinə bərabər və ya üstün olan Rusiya Silahlı Qüvvələrində raketin olub-olmamasına aydınlıq gətirək. Təbii ki, bəli var. Onlara aid iki tip raket təsnif edilə bilər - 40 km məsafəli, ağır çox məqsədli X-38 raketinin 4 modifikasiyası, eləcə də 18 km məsafəli, uzun mənzilli iki pilləli tank əleyhinə idarə olunan "Hermes-A" raketi. X-38 raketlərini assimmetrik cavab silahları siyahısından dərhal silmək olar. Raketlər 520 kq çəkiyə və 4200 mm uzunluğa malikdir. Helikopter üçüş xüsusiyyətlərini qorumaq üçün bu raketlərdən sadəcə iki ədədini götürə bilər, asqıda yaxın hava döyüşü və özünümüdafiə üçün F-73RDM-2 raketləri də yerləşəcək. Raket 2300 km/saat sürətə, təsirli radiolokasiya siqnalına, eləcə də təkkanallı özü tuşlanan başlığa (aktiv RQSN, IKQSN, yarı aktiv lazer QSN və ya radionaviqasiya peykinin QLONASS moduluna) malikdir. Heç bir intensiv zenit əleyhinə manevr rejimi mövcud deyil. Bu isə X-38 raketinin üç kanallı JAGM raketlərinin parametrləri ilə müqayisədə daha zəif olduğunu göstərir.

"Hermes-A/1/2" ABŞ ordusunun JAGM raketlərini yaranmasına yüksək dəqiqlikli silah kateqoriyasında asimmetrik cavab üçün daha uyğundur. Xüsusilə, Rusiya raketləri bütün JAGM raketlərindən 2,5 dəfə daha sürətlidir - 3600 km/saat maksimal uçuş sürəti var. Aşağı aerodinamik müqavimət 130 mm döyüş başlığının kiçik fiziki silueti (120 mm minaatan mərmisinin siluetinə yaxın ölçüdə), hədəfə 1100-1200 km/saat sürət əvəzinə 2000-2300 km/saat sürətlə yaxınlaşması bu raketi düşmən üçün çətin ələ keçirilən hədəfə çevirir. Raketlərin yüngül (TPK 110 kq) çəkisi hər bir Ka-52 və ya Ka-52K helikopterində 16 ədəd "Hermes-A" yerləşdiməyi mümkün edir.


Uzun mənzilli TƏİR "Hermes-A" nəqliyyat-atıcı modulda

"Hermes"lərin tuşlama sistemi fərqli olan dörd dəyişik modeli nəzərdə tutulub: "Hermes-1" (lazerlə hədəf göstərən tələb edən İNS yarı aktiv lazer QSN ilə)
“Hermes-2" (İNS ARQSN, "atdım və unutdum"),
"Hermes-A" (PALQSN radio korreksiyalı versiyası) və İKQSN ətalət tuşlamalı versiyası.

Bu sistemlərin əsas çatışmamazlığı, rəqib optik elektron maneələrdən istifadə edərkən hədəfə üçan raketin çalışma kanalının dəyişdirilməsinin mümkün olmamasıdır. Lakin, Ka-52 helikopterinin döyuş sursat dəstində hər növdən 4 TƏİR təmsil olunur, və pilot düşmən tərəfindən gözlənilən tədbirlərə uyğun raketlərin növündə seçim edə bilər. Bu da müsbət cəhətdir.

2016-ci ilin oktyabrında "Admiral Kuznetsov" aviadaşıyıcısının Aralıq dənizinə uzaq mənzilli səfəri zamanı Rusiya KİV-lərində hərbi sənaye kompleksinin istinadən "Hermes-A" raketlərinin sınaqlarının keçiriləcəyi ilə bağlı məlumatlar yayıldı. Tez-tez baş verdiyi kimi, bu dəfə də sınaqlar haqqında heç bir məlumat verilmədi. Ekspertlər isə gözləyir ki, AH-64D helikopterindən həyata keçirilən 48 ədəd JAGM atəşlərinə cavab olaraq Rusiya müdafiə təşkilatları "Hermes-A" layihəsini döyüşə hazır vəziyyətə gətirəcəklər.

Analiz Yevgeni Damantsev məlumatları əsasında hazırlanıb
Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev
Ordu.az


Teqlər: JAGM   Hellfair  


Xəbər lenti

JAGM: "Hellfair" Avropa teatrında oyun qaydalarını dəyişir – ANALİZ (FOTOLAR)

2018/01/18236331001_b6c8b24bd6_b_1516434360.jpg
Oxunub: 595     11:47     20 Yanvar 2018    
Kütləvi informasiya vasitələrində Ankaranın Afrinə daxil olmağa hazırlaşdığı və iki böyük NATO dövlətinin qarşıdurması zamanı diqqəti xaricdə istehsal olunan yeni texnologiyaların perspektiv nümunələrinin yaradılmasına və törətdiyi təhdidlər barədə "sönük" məlumatlara diqqət yönəltmək əslində, asan deyil.

Eyni zamanda, bəzi silahlar müəyyən bir taktiki vəziyyətdə döyüş əməliyyatlarının gedişinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə bilər. Belə ki, məsələn, biz FGM-148 "Javelin" tank əleyhinə idarəolunan raket sistemləri haqqında danışanda qeyd etməliyik ki, şəhər şəraitində onlar 1,5-2 km məsafədə taktiki vəziyyəti operatorların (ABŞ, Kanada, və s.) xeyrinə dəyişdirə bilər. Düzənlik və çöl ərazilərdə isə onların operatorları asanlıqla kiçik PUA-ların optik elektron kəşfiyyat vasitələri ilə aşkar ediləcək və "Javelin" tamamilə yararsız bir silaha çevriləcək.

Biz indi bu tip silahların daha ciddi növü hesab edilən və Rusiya QQ da daxil olmaqla bir çox ölkələrin quru qüvvələrinə ciddi problemlər yarada bilən havadan buraxılan taktiki raket silahlarından bəhs edəcəyik. Biz JAGM ("Joint Air-to-Ground Missile") çoxməqsədli perspektiv taktik raketdən bəhs edəcəyik. Bu raketlər hərəkətli və sabit hədəflərə dəqiq nöqtə zərbələri endirmək üçün nəzərdə tutulub.


Çoxməqsədli taktik tank əleyhinə raket - JAGM

"Lockheed Martin" və "Raytheon" şirkətinin birgə məhsulunun son uğurlu testləri 2018-ci ilin yanvarın 5-də ABŞ HDD-nin Pateksent River aerodromundan havaya qalxan Dəniz Piyadaları Korpusuna məxsus olan AH-1Z "Viper" hücum helikopterindən həyata keçirildi.

Pilot və operator əvvəlcə "Viper" sistemlərini tam rəqəmsal məlumat mübadiləsi performansını - helikopterin silahları idarəetmə kompleksinin və hər üç modulun müxtəlif metreoloji şəraitdə raketin çevik istifadəsinə şərait yaradan hər üç diapazonlu tuşlama başlıqları ilə arasındakı məlumat mübadiləsini yoxlayır. Sonra tammiqyaslı atəş sınaqları baş tutur və üçuş məsafəsində raket radiokanal vasitəsilə yönləndirilir.

Sonra isə helikopterdən tam miqyaslı atəş sınaqları keçirilir. Bu sınaqlar JAGM raketinə "atdım unutdum" konsepsiyasının həyata keçirilməsi üçün nəzərdə tutulan radiokanalın uçuş trayektoriyasının nizamlanmasına imkan verir. Eyni zamanda, JAGM bir neçə kənar yerüstü və ya hava optik-elektron, radiotexniki və radar mənbələrindən digər hədəf barədə kəşfiyyat məlumatı ala bilər və artıq uçuş zamanı trayektoriyasını ani olaraq dəyişə bilər.

JAGM-ın əvvəlki testləri 2016-cı ilin mayın 25-də havadan həyata keçirilib. Atıcı- daşıyıcı platforma olaraq MQ-1C "Gray Eagle" pilotsuz kəşfiyyat-zərbə aparatı seçildi. Raket hədəf rolunda təyin olunan 35 km/saat sürətlə hərəkət edən yük maşının məhv edə bildi. Xatırladaq ki, ilk dəfə 2008-ci ildə ABŞ ordusu və "Raytheon Boeing" şirkətlərinin birgə konsorsiumu ilə imzalanan 125 milyonunluq müqaviləyə uyğun olaraq hazırlanmasına başladılan "Missile Air-Ground Joint" taktiki raketlərinin artıq iki ildən sonra "White Sands" poliqonunda (Nyu Mexico) xüsusi hazırlanan yer meylli buraxıcısından ilk tam miqyaslı sınaqları keçirildi. Əldə edilən məlumatlar layihənin davam etdirilməsi üçün əsas baza rolunu oynayaraq 2015-ci ilin sentyabrın 8-də "Lockheed Martin-Raytheon" konsorsiumunun müqavilə imzalaması ilə nəticələndi.

Bu məlumatdan görünür ki, biz proqramın üçillik "yerində saymağına" baxmayaraq, JAGM 2020-ci ildə əməliyyat və döyüş hazırlığını tam əldə edəcək. Avtomatik olaraq hərbçilər və ekspertlər üçün yeni suallar yaranır: Rusiya QQ üçün yeni 3-cü nəsil taktiki raketlər hansı təhdidlər törədə bilər? Bu raketlər hansı döyüş parametrlərinə malikdir?

Bunun üçün tuşlama sisteminin xüsusiyyətlərini, eləcə də potensial məhsulun güc qurğusunun nəzərə almaq lazımdır. Yeni raketlər, ağır tank əleyhinə taktiki raket ailəsinə məxsus AGM-114 "Hellfire", AGM-65 "Maverick" və BGM-71F "TOW-2B" əvəz etmək üçün nəzərdə tutulur. İnkişaf edən JAGM raketləri mürəkkəb konseptual və konstruktiv hibriddən ibarətdir: TƏİR AGM-114R "Hellfire Romeo" (su, yer və hava daşıyıcılarındən istifadə edilmən modifikasiyalar), AGM-114K "Hellfire II" (PALGSN radiomaneələrdən yüksək qorunma səviyyəli modifikasiya), AGM-114L "Longbow Hellfire" (ARGSN modifikasiyalı) və digər daha kiçik GBU-53/B bombaları. "Raytheon" və "Lockheed Martin" mütəxəssisləri yuxarıda göstərilən yüksək dəqiqlikli silahların ən üstün elementlərini JAGM layihəsinə tətbiq etdilər. Son nəticədə üç diapazonlu tuşlama başlığına, infraqırmızı modullu və yarımaktiv lazer tuşlama kanalına sahib çoxməqsədli raket sistemi ortaya çıxdı. Belə ki, çətin radiomaneə mühitində JAGM raketləri hətta Qərbi Avropanın "MBDA" şirkətinin məşhur "Brimstone-2" sistemlərini üstələyir.

Belə ki, "Brimstone-2" yalnız yarımaktiv və fəal radiolokasiya lazer kanalları ilə təmin olunduğu üçün düşmənin güclü REM vasitələrindən və ya "tüstü buludu"ndan istifadə etdikdə, raket effektivliyini itirir. JAGM isə belə bir vəziyyətdə effektivliyi infraqırmızı tuşlama kanalına keçməklə qoruya bilir.


İnfraqırmızı kanalların effektivliyini zirehli texnikaların "Nakidka" (Örtük) kompleksi ilə təchiz etməklə əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq olar. Bu kompleks texnikanın mühərrik hissəsindən qaynaqlanan istilik şüalanmasını 2-3 dəfə azalda bilir. Digər bir metod isə bu yaxınlarda Moskva Ali Hərbi Məktəbi (MosVOKU) tərəfindən hazırlanan "istilik papağı" adlanan sistemdir. Bu "papaq" ən böyük infraqırmızı siqnallara malik olan sahələri texnikaların fiziki siluetlərindən kənara çıxarır. JAGM raketləri isə üç diapazonlu tuşlama başlıqları sayəsində istənilən halda zirehli texnika ekipajların fəaliyyətlərini daim mürəkkəbləşdirə bilirlər. Bu xüsusilə böyük dərəcədə aktiv müdafiə sistemləri ilə təchiz olunmayan və "Tor-M1", "Tor-M2U", "Tor-M2KM", "Tunguska- M1" və "Pantsir-S1" standart zenit raket briqadaları tərəfindən mühafizə olunmayan zirehli bölmələrə aiddir. Bəs burada əsas problem nədən ibarətdir?

Çoxməqsədli JAGM raketi (uzunluğu 170 mm artırılıb və 1800 mm-ə çatır) tank əleyhinə AGM-114L "Longbow Hellfire" ilə oxşar həndəsi parametrləri olmasına baxmayaraq, "Aerojet" şirkətinin təkkameralı bərk yanacaqlı raket mühərrikləri aşağı tüstü əmələgətirmə göstəriciləri ilə yavaş yanma surətinə malikdir. Buna görə də JAGM raketləri böyük trayektoriya kəsiyində ballistik əyləcləmə hadisəsinə məruz qalmır və raketin məhvetmə radiusu aşağı hündürlükdə üçün hücum helikopterindən buraxıldıqda 16 km, F/A-18E/F "Super Hornet" göyərtə qırıcısından və ya orta hündürlükdə üçün PUA-dan buraxıldıqda isə 28 km-ə çatır.

Biz isə ərazidə relyefdən istifadə edilən və hücum helikopterindən buraxılan JAGM raketlərinin taktiki xüsusiyyətləri üzərində dayanacağıq.

Ərazinin təbii örtüyündən (qatlanmalar, təpələr və dərələr) istifadə edən hücum helikopteri AH-64D "Apache Longbow" döşmənin dayaq məntəqələrini, artilleriya və zirehli bölmələrini havadan atəşə tutaraq, özu yuxarıda sadalanan "Tor" və "Pantsir" ZRK üçün əlçatmaz qala bilir. Məsələn, "Top-M1/M2KM" kompleksi 9M331/D idarəolunan zenit raketi ilə müvafiq olaraq 12 və 15 km məsafədə hədəfləri məhv edə bilir. JAGM raketi isə 16 km-dən zərbə endirir. "Pantsir-C1" kompleksi də "Apache" helikopterini bu məsafələrdə məhv edəcəyinə üçün heç bir zəmanət yoxdur. Kompleksi 4700 km/saat ilkin sürətlə 20 km məsafədə hədəflərə atəş açmaq üçün 57E6E raketləri ilə təchiz olunub, lakin hədəfin tuşlama sisteminin radiokomanda prinsipi ələ keçirilən hədəfin daim 1RS2-1E "Şlem" radiolokasiya modulunun görünüş sektorunda və hədəfin daim raketin tuşlama trayektoriyasında olmasını tələb edir. Ərazinin relyef qatlarından istifadə edən "Apache" kiçik "sıçrayış" etməsi və "ekran"dan çıxması hədəfin ələ keçirilməsini sonlandırır və 57E61 raketinin itməsinə səbəb olacaq.

"Tor-M2EM/KM" üçün "Taktiki raket silahları" korporasiyasına daxil olan "Vımpel" şirkəti yeni və yığcam, 16-17 km fəaliyyət radiusuna və 3600 km/saat ilkin sürətə malik 9M338 (RZV-MD) raketlərini silahlanmaya təhvil verdi. Burda da böyük illüziyalara qapılmağa lüzum olmadı. Yeni raketlər də əvvəlkilər kimi eyni "birbaşa hədəf görünüşü" tələb edən radiokomanda sistemi ilə təchiz olunub.


Bəs, belə olan halda Rusiya Quru Qoşunları və müttəfiqləri JAGM raketləri ilə silahlanan AH-64D "Apache Longbow" helikopterlərinin fəaliyyət radiusunda olan hərbi hərəkət teatrında nə etməlidirlər?

Birincisi, bu istiqamətlərə uzaq radiolokasiya aşkarlanma və idarə edilməsi təyyarələrindən (AWACS) və ya 100-250 km uzaqlıqda patrul xidməti həyata keçirən Su-30CM/Su-35C qırıcılarından istifadə edilə bilər. Bu təyyarələrin mövcudluğu hücum kəşfiyyat helikopterlərindən belə missiyaları planlaşdıran ABŞ Silahlı Qüvvələrinin ordu aviasiyası üçün ciddi maneə olacaq.

İkincisi, infraqırmızı və aktiv radiolokasiya başlıqları ilə təchiz olunan zenit raketlərinin hazırlanması və silahlanmaya qəbul edilməsi sürətlənməlidir. Oxşar ZRS hücum helikopterlərinə qarşı aşağı hündürlükdə də təhlükəli olacaq. Əlbəttə ki, birbaşa görmə xəttinə ehtiyac olmaması yetərlidir. Bu istiqamətdə ən perspektivli inkişaf isə 9M100 idarəolunan zenit raket sursatına aid ola bilər. Bu sursatlar hazırda gəmilərin "Redut" ZRK və C-350 "Vityaz" yerüstü ZRK-da istifadə olunur.

Bu ZRK üstünlüyü, batareyanın çöxfunksiyalı RLS sektorundan kənarda olan hədəflərə qarşı fəaliyyət göstərə bilməsindədir. Əsas çatışmamazlığı isə fəaliyyət radiusunun 15 km olmasındadır. Bu isə 16 km məsafədən hücum edəm JAGM raketlərinə qarşı yetərli deyil. Mövcud "Tor" ilə 9M100-ün birləşməsinə dair heç bir yeni məlumat yoxdur. İdarəolunan zenit raketlərin tətbiqi üzrə layihələr RVV-AE/CD "hava-hava" da daxil olmaqla təəssüf ki, bağlanıb.


Anlaşılmaz olan başqa məqam isə orta və uzun mənzilli 9M96D/DM raketlərinin vəziyyət ilə bağlıdır. Bu raketlərlə bağlı heç bir yeni məlumatlar dərc edilmir. Ehtimal olunur ki, bəzi nümunələri "Kapustin Yar" poliqonunda "S-400"lərin daşıyıcı konteynerlərində saxlanılır.

Qərbdə ARQSN raketlərinin seriya istehsalı baxımından vəziyyət daha qənaətbəxşdir, qoşunlar ERINT və "Aster-30" raket əleyhinə sistemlərlə daha stabil təmin olunurlar. MBDA divarları arasında "Aster-30" zenit raketinin fəal şəkildə təkmilləşdirilən "Block 1NT / 2" modeli üzərində iş davam edir. "Land Ceptor" və "IRIS-T SLS" ZRK tərkibinə inteqrasiya olunan iki kiçik ölçülü idarəolunan zenit raketləri barədə də unutmaq olmaz.

Üçüncüsü, "Pantsir" və "Tor" ZRK-nın qabiliyyəti bir neçə kiçik ölçülü hava hücumunu ələ keçirilməsi bacarıqları barədə. Məsələn, ərazidə 16 km-də gözlənməyi bacaran "Apache" helikopterini 96K6 "Pantsir-C1" ZRK məhv edə bilmir. Amma onun adaptasiya edilən M299 atıcı qurğusundan buraxılan "Hellfire" raketlərini məhv edə bilər. JAGM raketlərinin ələ keçirilməsi çətin deyil, 1400- 1600 km/saata qədər sürətlə hərəkət edən və fəal radar sensoru hesabına 0,08 m2 səmərəli əksetdirmə səth əmsalına malik olan raketlər, trayektoriyada zenit əleyhinə manevrlər həyata keçirmir. Bərk yanacağın uzun müddət yanması JAGM raketləri ilə "ciddi zarafat" edə bilər ki, bu da hədəfə alan üçün çox əlamətdardır: raket asanlıqla, həm 10PC-1E və 1PC2-1E "Şlem" RLS vasitəsilə, həm də 10EC1-E optik-elektron stansiyanın istilik kanalları vasitəsilə asanlıqla aşkar edilə bilər.

Nəticədə düşmən tərəfdən əks radioelektron mübarizəyə baxmayaraq, 3-5 ədəd məhv edilən JAGM raketi "Pantsir" üçün sadə bir vəzifə ola bilər. Kiçik ölçülü yüksək sürətli obyektlərin ələ keçirilməsində "Pantsir" ZRK-nın yüksək potensialı 2017-ci ilin dekabrında terroristlərin "Hmeymim" aviabazasına atdıqları iki ədəd 122 mm-lik 9M22 "Qrad" raketlərini məhv edən zaman təsdiq edilıb."Qrad" raketinin aşkar edilməsi, müşayət olunması və ələ keçirilməsi, daha aşağı sürətə və "parıltıya" malik olan JAGM raketlərindən daha çətindir.

Buna baxmayaraq, xoşagəlməz bir an mövcuddur. Müvəqqəti havadan dəstək olmaması halından istifadə edən rəqib JAGM raketlərlə maksimum silahlanan bir neçə “Apache Longbow” helikopterindən (16 raket hər birində) və bir neçə Bell OH-58D "Kiowa Warrior" kəşfiyat helikopterindən ibarət aviadəstə göndərə bilər. Sonuncular MMS ("Mast Mounted Sight") optik-elektron komplekslər ilə, həmçinin daha mükəmməl AN/AAS-53 kimi televiziya və infraqırmızı görüntüləmə kanallarında kanallarinda lazer hədəf göstərmə sistemi ilə təchiz olunurlar.

Passiv TV/İQ kanallardan istifadə etmək artilleriya, zirehli texnika və mobil özüyeriyən hava hücumundan müdafiə sisteminin mövqeyini hesablamağa imkan verir. MMS modulu ərazi relyefindən bir az hündürə qalxaraq taktiki məlumat mübadiləsi kanalı vasitəsilə informasiyanı AH-64D "uçan arsenalına" göndərir. Bundan sonra rəqib texnikalara 16, 32, 48 və daha çox JAGM raketi buraxılır. Belə bir raket sayı ilə hətta 4 "Pantsir" də bacarmaz. Nəticədə, JAGM perspektivli raketlərinə qarşı mükəmməl hava hücumundan müdafiə "çətir"i yalnız döyüş təyyarələrinin və infraqırmızı və aktiv RQSN raketlərlə təchiz olunan ZRK dəstəyi ilə mümkündür.


MMS ("Mast Sight Atlı") optik-elektron kompleksin əvvəlki modifikasiyası

Analizin sonunda texnoloji səviyyəsinə görə "Hellfire" raketlərinin modifikasiyası edilərək təkmilləşdirilən modellərinə bərabər və ya üstün olan Rusiya Silahlı Qüvvələrində raketin olub-olmamasına aydınlıq gətirək. Təbii ki, bəli var. Onlara aid iki tip raket təsnif edilə bilər - 40 km məsafəli, ağır çox məqsədli X-38 raketinin 4 modifikasiyası, eləcə də 18 km məsafəli, uzun mənzilli iki pilləli tank əleyhinə idarə olunan "Hermes-A" raketi. X-38 raketlərini assimmetrik cavab silahları siyahısından dərhal silmək olar. Raketlər 520 kq çəkiyə və 4200 mm uzunluğa malikdir. Helikopter üçüş xüsusiyyətlərini qorumaq üçün bu raketlərdən sadəcə iki ədədini götürə bilər, asqıda yaxın hava döyüşü və özünümüdafiə üçün F-73RDM-2 raketləri də yerləşəcək. Raket 2300 km/saat sürətə, təsirli radiolokasiya siqnalına, eləcə də təkkanallı özü tuşlanan başlığa (aktiv RQSN, IKQSN, yarı aktiv lazer QSN və ya radionaviqasiya peykinin QLONASS moduluna) malikdir. Heç bir intensiv zenit əleyhinə manevr rejimi mövcud deyil. Bu isə X-38 raketinin üç kanallı JAGM raketlərinin parametrləri ilə müqayisədə daha zəif olduğunu göstərir.

"Hermes-A/1/2" ABŞ ordusunun JAGM raketlərini yaranmasına yüksək dəqiqlikli silah kateqoriyasında asimmetrik cavab üçün daha uyğundur. Xüsusilə, Rusiya raketləri bütün JAGM raketlərindən 2,5 dəfə daha sürətlidir - 3600 km/saat maksimal uçuş sürəti var. Aşağı aerodinamik müqavimət 130 mm döyüş başlığının kiçik fiziki silueti (120 mm minaatan mərmisinin siluetinə yaxın ölçüdə), hədəfə 1100-1200 km/saat sürət əvəzinə 2000-2300 km/saat sürətlə yaxınlaşması bu raketi düşmən üçün çətin ələ keçirilən hədəfə çevirir. Raketlərin yüngül (TPK 110 kq) çəkisi hər bir Ka-52 və ya Ka-52K helikopterində 16 ədəd "Hermes-A" yerləşdiməyi mümkün edir.


Uzun mənzilli TƏİR "Hermes-A" nəqliyyat-atıcı modulda

"Hermes"lərin tuşlama sistemi fərqli olan dörd dəyişik modeli nəzərdə tutulub: "Hermes-1" (lazerlə hədəf göstərən tələb edən İNS yarı aktiv lazer QSN ilə)
“Hermes-2" (İNS ARQSN, "atdım və unutdum"),
"Hermes-A" (PALQSN radio korreksiyalı versiyası) və İKQSN ətalət tuşlamalı versiyası.

Bu sistemlərin əsas çatışmamazlığı, rəqib optik elektron maneələrdən istifadə edərkən hədəfə üçan raketin çalışma kanalının dəyişdirilməsinin mümkün olmamasıdır. Lakin, Ka-52 helikopterinin döyuş sursat dəstində hər növdən 4 TƏİR təmsil olunur, və pilot düşmən tərəfindən gözlənilən tədbirlərə uyğun raketlərin növündə seçim edə bilər. Bu da müsbət cəhətdir.

2016-ci ilin oktyabrında "Admiral Kuznetsov" aviadaşıyıcısının Aralıq dənizinə uzaq mənzilli səfəri zamanı Rusiya KİV-lərində hərbi sənaye kompleksinin istinadən "Hermes-A" raketlərinin sınaqlarının keçiriləcəyi ilə bağlı məlumatlar yayıldı. Tez-tez baş verdiyi kimi, bu dəfə də sınaqlar haqqında heç bir məlumat verilmədi. Ekspertlər isə gözləyir ki, AH-64D helikopterindən həyata keçirilən 48 ədəd JAGM atəşlərinə cavab olaraq Rusiya müdafiə təşkilatları "Hermes-A" layihəsini döyüşə hazır vəziyyətə gətirəcəklər.

Analiz Yevgeni Damantsev məlumatları əsasında hazırlanıb
Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev
Ordu.az


Teqlər: JAGM   Hellfair