Yeni hipersəs yarışı: "Boeing" "Lockheed Martin"ə qarşı - ARAŞDIRMA

2018/01/23754200323452345_1516351656.jpg
Oxunub: 4138     16:46     19 Yanvar 2018    
Amerika aviasiya sənayesinin bir sıra aparıcı şirkətləri uzun müddət hipersəs təyyarə mövzusu ilə məşğul olublar və artıq müəyyən nəticələrə nail olub. Hazır nümunələrin sınaqdan keçirilməsinə paralel olaraq şirkətlər tamamilə yeni layihələr hazırlayır. Son məlumatlara görə, bu sahədə başqa bir layihənin başlanması, rəqabətin yaranmasına səbəb ola bilər. Nəticədə "Lockheed Martin" və "Boeing" şirkətləri bir-biri ilə rəqabət aparacaq.

Amerikanın aparıcı təyyarə inşaat təşkilatlarından iki layihə planlaşdırılan "rəqabət"in iştirakçıları ola bilər. Bu "Lockheed Martin"in SR-72 adlı və "Boeing"dən indiyədək adlandırılmayan bir layihədir. Qeyd etmək lazımdır ki, hələ də bərabər rəqabət yoxdur. Mövcud məlumatlara görə, SR-72 layihəsi artıq kifayət qədər irəliləyib və ən azı bir prototipi sınaq üçüşlarına çatıb. "Boeing" layihəsi gələcək təyyarələrin ümumi görünüşünün inkişaf etdirilməsini təmin edən, hələ də ən erkən mərhələdədir.


"Lockheed Martin"in SR-72 layihəsinin ilk görüntüşü

Xatırladaq ki,"Lockheed Martin" markası altında perspektivli hipersəs təyyarələrin ilk layihəsi 2007-ci ildə qeydiyyata alınıb. Sonrakı danışıqlarda ən yüksək sürət toplayan və müxtəlif döyüş tapşırıqlarını həll etməyə imkan verən yeni bir təyyarə yaradılmasının mövzusu müzakirə edildi. Digər təyinat variantları arasında belə bir təyyarənin kəşfiyyatçı variantı da diqqət mərkəzində idi. SR-72 adı məşhur SR-71 kəşfiyyat təyyarəsinin davamı olduğuna bir istinad kimi başa düşülür.

Sonrakı bir neçə il ərzində hərbi profilli mətbuat, gələcək hipersəs təyyarə ilə bağlı dəfələrlə material dərc etdilər, lakin bu rəsmi məlumatlara əsaslanan materiallar deyildi. Vəziyyət yalnız "Lockheed-Martin" şirkətinin xüsusi şöbəsinin 2013-ci ilin payızında ilk dəfə SR-72 adlı perspektivli layihənin (Advanced Development Programs) mövcudluğunu rəsmən etiraf edəndən sonra (Layihə “Skunk Works” kimi də tanınır) dəyişdi.

Layihənin mövcudluğunu elan edən şirkət, onun əsas xüsusiyyətlərini və detallarını dərc etmədi. Mütəxəssislər və aviasiya həvəskarları təkcə qeyri-rəsmi hesablamalara və proqnozlara etibar etmək məcburiyyətində qaldılar. Lakin gələcək təyyarələr üçün bəzi irəli sürülən tələblər daha sonradan açıqlandı. Bundan əlavə, maşının ümumi görünüşünü göstərən şəkillər nümayiş olundu.

İllər ərzində şirkət SR-72 layihəsinin bəzi müddəaların aydınlıq gətirdi və bu, daha dəqiq mənzərə yaratmağa imkan verdi. Beləliklə, qitələrarası ballistik raketlərin və "Space Shuttle" kosmik gəmilərin tikintisində istifadə olunan istiliyə davamlı materiallardan gələcək təyyarənin dizaynında yüksək temperatur yükləri ilə mübarizədə istifadə ediləcəyi təsdiq edildi. Təyyarə keramika, karbon-plastik və odadavamlı metal hissələrdən istifadə etməklə inşa ediləcək. Təyyarənin dizaynında konstruksiyaya yükü daha da azaldacaq bəzi yeniliklərdən də istifadə edilməsi mümkündür.

SR-72 layihəsinin inkişafı haqqında ilk məlumatlardan əvvəl "Lockheed-Martin" digər təşkilatlarla əməkdaşlıqda hiperəsə malik mühərriklər mövzusunu araşdırır. Bir neçə il sonra bu proqram bağlandı, lakin yeni təyyarə mühərriksiz qalmadı. Ən son məlumatlara görə, gələcək kəşfiyyatçı turbo ilə kombinə edilən mühərriklərlə təchiz olunacaq. Qismən eyni mühərriklər daha əvvəl SR-71 təyyarələrində istifadə edilib.

Verilən məlumatlara görə, perspektivli hiperəs təyyarə M = 6 (təxminən 6400 km/saat) sürətini toplayaraq 24-25 kilometr yüksəkliyə qalxa biləcək. Belə uçuş xüsusiyyətləri, SR-72-nin hava məkanının müasir hava hücumundan müdafiə sistemlərinin hücumuna məruz qalmayacağına zəmanət verəcəyi gözlənilir. Yüksək sürət, təyyarənin uçuşda aşkarlanmasına mane olmayacaq, lakin düşmənin lazımi reaksiya və təyyarə əleyhinə senit raket komplekslərinin istifadəsi üçün zamanı olmayacaq.


Gələcək SR-72 güc qurğusunun dizaynı

Göründüyü kimi, şirkət və potensial istifadəçilər hələ də gələcək hava gəmisinin hədəfləri və məqsədləri barədə qərar verməyib. Hədəf avadanlıqları və silahların istehsalı hələlik başlamayıb. Müxtəlif şirkətlər, o cümlədən "Lockheed Martin" nümayəndələrinin də hesablamalara görə, perspektivli SR-72 həm kəşfiyyat təyyarəsi, həm də zərbə silahları üçün bir platforma ola bilər. Hər iki halda da sənaye əhəmiyyətli çətinliklərlə qarşılaşacağı qaçılmazdır.

Bir hipersəsə malik təyyarəni bir kəşfiyyatçı kimi istifadə etmək üçün bir sıra mühəndis problemlərini həll etmək lazımdır. Beləliklə, yüksək sürətlə uçuş zamanı hava foto kameralarının istifadəsi, ortaya çıxan xarakterik yüklərə qarşı dayana bilən xüsusi optik cihazlar ilə təchiz olunmasını tələb edir.

Radiotexniki kəşfiyyat vasitələrindən istifadəyə, hipersəs təyyarələrin ətrafında radio dalğalarının ötürülməsinə mane ola biləcək qaynar ionlaşan qaz buludunun meydana gələ bilməsi də mane olacaq.

SR-72-ni silahla təchiz etmək də müəyyən problemlərlə bağlıdır. Hipersəs sürətlə bomba və ya raket atmaq olduqca çətin bir işdir. Bundan əlavə, silahların bu şərtlərdə döyüş istifadəsi həm daşıyıcı təyyarəyə, həm də onun silahlanmasına xüsusi tələblər qoyur. Müştəriləri zərbə təyyarəsi almaq istədiyi halda bu məsələlər necə həll ediləcəyi də bu günə qədər yalnız ehtimal edilməkdədir. Bəlkə də şirkətin özü də hansı addımların atılacağını hələ də bilmir.

Ötən ilin iyul ayında aviasiya profilli nəşrlərdə SR-72 layihəsinin yeni mərhələyə keçdiyini təsdiq edən məlumatlar yayıldı. Dizayn işinin əsas hissəsinin tamamlanmasından sonra "Lockheed Martin" gələcək hipersəs təyyarənin ilk prototipini qurub sınaqdan keçirdi. Sınaqların nəticələri haqda məlumatlar dərc olunmayıb. Eyni zamanda, şirkəti layihə barədə şərh verməkdən imtina edib və hətta ilk sınaq uçuşunun həqiqət olduğunu da təsdiqləməyib.

"Lockheed Martin" tələb olunan gizliliyi qoruyarkən hələ də yeni layihə haqqında müəyyən məlumatlari yayımlayır. Xüsusilə, bir müddət əvvəl ictimaiyyətə gələcək hipersəs təyyarələrin təxmini formasını göstərdi. Yaxın keçmişdə rəsmi məlumatlarda SR-72 təyyarəsini uçuşda göstərən bir foto yayımlandı. Bu foto, layihənin maraqlı xüsusiyyətləri açıqlamasa da, ümumi təəssürat yaratmağa imkan verdi.

Fotoda bir sıra xarakterik görünüşə və xüsusiyyətlərə malik bir maşın təsvir edilib. Buna uyğun olaraq, SR-72 layihəsi qabaq kənarların dəyişkən sürüşməsinə malik olan kiçik genişlənmənin üçbucaqlı qanadı ilə birləşdirilən konfiqurasiyaya malik təyyarənin inşasını nəzərdə tutur. Daşıyıcı gövdə səthinin üzərinə qanadla birlikdə hazırlanan fyuzelaj hissələrinin yerləşdirilməsi təklif edilirdi.


Hipersonik SR-72 yeni təsvir

Yanvarın əvvəlində Florida ştatının Kissimmi şəhərində, elm və texnologiyanın qabaqcıl sahələrinə həsr olunan "SciTech 2018" konfransı keçirildi. Bu konfransada çıxışı zamanı "Lockheed Martin"in Ətraflı İnkişaf Proqramlarının vitse-prezidenti Cek O'Bannion, SR-72 hipersəs təyyarələrinin pilotsuz versiyasının tamamlanması barədə məlumat verdi. Bundan əlavə, bu təyyarənin mövcud versiyasını göstərən slayd da nümayiş etdirildi. Görüntülərdən layihə müəyyən dəyişikliklərə məruz qaldığı müşahidə olunur.

SR-72-nin yeni versiyası əvvəlki bütün əsas xüsusiyyətlərini saxlayır, lakin fyuzelaj altındakı motoqondolların dizaynında fərqlər nəzərə çarpır. Mühərriklər üçün iki ayrı həcm əvəzinə indi müvafiq genişliyi olan bir həcmdən istifadə etmək təklif olunur. Əlbəttə ki, müəyyən qədər havanın qəbul edilməsi qurğuları da inkişaf etdirilib.

Daha əvvəl bildirildi ki, 2018-ci ildə yeni uçuş sınaqları üçün nəzərdə tutulan geniş miqyaslı prototipin inşası başlamalıdır. Bu məhsul yalnız avtomatik idarəetmə sistemləri deyil, həm də tam təchizatlı pilot kabini ilə təmin oluna bilər. Yeni prototip təxminən 18-20 metr uzunluğa sahib olacaq və yeni bir mühərrik alacaq. Bu mühərriklə qısa müddətə M = 6 qədər sürətlənə biləcək. Gələn onilliyin ortalarından etibarən model havaya qalxaraq istənilən xüsusiyyətləri göstərməsi gözlənilir.

Sınaqlar uğurla davam edərsə və istənilən nəticəyə gətirə bilsə, 2030-cu ilə qədər ABŞ Hava Qüvvələri unikal xüsusiyyətlərə malik olan istədiyi kəşfiyyat və ya zərbə təyyarəsini əldə edə biləcək. Buna baxmayaraq, kütləvi istehsala başlamazdan öncə hərbi mütəxəssislər və konstruktorlar bir sıra ən ciddi məsələləri həll etməlidirlər. Layihənin bütün gələcəyi bundan asılı olacaq.

"SciTech 2018" elmi və texniki forumu çərçivəsində "Boeing" şirkəti də hipersəs təyyarələr barədə planlarını açıqladı. Uzun müddət bu sahəni tədqiq edən şirkət indi perspektivli bir layihənin icrasına hazırdır. Gələcək təyyarələrin formasının bir neçə variantları artıq nəzərdən keçirilib və gələcək inkişaf üçün əlverişli olan variant seçilib. Texniki görünüşün məqbul variantlarından biri 3D- üçölçülü bir formatda təqdim edildi.

"Boeing" şirkətinin mütəxəssisləri qırılan ön kənara malik üçbucaqlı qanadla "quyruqsuz" təyyarə sxemini yaratmağı təklif edirlər. Dəyişən en kəsiyə və dəyişən hündürlüyə malik olması ilə fərqlənən kompleksin mürəkkəb formalı fyuzelaj gövdəsi, qanadın üst tərəfinə birləşdirilməlidir. Qanaddan yuxarı quyruqda bir cüt boş kil qurulması təklif edilir. Qanadın altında, maşının oxu boyunca mühərriklər üçün böyük bir qondol olmalıdır. Hava alan qurğunun şaquli bir şlüz ilə təchiz edilməsi təklif olunur.

Şirkət nümayəndəsi gələcək hipersəs təyyarələrinin belə bir görünüşünün hələ tam təsdiqlənmədiyini qeyd etdi.

Buna baxmayaraq, bu layihə artıq ən müvəffəqiyyətli və perspektivli layihə kimi tanınıb və çox güman ki, bu variantda tam hüquqlu bir layihə çərçivəsində həyata keçiriləcək.


"Boeing" dizaynerləri tərəfindən təklif olunan hipersəs təyyarələrin ümumi görünüşü

Mövcud məlumatlardan görə, "Boeing" markası altında hipersəs təyyarələrin inkişafı hələ başlamayıb. Mövcud təcrübədən istifadə edərək, bu şirkətin mütəxəssisləri gələcək maşının arxitekturasının ən uğurlu variantını seçdilər, lakin onlar layihənin ətraflı öyrənilməsinə başlamadılar. Eksperimental dizayn işləri yaxın gələcəkdə başlamalı və bir neçə il davam edəcəkdir. Layihənin başa çatması və real nəticələrin alınması müddətləri müəyyən səbəblərə görə hələ dəqiqləşdirilməyib.

Bildirilir ki, "Boeing" yeni layihənin əsas vəzifələrini, məlum ideyalardan, o cümlədən SR-72-də tətbiq olunanlardan da istifadə etməklə həll etmək niyyətindədir. Gələcək təyyarələrin gövdəsi yüksək mexaniki və temperatur yüklərinə qarşı dayana bilən müxtəlif materiallardan istifadə etməklə qurulacaqdır. Bütün sürət rejimlərində olan təyyarələr üçün turboreaktiv və düzaxımlı sistemli aqreqatlarını birləşməsindən əmələ gələn "kombinə edilən mühərrik"lərdən istifadə etmək planlaşdırılır.

"Boeing" istehsalı təyyarənin ən azı M = 5 (6125 km/saat) sürətlə müxtəlif tapşırıqları icra edə biləcək. Kəşfiyyat və ya zərbə təyyarəsi kimi istifadə edilə biləcəyi təxmin edilir. Bundan əlavə kommersiya məqsədilə yük daşımalarda istifadə olunacaq modelin yaradılması istisna edilmir. Layihə ilkin mərhələlərdə olduğu üçün qeyri-müəyyənlik yalnız texniki məsələlərdə deyil, həm də təyyarələrin məqsəd və vəzifələr sahəsində də mövcüddür.

Hal-hazırda bir neçə amerika şirkəti və təşkilatı müxtəlif məqsədlər üçün nəzərdə tutlan hipersəs təyyarə mövzusu ilə məşğul olur. Bu sahədə ən maraqlı istiqamətlərdən biri, praktiki problemlərin həlli üçün uyğun olan təyyarələrin yaradılmasıdır. Hazırda bu istiqamətin lideri "Lockheed Martin" şirkətidir. Mövcud məlumatlara görə, lider şirkət ilk prototipi artıq yaradıb və sınaqdan keçirib, indi isə yeni bir təcrübə prototipinin yaradılmasına hazırlaşır.

Başqa bir böyük aviasiya şirkəti olan "Boeing" də yüksək uçuş sürəti ilə xarakterizə olanlar da daxil olmaqla, bir sıra təyyarələrin təcrübə modellərini yaratmağa və sınaqlardan keçirməyə müvəffəq olub. Buna baxmayaraq, şirkət hələ də praktiki istifadə üçün uyğun bir təyyarə layihəsini təqdim etməyə hazır deyil. Hələlik ekspertlər gələcək işin bir hissəsi kimi inkişaf etdirilməsi planlaşdırılan belə bir təyyarənin görünüşünün ən uğurlu versiyasını seçə biliblər.

Beləliklə, bir neçə il davam edən bütün əvvəlki işlərin nəticələrinə görə, "Lockheed Martin" rəqibləri ilə müqayisədə lider rolundadır və "Boeing" bu günə qədər rəqibinə yetişməyə məcburdur. Belə bir yarışın qalibi kim olacağını inamla təxmin etmək olmaz. Hypersəs istiqamətinin mənimsənilməsi son dərəcə mürəkkəbdir, çünki lider hesab olunan şirkət istənilən anda mövqeyini itirilməsinə gətirib çıxaran bir və ya bir neçə problemlə üzləşə bilər.

Bu dəfə hipersəs təyyarələr sahəsində Amerika Birləşmiş Ştatlarının şirkətlərinin iştirakı ilə yeni bir "silah yarışı" nəzərdə tutulur. Amerika aviasiya sənayesinin aparıcı şirkətlərinin çalışmalarının yeni nəticələri yaxın gələcəkdə görünməlidir. Necə olacaq və nə ilə nəticələnəcək, bu isə daha sonra məlum olacaq.

Araşdırma Ryabkov Kirilin yazıları əsasında hazırlanıb
Hərbi ekspert Ədalət Verdiyev

© Materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad olunmalıdır


Teqlər: Boeing   Lockheed-Martin   Hipersəs  


Bizi "telegram"da izləyin